ءادىل ءسوزدىڭ الداسپانى – ايتەكە بي بابامىزدىڭ تۋعانىنا بيىل 380 جىل تولىپ وتىر. وسى مەرەيتويعا بايلانىستى جاقىندا «قاز داۋىستى قازىبەك بي» قوعامدىق قورى قۇرامىندا وزبەكستاننىڭ ناۋاي وبلىسىندا قوناق بولىپ قايتتىق. قازاقتىڭ ءۇش ۇستىنىنىڭ ءبىرى – ايتەكە بي «بي اتاسى سەيىتقۇل» دەگەن ابىروي-اتاققا يە بولعان اتاقتى سەيىتقۇل بيدەن تارايدى.
«سەيىتقۇلدىڭ سەگىز بالاسىنىڭ اتاعى جەر جارعان. ەڭ اتاقتىسى – ءجالاڭتوس. ونىڭ بۇحار, سامارقان, گەراتتا باس قولباسشىلىق, ءتىپتى, بيلەۋشىلىك دارەجەگە جەتۋىنىڭ دە ارعى استارى وسىندا جاتسا كەرەك. نە دە بولسا, ءجالاڭتوستىڭ داۋلەتى مەن بەدەلى اسقاندىعى سونشا, سامارقانداعى الىگە دەيىن كوزدىڭ جاۋىن الاتىن شەردور, تىللاقارىنى سالدىرادى. ءاز تاۋكەنىڭ اكەسى سالقام جاڭگىر جوڭعار شاپقىنشىلىعىن تويتارماق بولىپ, قيىن شاتقالدا شايقاس سالعاندا, ارتىنان 20 مىڭ قول جىبەرىپ, جەڭىسكە جەتكىزەدى. تاۋكە تۇسىندا كىشى ءجۇزدىڭ ۇلىسبەگى – ايتەكە, مىنە, وسىنداي ىقپالدى اۋلەتتەن شىققان. ول ءجالاڭتوستىڭ اكەسى ءبىر, اناسى بولەك باۋىرى. اقشانىڭ ءۇشىنشى ۇلى بايبەكتەن تۋادى...». كورنەكتى جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ وسىلاي جازعان.
قازاقتىڭ اتاقتى ءۇش ءبيىنىڭ ءبىرى – ايتەكە ءبيدىڭ تۋعان جىلى دا, دۇنيەدەن وتكەن مەزگىلى دە, ءتىپتى, ءمايىتىنىڭ قاي جەردە جاتقاندىعى دا كۇنى كەشەگە دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلدى. تىڭعىلىقتى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە ناۋاي وبلىسىنىڭ نۇراتا قالاسىنداعى باباسى سەيىتقۇل اۋليەنىڭ قاسىنا جەرلەنگەندىگى انىقتالدى. 2008 جىلى كۇزگە سالىم سول كەزدەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وزبەكستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆتىڭ ۇيلەستىرۋىمەن «سەيىتقۇل بابا – ايتەكە بي» كەسەنەسىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, 2009 جىلى پايدالانۋعا بەرىلدى.
بابا تويى نۇراتا قالاسىنىڭ كىرەبەرىسىنە ورنالاسقان «سەيىتقۇل بابا – ايتەكە بي» كەسەنەسىنەن باستاۋ الدى. ماۆزولەيدىڭ سوناۋدان مەنمۇندالاعان قوس مۇناراسى كوزگە بىردەن شالىنادى. سەيىتقۇل اۋليەنىڭ تۇسىنداعى مۇنارانىڭ بيىكتىگى 9 مەتر, ال ايتەكە بي بەيىتىنىڭ ۇستىندەگى مۇنارانىڭ بيىكتىگى 7 مەتردى قۇرايدى. كەسەنەنىڭ قاسبەتى 11 مەترگە جەتكىزىلىپ, موزايكامەن ورنەكتەلىپ, قۇران سۇرەلەرى جازىلعان. ۇزىندىعى 15, ەنى 8 مەتر ەڭسەلى كەسەنەگە ۇيلەستىرىلىپ سالىنعان مەشىت, مۇراجاي, نامازحانا, سۋبۇرقاق نىساندارى دا كوپشىلىكتىڭ سۇيىكتى ورنىنا اينالعان. اتاقتى ءبيدىڭ مەرەيتويىنا اتاجۇرتتان بارعاندارمەن بىرگە رەسەيدەن, تۇركيادان, گەرمانيادان, قىتايدان, يراننان, موڭعوليادان, قىرعىزستاننان دا قانداستارىمىز كەلىپ, ارۋاقتارعا باعىشتاپ قۇران وقىدى. قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بەيبىت اتامقۇلوۆ, ناۋاي وبلىسىنىڭ اكىمى نورماد تۋرسۋنوۆ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ جان-جاقتان جينالعان قالىڭ جۇرتتىڭ الدىندا ءسوز سويلەپ, ەكى حالىقتىڭ اراسىنداعى مادەني-رۋحاني بايلانىستىڭ تەرەڭدەي تۇسكەنىن, قازىرگى كەزەڭدەگى قازاق-وزبەك دوستىق قارىم-قاتىناسىنىڭ ەكىجاقتى ءتيىمدى ەكەندىگىن سوزدەرىنە تيەك ەتتى.
