قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭى الەمدە بەلەڭ الا باستاعان جاھاندانۋ ۇدەرىسىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. بۇل ۇدەرىس ءوز بولاشاعىمىزدىڭ باستى باعىت-باعدارىن دەربەس ايقىنداۋىمىزدى قيىنداتىپ جىبەردى. سەبەبى ءبىز ەگەمەن مەملەكەت بولۋعا ۇمتىلىپ, ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋعا كىرىسكەنىمىزدە, الەمدە ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ ءرولىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان ءۇردىس كۇشەيە باستادى. ونىڭ ۇستىنە حالىقتى ابدەن مەزى قىلعان كوممۋنيستىك يدەولوگيا مەن «سوتسياليستىك مۇرادان» ءبىرجولاتا باس تارتىپ, ودان ارىلۋعا دەگەن اسىعىستىق تاعى بار. ناتيجەسىندە, كوپ ويلانباستان, «اتتىڭ جالىندا, تۇيەنىڭ قومىندا» نارىق پەن دەموكراتيانى قۇرۋعا كىرىسىپ كەتتىك.
90-جىلدارى ءبىرپوليارلى الەمگە جاھاندىق كوشۋ مەن «ترانسۇلتتىق باسقارۋ» اياسىندا گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق جاعداي تىپتەن ۋشىعا ءتۇستى. دۇنيەجۇزىندەگىدەي بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتە يدەولوگيادان باس تارتىپ, پراگماتيكاعا دەن قويعان ءداۋىر باستالدى. ول ادامداردىڭ ساناسىنان ولاردىڭ دارالىعىن, وتباسىلىق داستۇرگە دەگەن بەرىكتىگىن, ۇلتتىق پاتريوتيزم مەن ءدىني دوگمالاردى الاستاۋعا اكەلىپ سوقتى. بۇل ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. بارلىق سالادا ستراتەگيالىق ەكىۇشتىلىق ۇستەمدىككە يە بولدى. دەمەك وسىدان دا بولار, تاۋەلسىزدىك جىلدارى كوپتەگەن مۇمكىندىكتى جىبەرىپ العانىمىز دا, وكىنىشكە قاراي, بەلگىلى.
مۇنداي جاعدايدا ۇلتتىق مەملەكەتتەردەن گورى الەمدىك نەمەسە جاھاندىق ۇكىمەتكە باسىمدىق بەرىلىپ, باسقا مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىز شەشىم قابىلداۋ مۇمكىندىگى شەكتەلەدى جانە ولاردىڭ الەۋەتى السىرەيدى. ەڭ الدىمەن بالا تاربيەسى, ياعني وتباسى, ءبىلىم جۇيەسى, رۋحاني-مادەني قۇندىلىقتار مەن بيلىك نىساناعا الىنىپ وتىر. ونداعى باستى ماقسات – انانىڭ قىراعىلىعى مەن پاراساتتىلىعىن جويۋ; مۇعالىمنىڭ ىقىلاسىن كەتىرۋ; كوشباسشىلاردىڭ ابىرويىن ءتۇسىرۋ. بۇل جەردە ۇرپاقتى جونگە سالۋ مەن ولاردى تاربيەلەۋ ماسەلەسىن شەشۋدى قوسالقى دۇنيە قاتارىنا قوسىپ, ىعىستىرىپ, ونى قوعامنىڭ نازارىنان تىس قالدىرۋ ارەكەتىن بايقاۋ قيىن ەمەس. بۇل ءۇردىس تاۋەلسىز قازاقستانعا دا ءوز سالقىنىن تيگىزبەي قويمادى.
مىنە, قازاق ەلىندە وسى تۇيتكىلدەردى ءتۇسىنىپ, ساراپتاپ, قورىتىپ, ونى مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ ىسىنە جۇمىلدىرا الاتىن بىردەن-ءبىر كۇش پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت بولىپ وتىر. وسى تۇستا مەملەكەت باسشىسى الەمدىك تاجىريبەگە ابدەن قانىق ادام رەتىندە الەمدەگى احۋالدىڭ, شىن مانىندە, شەكتەن تىس شيەلەنىسىپ كەتكەندىگىن, ونداعى ورىن الىپ وتىرعان جۇيەسىز ساياسي ىرىقتاندىرۋلاردىڭ كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ىشكى ساياسي جاعدايىنىڭ تۇراقسىزدانۋىنا, ءتىپتى مەملەكەتتىلىكتىڭ جويىلىپ كەتۋىنە دەيىن اكەلەتىنىن جاقسى تۇسىنەدى. وسىنداي جاھاندانۋ زامانىندا قوعامدا پاتەرناليستىك كوڭىل كۇي جانە الەۋمەتتىك ماسىلدىق ءۇردىسى بەلەڭ الىپ بارادى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ اتاپ كورسەتكەندەي, «ەل جات جۇرتتىڭ ىقپالىنا بەيسانالى تۇردە ىلەسىپ كەتكەنىن اڭعارمايدى. باسقاشا ايتقاندا, ماجبۇرلىكتەن ەمەس, ساناسىنىڭ ۋلانۋى ارقىلى ءوز ەركىمەن تورعا تۇسەدى».
