ەرتىستىڭ بالىق قورى ازايىپ بارادى

بالىق رەسۋرستارىنىڭ ازايۋى­نا كەيىنگى جىلدارى ەرتىس وزەنى بويىندا سۋقۇزعىنداردىڭ قاپ­تاپ كەتكەنى اسەر ەتىپ وتىرعانى بەلگىلى. وبلىس اۋماعىندا بىلتىر شامامەن 12 مىڭنان استام سۋقۇزعىن سانالعان. ولار كۇنىنە ەڭ ازى 5,5 توننا بالىق جەيدى. پاۆلودار وبلىسىنىڭ جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ باس مامانى قانات بازارباي سۋقۇزعىندار سانىنىڭ كۇرت كوبەيىپ كەتۋىنە قاتىستى تۇرعىندار تاراپىنان شاعىم كوبەيىپ تۇرعانىن جەتكىزدى.

– ەرەسەك سۋقۇزعىن – جاس بالىقتاردى قىلعىتا سالاتىن جىرتقىش قۇس. ۇلكەن بالىقتاردىڭ كوبەيۋىنە دە زيان كەلتىرەدى. بۇدان بولەك, ۇيرەك, قۇتان, بىرقازان جانە ت.ب. قۇستاردىڭ تابيعي كوبەيۋ ۇدەرىسىنە تەرىس اسەر ەتەدى. 2022 جىلى وبلىس اۋماعىن 4616 سۋقۇزعىن مەكەندەيتىنى انىق­تالسا, 2023 جىلى ولاردىڭ سانى 12090-عا جەتكەن. اتالعان قاۋىرسىن قانات­تىلاردىڭ بىرەۋى تاۋلىگىنە شامامەن 451 گرامم بالىق تۇتىنادى دەپ ەسەپتەسەك, وبلىستىڭ سۋ ايدىندارىندا ولار كۇنىنە جالپى سالماعى 5,5 توننا بالىقتى جەپ قويادى دەگەن ءسوز. بۇل – وراسان زور شىعىن. بىلتىر 923 قۇستى اتىپ, جويدىق, – دەيدى مامان.

جالپى, سۋقۇزعىننىڭ ءناجىسى دە قور­شاعان ورتاعا وتە زيان. جاسىل شوپكە تۇسسە, قۇرامىنداعى قىشقىل ونى سولدىرىپ تاستايدى. بۇل قۇستىڭ وڭىردەگى پوپۋلياتسياسىن ءتيىمدى باسقارۋ جانە ەكوجۇيەدەگى تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاۋاپتى باسقارما ونىڭ سانىن رەتتەۋ مەن باقىلاۋدى قامتيتىن كوپجىلدىق كەشەندى جوسپار ازىرلەپ وتىر. بيىل جوسپارعا سايكەس 2336 سۋقۇزعىندى جويۋ كوزدەلگەن.

كەيبىر كانىگى بالىقشىلار كەيىنگى جىلدارى ەرتىس پەن وعان قۇياتىن شاعىن وزەندەردە بالىقتىڭ ايتارلىقتاي ازايىپ كەتكەنىن, مۇنىڭ سەبەبى شىبىن-شىركەيگە قارسى شاشاتىن پرەپاراتتاردىڭ سالدارى دەيدى. پاۆلودار وبلىسى اۋما­عىندا شىبىن-شىركەيگە قارسى وڭدەلەتىن اۋماقتار جىل سايىن ەسەلەنىپ, وعان رە­­كوردتىق سومادا بيۋدجەت قاراجاتى ءبولىنىپ جاتىر. وڭىرلىك جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايگەرىم قابىلتاەۆانىڭ ايتۋىنشا, بيىل كوكتەم مەن جازدا وڭىردە جالپى اۋماعى 127 مىڭ گەكتار القاپتى شىبىن-شىركەيگە قارسى وڭدەۋ جوسپارلانعان. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 55,5 مىڭ گەكتارعا كوپ. باسقارما باسشىسى سارى ماسا مەن شىركەيلەرگە قارسى قولدانىلاتىن «باكتيتسيد» بيولوگيالىق پرەپاراتىنىڭ بالىق ۋىلدىرىعى مەن شاباقتارىنا ەش زيانى جوق دەپ وتىر.

