«حات قورجىن»

1926-1927 جىلدارى جوسالى ۇلكەن تەمىرجول تورابىنا اينالدى. وسى كەزەڭدە, ياعني 1926 جىلى رەسەيدەگى توم ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن ق.ساتباەۆ ماسكەۋدە قىزمەتكە ورنالاسىپ, «اتباسارتسۆەتمەتتى» باسقارادى. جاس مامان قازاقستاندا كەنجەلەپ قالعان تاۋ-كەن سالاسىن تۇبەگەيلى زەرتتەۋگە 1929 جىلى قازاقستانعا ورالىپ, قارساقبايداعى زاۋىتقا باس گەولوگ قىزمەتىنە تاعايىندالادى. سول ساتتەن قارساقباي, جەزدى, جەزقازعان وڭىرلەرىن زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قۇلشىنا كىرىسەدى. قارساقباي مەن جوسالى تەمىرجول ستانساسىنىڭ اراقاشىقتىعى 300 شاقىرىمنان اساتىن. جۇكتەردىڭ بارلىعى دەرلىك جوسالى بەكەتىندە ءتۇسىرىلىپ, ودان ءارى قارساقبايعا تۇيەلەرمەن جانە وگىز اربالارمەن جەتكىزىلەتىن.

ماسكەۋدە قىزمەت ىستەگەن كەزىندە جوسالى مەحانيكا زاۋىتى مەن 350 ورىندىق اۆتوبازا سالۋعا مۇرىندىق بولسا, 1926 جىلدان باستاپ جوسالى مەحانيكا زاۋىتى ىسكە قوسىلىپ, قارساقباي زاۋىتىنا ءوز ونىمدەرىن بەرە باستاعان.

ق.ساتباەۆ 1929 جىلى قارماقشى اۋدانىندا جۇرگەندە سۋىق ءتيىپ اۋىرىپ قالادى. سوندا جوسالى زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى سوروكيننىڭ تاپسىرماسى بويىنشا باكىر بالعاباەۆ دەگەن شوپىر جىگىت قانىش يمانتاي ۇلىن تىكەلەي «يىركولدە» وتىرعان سادىق احۋن قودىروۆقا اپارىپ كورسەتەدى. ول بولاشاق اكادەميكتى 1-2 كۇن تازا ۇيدە ۇستاپ شوپپەن ەمدەگەننەن كەيىن بەتى بەرى قارايدى. بىراق تولىق ساۋىعىپ كەتپەگەندىكتەن, سادىق احۋن ق.ساتباەۆقا: ء«سىزدىڭ وكپەڭىز قابىنا باستاپتى. ەلدە ءجۇرىپ قىمىز ءىشىڭىز جانە ماسكەۋدەگى دارىگەرلەرگە كورىنىڭىز», دەپ كەڭەس بەرىپتى. ەمشىنىڭ ءوزى سىرقاتتاردى 400 ءتۇرلى شوپتەن ءدارى جاساپ ەمدەيدى ەكەن.

ق.ساتباەۆتى ەمدەگەن سادىق كىم دەگەنگە كەلسەك, ول – سىردىڭ اتاقتى اقىندارى ومار شوراياق ۇلى, تۇرماعامبەت ىزتىلەۋ ۇلى ولەڭ ارناعان ەمشى, اقىندىعى دا بار. بۇقارادان ءبىلىم العان, ءابۋ عالي يبن سينا ىلىمدەرىن وقىعان, ءدىني قايراتكەر بولعان كىسى.

ال بۇل حاتتى جازۋداعى ماقساتىمىز قازاق عىلىمىنىڭ باسىندا تۇرعان قانىش ساتباەۆتىڭ جوسالىدا (قارماقشى اۋدانى) ءىزى قالعانىنان, جوعارى جاققا ءتۇسىندىرىپ, ءىرى ءوندىرىس ورنىن سالۋعا ىقپال ەتكەن بىردەن-ءبىر ادام بولعانىنان حابار ەتۋ ەدى.

تىنىشبەك دايراباي,

زەرتتەۋشى

الماتى

تاجىريبە الماسۋ ساپارى

تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا بايزاق اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ۇجىمى اۋدانداعى «جاستار رەسۋرستىق ورتالىعىنىڭ» ماماندارىمەن بىرلەسىپ جۋالى, سارىسۋ اۋداندارىنداعى مۋزەيلەرگە بارىپ قايتتى.

الدىمەن ۇجىم بولىپ جۋالىداعى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, جازۋشى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى داڭقتى اسكەري قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلى اتىنداعى مەموريالدىق مۋزەيگە تابان تىرەدىك. 1995 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيتىن مادەني ورتالىقتا باتىر بابامىزدىڭ تۇتىنعان زاتتارى, كيىمدەرى, ەستەلىك سۋرەتتەر مەن باعالى سىيلىقتارى قويىلىپتى. مۋزەيدىڭ ءبىر بۇرىشىندا ورنالاسقان باتىردىڭ جەكە بولمەسى دە ايرىقشا كوز تارتادى. جۇمىس ۇستەلى, جاتىن توسەگى, ونداعى جابدىقتار, كىتاپ سورەسى, ءتىپتى اسپالى شامىنا دەيىن ءبارى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قاز-قالپىندا ساقتالىپ, كەلۋشىلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ودان سايىن ارتتىرا تۇسەدى. بۇل زاتتاردى مۋزەيگە باۋىرجان اتامىزدىڭ كەلىنى زەينەپ احمەتوۆا تارتۋ ەتكەن.