مۇنداي جاعىمسىز ءومىر سالتى ۇرپاق تاربيەسىنە قازىردىڭ وزىندە كەرى اسەر ەتىپ جاتىر. سوندىقتان جاڭا زاماننىڭ جاقسى-جامانىن ەكشەپ, ارتىقشىلىقتارىن بويعا سىڭىرۋمەن قاتار تامىرىمىزدى بەرىك ساقتاۋىمىز قاجەت. «ۇلتتىق بولمىسىمىزدان, ءتول مادەنيەتىمىز بەن سالت-داستۇرىمىزدەن اجىراپ قالماۋ – بارلىق وركەنيەت ميداي ارالاسقان الاساپىراندا جۇتىلىپ كەتپەۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى», دەدى مەملەكەت باسشىسى. ەندەشە, بىزگە تۇبەگەيلى وزگەرىس كەرەك ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. زاڭ دا, قوعام دا, ادامداردىڭ سانا-سەزىمىن دە وزگەرتۋگە جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. سوندىقتان تاۋەلسىزدىكتى دامۋدىڭ ساپالى جاڭا دەڭگەيىنە شىعارۋ قاجەت. ول ءۇشىن ءبىزدى قانداي قاۋىپ-قاتەر مەن سىننىڭ كۇتىپ وتىرعانىن بىلگەنىمىز ابزال. مۇنداي باعىت-باعداردى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ الەۋەتىنەن, ونى باسقارىپ وتىرعان مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ساياساتى مەن ۇستانىمىنان كورۋگە دە, تابۋعا دا بولادى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورمادان كەيىن زامان تالابىنا ساي ءتيىمدى مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن تۇبەگەيلى وزگەرىستەردىڭ كەرەكتىگى كۇدىك تۋدىرمايتىن قاجەتتىلىككە اينالدى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن ەلiمiزدە كەشەندi رەفورمالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل ساياسي وزگەرىستەردىڭ باستى باعىتىن مەملەكەت باسشىسى انىقتاسا, ارتىنشا وتكەن رەفەرەندۋم مەن ودان كەيىنگى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ونى قازاقستان حالقى قولدادى. پرەزيدەنتتىڭ باستى ۇستانىمى – ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىن جاڭعىرتىپ, تابىستى ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى قوعامدىق سانا-سەزىمدى قولايلى الەۋمەتتىك-ساياسي جاعدايدا دامىتۋعا قول جەتكىزۋ. العا قويىلعان باستى مىندەت – زامان تالابىنا بەيىمدەلگەن ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋ. ەندەشە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇرىلتاي مىنبەرىنەن ۇسىنعان قۇندىلىقتارىنىڭ ىشىندە زاڭ مەن قۇقىقتىق ءتارتىپ – ماڭىزدى ءارى نەگىزگى سالا. ولار بارلىق باسقا قۇندىلىقتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەت. انىعىندا, قوعامدىق ءومىر مەن قاتىناستار ءۇشىن تىكەلەي ماڭىزدى زاڭ مەن تارتىپكە كوپ نارسە بايلانىستى. ول ادىلەتتى قوعام ورناتۋ ءۇشىن قاجەت. مۇندا ادىلدىك – قوعام دامۋىنىڭ ماڭىزدى شارتى, ال ادىلەتتىلىك حالىقتىڭ تاعدىرىن شەشۋدىڭ قۇرالى رەتىندە ۇلت بولمىسىنىڭ جاڭا قاعيداتتارىن ورنىقتىرۋ مىندەتىن ورىنداۋى كەرەك. تەك جاڭعىرعان قوعامدا عانا جات ادەتتەردەن بىرتىندەپ ارىلىپ, سوندا عانا ادامنىڭ ابىرويى وسپەك.
سونىمەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قوعامنىڭ دامۋىن تەجەيتىن كەلەڭسىزدىكتەردەن ارىلۋ ءۇشىن قازاقستاندا «جاۋاپتى مەملەكەت – جاۋاپتى قوعام – جاۋاپتى ادام» جۇيەسىن بەرىك ورنىقتىرۋ ساياساتىن قولعا الدى. بۇل باعىتتى ىسكە اسىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءتيىمدى تەتىگى رەتىندە مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ الەۋەتىن پايدالانىپ, حالىقتىڭ ءوزىنىڭ رۋحاني باعدارىنان ايىرىلىپ قالماۋىن قامتاماسىز ەتىپ, ونى مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزىن نىعايتۋعا جۇمىلدىرىپ وتىر. ۇلتتىق قۇرىلتاي ەڭ الدىمەن ازاماتتىق قوعاممەن بايلانىس ورناتۋدىڭ نەگىزىندە مەملەكەت جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىن, تيىمدىلىگى مەن ناتيجەلىلىگىن ارتتىرماق. حالىقپەن ديالوگ ورناتۋدىڭ ناتيجەسىندە قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەر قوزعالىپ, ەڭ ماڭىزدى جانە باسىمدىلىعى بار ءىس-شارالار ناقتى ايقىندالىپ وتىر. وندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر جانە قولداۋ تاپقان باستامالار مەن ۇسىنىستار يدەولوگيالىق مانگە يە بولىپ كەلەدى. ول ءوز كەزەگىندە تاۋەلسىزدىكتى قاستەرلەۋگە, حالقىمىزدىڭ الەۋمەتتىك ۇستانىمىن نىعايتىپ, باعدارلانىپ, ونىڭ قوعامدىق ءۇمىتىنىڭ اقتالۋىنا وڭتايلى جاعداي قالىپتاستىرماق. وسىلايشا, ول ەل ازاماتتارىنىڭ بويىندا رۋحاني قۇندىلىقتار مەن وتانسۇيگىشتىككە نەگىزدەلگەن ادامگەرشىلىكتىك قوعامدىق سانا-سەزىمنىڭ ورنىعۋىنا وڭ ىقپال ەتەرى انىق. سونىڭ ناتيجەسىندە ازاماتتاردىڭ ومىرگە دەگەن ىنتاسى, قۇلشىنىسى مەن جاقسىلىققا دەگەن ۇمتىلىسىنىڭ ارتاتىنى دا اقيقات. ولاي بولسا, پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت مەملەكەتتىلىكتىڭ شىن مانىندەگى تىرەگىنە اينالىپ وتىرعاندىعى ءسوزسىز.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
قوعام قايراتكەرى