– «باكتيتسيد» قانسورعىش شىركەي­لەردىڭ دەرناسىلدەرىمەن, قانسورعىش جانە قانسورعىشتار توبىنا جاتپايتىن ماسالاردىڭ ءارتۇرلى تۇرىمەن, سونداي-اق كۇرىش ماسالارىنىڭ دەرناسىل­دەرىمەن كۇرەسۋگە ارنالعان. پرەپارات بارلىق تابيعي ايماقتا ورنالاسقان بالىق شا­رۋا­شىلىعىن قوسا العاندا, بارلىق تيپتەگى سۋ ايدىندارىندا, سونداي-اق تۇر­عىن ۇيلەر مەن وزگە دە عيماراتتاردىڭ جەرتولەلەرىندە قول­دانىلادى. ايتا كەتۋ كەرەك, baccillus thurangiensis نەگىزىندەگى پرەپاراتتاردا Diptera وتريادىنداعى جاندىكتەردىڭ دەرناسىلدەرىن عانا ولتىرەتىن ارنايى اگەنتتەر بار. سوندىقتان پرەپاراتتىڭ گيدروفاۋناعا ەشقانداي اسەرى جوق. اتاپ ايتقاندا, بالىق, شايان تارىزدىلەر, ماي شىبىندارى, كوكتەمگى شوپ­تەر جانە باسقا ومىرتقاسىزدار فاۋ­ناسى, قوسمەكەندىلەر, باۋىرىمەن جورعا­لاۋشىلار, سۇتقورەكتىلەر مەن قۇس­­تارعا زيانسىز, – دەپ جاۋاپ بەردى ءا.قا­بىلتاەۆا.

زايسان-ەرتىس وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسىنىڭ ما­لىمەتىنشە, وبلىستا ەرتىس وزەنى مەن ق.ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ارناسىنان بولەك, 217 سۋ ايدىنى جەرگىلىكتى ما­ڭىزى بار بالىق شارۋاشىلىعى مار­تە­بەسىنە يە. بۇگىنگى كۇنى 67 سۋ ايدىنى 40 پاي­دالانۋشىعا بەكىتىلىپ بەرىلگەن. سۋ ايدىندارىنىڭ كوبى اقسۋ قالاسى, اق­توعاي, ەرتىس, جەلەزين, تەرەڭكول, پاۆ­لودار, اققۋلى, ماي اۋداندارى اۋما­عىن­دا ورنالاسقانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.