كەلەسى كەزەكتە جۋالى اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە كەلدىك. مۇندا ءبىزدى تاريحشى, ولكەتانۋ ءىسىنىڭ بىلگىرى, جۋالى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى داۋلەتجان بايداليەۆ قارسى الدى. ءتورت مىڭعا جۋىق جادىگەرى بار مۇراجايدان جۋالى اۋدانىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىنان باستاپ, وڭىردەن شىققان ونەر ادامدارى, ەڭبەك ەرلەرى مەن سوعىس ارداگەرلەرى تۋرالى تولىق ماعۇلمات الۋعا بولادى. مۋزەيدە ەسكىدەن قالعان ەرەكشە جادىگەرلەر دە بار. مىسالى, VI-VII عاسىرلارداعى تۇركىلەر مادەنيەتىنە تيەسىلى جۋالى اۋدانىنىڭ «كوسەگەنىڭ كوك جونى» دەپ اتالاتىن جەرىنەن تابىلعان بالبال تاستار, ورتاعاسىرلىق قالالاردى سالۋدا پايدالانىلعان قىپشاق كىرپىشتەرى, XVII عاسىردا جوڭعارلارعا قارسى شايقاستا پايدالانىلعان ءجاۋىش باتىردىڭ قىلىشى كەشەگى كۇننىڭ شەجىرەسىن شەرتىپ تۇرعانداي.

مۇنان كەيىن سارىسۋ اۋدانىنا قاراي بەت بۇردىق. سوناۋ 1978 جىلى ىرگەتاسى قالانعان توكەن ماقاشەۆ اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندەگى «كونە ءداۋىر», «ىقىلاس دۇكەن ۇلى», «تابيعات», « ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىنگى كەزەڭ», «ەتنوگرافيا», «مادەني اعارتۋ جانە ونەر» زالدارىن وسى مەكەمەنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەلميرا كوكىشەۆا تانىستىردى. مۇراجاي اۋداننىڭ تامىرلى تاريحىنان, بۇرىنعى جانە بۇگىنگى كۇننىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن سىر شەرتىپ تۇر دەۋگە بولادى.

تاجىريبە الماسۋ ساپارى بارىسىندا بايزاق اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ارتىقباي ۇكىباەۆ ۇلتتىڭ ۇلى قۇندىلىقتارى ساقتالاتىن رۋحاني وشاق – مۇراجايلاردىڭ وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىنا ادامي قۇندىلىقتاردى سىڭىرۋدە ءرولى زور ەكەندىگىن اتاپ ءوتىپ, ارىپتەستەرىنە شىعارماشىلىق تابىس تىلەدى.

ايدانا شوتباسوۆا,

بايزاق اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قور ساقتاۋشىسى

جامبىل وبلىسى

جىلت ەتكىزىپ, جوق قىلادى

كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكتەن قولىڭىز بوساعان ساتتە ءبىر مەزگىل «كوك جاشىككە» قاراپ قوياتىنىمىز بار. بۇل – قاشاننان بەرگى داعدىلى ادەتىمىز. وندايدا جاقسى حابارلار كورسەڭ كوڭىلىڭ جادىراپ, ءبىر جاساپ, سەرگىپ قالاسىڭ.

«قازاقستان» مەن «حابار», باسقا دا تەلەارنالاردان سوڭعى حابارلاردى كورىپ وتىرعاندا ۇنەمى مىنا جاعدايعا ءجيى كەزىگەمىز. ول – تيتردەگى جازۋدىڭ كوزدى اشىپ-جۇمعانشا جىلت ەتىپ, جوق بولۋى. جىلدامدىعى سونشا, بىرەر سەكۋندتىڭ ىشىندە عايىپ بولاتىندىقتان, كەيىپكەردىڭ اتى-ءجونىن وقىپ ۇلگەرە الماي قالاسىڭ. نە دەگەن اسىعىستىق ەكەنىن تۇسىنبەدىك. ءجيى بەرىلەتىن جارناما جونىندە ايتىپ, شارشاعان سوڭ جاق اشۋدى قويعانبىز.

وسىندايدا ويىمىزعا «جالت ەتتى دە جوق بولدى, كورگەن تۇستەي, ساعىمداي» دەگەن بەلگىلى اندە ايتىلاتىن ولەڭ جولدارى ورالاتىنىن نەسىنە جاسىرايىق. ايتارىمىز, بۇل قيىن شارۋا ەمەس قوي. تەك قانا رەجيسسەردىڭ ىنتا-ىقىلاسى بولسا جەتكىلىكتى. بۇل ءبىر مەنىڭ عانا ەمەس, كوپتىڭ بازىناسى دەپ ويلايمىن.

كارىباي امزە ۇلى,

كورەرمەن

تۇركىستان وبلىسى