قالاداعى چاشما بۇلاعى كونە تاريحي ورىن ءارى ناۋاي وبلىسىنداعى ءدىني ورتالىقتاردىڭ ءبىرى ەكەن. ەسكى قورعاننىڭ تۇبىنەن بەس تارماق بولىپ باستاۋ العان چاشما بۇلاعى ۇلكەن توعانعا جينالىپ, ودان ءارى جان-جاعى تاۋ تاستارىمەن شەگەندەلگەن كانال ارقىلى قالا يگىلىگىنە پايدالانىلىپ جاتىر. ءموپ-ءمولدىر بۇلاق سۋىندا ەركىن جۇزگەن بالىقتا ەسەپ جوق. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇلاق سۋىنىڭ قۇرامىندا 15 ءتۇرلى ميكروەلەمەنت بار. ولاردىڭ قاتارىندا التىن, كۇمىس, بروم, يود سەكىلدى تىرشىلىك يەلەرىنە وتە پايدالى ەلەمەنتتەر بولعاندىقتان سۋ تۇبىندەگى ەرەكشە بالىقتار قولدان قورەكتەندىرۋدى قاجەت تە ەتپەيدى ەكەن. «قارا بالىق» دەپ اتالاتىن سازان تەكتەس تىرشىلىك يەسىنىڭ جەلبەزەگى مەن ۋىلدىرىقتارى ۋلى بولىپ كەلگەندىكتەن بە, جوق الدە, ەمدىك قاسيەتى مول سۋداعى بالىقتاردى دا قاسيەتتى دەپ ەسەپتەگەندىكتەن بە ولارعا ەشكىم تيىسپەيدى. بۇلاق سۋىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – قىسى-جازى تۇراقتى تۇردە 19,5 گرادۋس جىلىلىقتا بولادى ەكەن. ءدىني ورتالىقتا قاسيەتتى بۇلاقتان باسقا ەكى مەشىت, مونشا جانە كونە قورعان جايى بار. كونە مەشىت XVI عاسىردىڭ باسىندا سالىنسا, «جۇما» مەشىتى XVI عاسىردىڭ سوڭىندا بوي تۇزەپتى. ەل اۋزىنداعى اڭىز بويىنشا, كونە «نۇر قورعانىن» الەكساندر ماكەدونسكيدىڭ (زۇلقارنايىن) ءوزى سالدىرعان دەيدى. بيىك توبەگە ورنالاسقان كونە قورعاننىڭ قابىرعالارىنداعى جۇرەك پىشىندەس كىرپىشتەردىڭ الەكساندر ماكەدونسكيدىڭ زامانىنداعى كىرپىشتەرمەن سايكەس كەلەتىندىگىن عالىمدار الدەقاشان دالەلدەپ قويعان.
ءتۇس اۋا وبلىس ورتالىعى ناۋاي قالاسىنا ورالدىق. وبلىستا 1 ميلليوننان استام حالىق تۇرسا, ونىڭ 200 مىڭعا جۋىعى – وبلىس ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارى. ناۋاي تازا ءارى جاسىل جەلەككە ورانعان كەنشىلەر قالاسى. جاسىل شاھاردى قاق ءبولىپ زارافشان وزەنى اعىپ جاتىر. وبلىس كولەمى جاعىنان رەسپۋبليكاداعى ەڭ ۇلكەن اكىمشىلىك بولىك بولعانىمەن, حالقى سانى جاعىنان ەڭ از قونىستانعان اۋماق بولىپ ەسەپتەلەدى. ايماقتىڭ 7 اۋدانىندا قازاقتار كوپ شوعىرلانعان. وبلىستا 350 ءبىلىم وشاعى بولسا, ونىڭ 58-ءى تازا قازاق مەكتەبى. قالادا ەكى جوعارى وقۋ ورنى بار. ناۋاي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋت ستۋدەنتتەرى جەتى باعىت بويىنشا قازاق تىلىندە ءبىلىم السا, ال تاۋ-كەن ۋنيۆەرسيتەتى ستۋدەنتتەرىنىڭ باسىم بولىگىن قازاق جاستارى قۇرايدى. سونىمەن قاتار وبلىستا قازاق ۇلتتىق-مادەني ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. قازاق تىلىندە ءۇش گازەت جارىق كورىپ, وبلىستىق تەلەارنادا قازاق تىلىندە بىرنەشە باعدارلاما تۇراقتى تۇردە كورسەتىلەدى.
سول كۇنى كەشكە قالا حالقى «فارحاد» مادەنيەت سارايىندا قىزىلوردا وبلىستىق فيلارمونياسى شىعارماشىلىق ۇجىمىنىڭ كونتسەرتىن تاماشالاسا, اشىق اسپان اياسىندا ءان شىرقاعان ەسترادا جۇلدىزدارى ەرنار ايدار مەن ناركەنجە سەرىكباەۆانىڭ گالا كونتسەرتىنە 3 مىڭنان اسا ناۋايلىق قاتىسىپ, قوشەمەت كورسەتىپ وتىردى.
كەلەسى كۇنى قازاقستان, وزبەكستان, موڭعوليا, قىرعىزستان, قاراقالپاقستاننان كەلگەن سۋىرىپسالما اقىندار ايتىسى كوركىن قىزدىرا ءتۇستى. حالىقارالىق ايتىستى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, ايتىسكەر اقىن, دوتسەنت سەرىكزات دۇيسەنعازى جۇرگىزدى. بەلگىلى فولكلورتانۋشى, جازۋشى بەرىك ءجۇسىپ, قازاقستان جانە قىرعىزستان رەسپۋبليكالارىنىڭ حالىق ءارتىسى, كومپوزيتور التىنبەك قورازباەۆ, «تۇركىستان» گازەتىنىڭ رەداكتورى, اقىن باۋىرجان باباجان ۇلى, وزبەكستاندىق ايتىسكەر اقىن قۇلماحان دۇيسەنوۆتەر ارقالى اقىنداردىڭ ونەرىن باعالاپ, قازىلىق جاسادى. كۇنى بويى وتكەن سايىس قورىتىندىسى بويىنشا باس جۇلدەنى ەلىمىزدەگى «التىن دومبىرا» بايقاۋىنىڭ ءۇش دۇركىن جەڭىمپازى مۇحتار نيازوۆ جەڭىپ الىپ, «كوبالت» ماركالى تەمىر تۇلپاردى تىزگىندەدى. ءبىرىنشى ورىن ايبەك قاليەۆكە, ەكىنشى ورىن مۇحتار قوناربايعا بۇيىرسا, ال, جۇلدەلى ءۇشىنشى ورىندى اسەم ەرەجەقىزى مەن سەزىمحان شۇعاەۆ جەڭىپ الدى. ايتىسقا قاتىسقان وزگە دە ونەر يەلەرى بابا تويىنان قۇرالاقان قايتقان جوق.
ءىس-شارا بارىسىندا ء«ادىل ءسوزدىڭ الداسپانى – ايتەكە بي» اتتى كولەمدى جيناقتىڭ تانىستىرىلىمى مەن تۇساۋكەسەرى ءوتتى. «سەيىتقۇل اۋليە – ايتەكە بي» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى ەربول ەركەباەۆ مەرەيتويعا ارنالعان كىتاپ پەن ارنايى جاسالعان ەستەلىك سىيلىقتاردى كوپشىلىككە تارتۋ ەتتى. سول كۇنى ۆولەيبولدان, كۇرەستەن جارىس وتسە, مەرەيتويدىڭ ءۇشىنشى كۇنى شاباندوزدار كوكپار تارتىپ, كەنيمەح دالاسىن ات دۇبىرىنە بولەدى.
– ايتەكە بي بابامىزدىڭ 380 جىلدىق مەرەيتويى جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى, – دەيدى قاراعاندىلىق مادەنيەت سالاسىنىڭ مايتالمانى مەيىرمان جاشكەەۆ باۋىرىمىز. – وزبەكستاندىق قانداستارىمىز بيىك دەڭگەيدەن كورىنە ءبىلدى. ەكى ەلدىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگىن كورىپ, قۇرمەتىنە بولەنىپ, ەلىمىزگە ۇلكەن اسەرمەن كەتىپ بارا جاتقان جايىمىز بار.
ءبىزدىڭ دە بۇل تىلەككە الىپ, قوسارىمىز جوق. ەڭ باستىسى, ناۋاي وبلىسى اكىمدىگى (اكىمى نورماد تۋرسۋنوۆ), وزبەكستانداعى قازاق ۇلتتىق-مادەني ورتالىعى (توراعاسى سەرىكباي ۇسەنوۆ) مەن «سەيىتقۇل اۋليە – ايتەكە بي» قوعامدىق قورىنىڭ (توراعاسى ەربول ەركەباەۆ) قولداۋىمەن وتكەن ايتەكە بي بابامىزدىڭ 380 جىلدىق مەرەيتويىنان العان اسەرىمىز مول بولدى.
ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىندا «تولە بي» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى جارىلقاسىن ءىزباساروۆ پەن «قاز داۋىستى قازىبەك بي» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى پەرنەتاي دوسىبەكوۆتەردىڭ دە قاجىرلى ەڭبەكتەرىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون.
ابدىمالىك اعىباي
شىمكەنت–تاشكەنت– سامارقان – ناۋاي – كەنيمەح – نۇراتا – شىمكەنت