– عالىمداردىڭ پىكىرىنە قۇلاق تۇرسەك, بالىق رەسۋرستارى سانىنىڭ تو­مەندەۋى نەمەسە ءوسۋى – ءار 5-7 جىل سايىن قايتالانىپ تۇراتىن تابيعي قۇبىلىس. بالىق رەسۋرستارىنىڭ كوبەيۋىن قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن جىل سايىن باسقارما مامان­دارىمەن بالىقتاندىرۋ, سۋ جا­نۋارلارىنىڭ جاۋىن ازايتۋ شارالارى جۇرگىزىلەدى. ال عىلىمي ۇيىمدار سۋ پايدالانۋشىلاردىڭ بەكىتىلگەن سۋ ايدىندارىن تەكسەرىپ, بيولوگيالىق نەگىزدە­مەلەردى ۇسىنادى. اۋىل شارۋا­شىلىعى ءمينيسترىنىڭ 2015 جىلعى 16 اقپانداعى №18-03/106 بۇيرىعىمەن سۋ جانۋارلارىنىڭ باعالى تۇرلەرىنىڭ تىزبەسى ايقىندالعان. اتالعان تىزبە بو­يىنشا پاۆلودار وبلىسىنىڭ سۋ ايدىندارىندا جىل سايىن بالىق اۋلاۋ ليميتتەرى بولىنەتىن 10-عا جۋىق ءتۇرى بار, ولار – كوكسەركە, سازان (تۇقى), شورتان, ءنالىم, الابۇعا, تورتا, مونقە, اققايران, تابان, وڭعاق. سونداي-اق ەرتىس وزەنىن ەلىمىزدىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن اقبالىق پەن ءسىبىر بەكىرەسى جانە جىل بويى اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان سۇيرىك بالىعى مەكەندەيدى. جىل سايىن بالىق شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرىن دامىتۋ جوسپارلارى شەڭبەرىندە جانۋارلار دۇنيەسىن پايدالانۋشىلار بالىق رەسۋرس­تارىن مولايتۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى وتكىزەدى. مىسالى, وتكەن جىلى 13 پايدالانۋشى 64 240 مىڭ دانا تۇقى بالىعىن جىبەرگەن. بۇدان بولەك, «قازاقستاننىڭ سۋ جولدارى» رمقك-ءنىڭ پاۆلودار فيليالى مەن «ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا» اق بىرلەسىپ, 129 083 دانا تۇقى شاباعىن ەرتىسكە بوساتتى. ق. ساتباەۆ اتىنداعى كانال فيليالى سۋ توراپتارىنا 1 ملن-نان اسا تۇقى بالىعىن جىبەردى. وسىنىڭ بارلىعى سۋداعى بالىق قورىنىڭ بالانسىن ۇستاپ تۇرۋعا جەتكىلىكتى, – دەيدى زايسان-ەرتىس وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان قازتاي.

الايدا وزەن-كولدەردەگى بالىق قورىن براكونەرلەردەن قورعاۋ ءىس-شارالارىنا, شىن مانىندە, كوڭىل تولمايدى. سۋ بويى­ن تولىق باقىلاۋعا بالىق ينسپەكتسياسى ماماندارىنىڭ الەۋەتى ءتىپتى جەتكىلىكسىز. بۇل ماسەلەنى بىلتىر دا گازەت بەتىندە كوتەرگەنبىز. پاۆلودار وبلىسى بويىن­شا بالىق ينسپەكتسياسى ءبولىمىنىڭ شتاتىندا نەبارى 9 مەملەكەتتىك ينسپەكتور بار. ياعني ءبىر قىزمەتكەردىڭ قۇزىرىنا 2 اۋداندى باقىلاۋ كىرەدى. ءبىر عانا ەرتىس وزەنىنىڭ اۋماعى – 72 مىڭ گەكتار. ساتباەۆ كانالى 14,5 مىڭ گەكتاردى قۇرايتىنىن ەسكەرسەك, از قۇرامداعى باقىلاۋ مەكەمەسى براكونەرلەردىڭ جولىن كەسۋگە قاۋقارسىز ەكەنىن بايقاۋعا بولار. ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ ۆەدومستۆوسى اۋماقتىق بولىمشەلەردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋدى جاقسارتۋ بويىنشا جوسپارلى جۇمىس جۇرگىزىپ, 2022-2023 جىلدارى ەكى دانا JAC S5 اۆتو­كولىگىن, اكىمشىلىك ماتەريالداردى تولتىرۋ ءۇشىن ەلەكتروندىق پلانشەتتەر, نىساندى كيىمدەردىڭ تولىق جيىنتىعىن, جۇمىسقا قاجەتتى ارنايى قۇرالدار (وكسيمەتر, ەحولوت, بينوكل, بەينەجەتون) ساتىپ اپەرگەن. بيىل ماتەريالدىق-تەحني­كالىق جاعدايدى جاقسارتۋ ماقساتىندا موتورلى قايىقتار, قاردا جۇرەتىن كولىك­تەر ساتىپ الۋ جوسپاردا بار. بىراق مەكەمە وكىلدەرى شتات سانى كەڭەيمەسە, جۇمىس ناتيجەسى سونشالىقتى ارتادى دەۋ قيىن ەكەنىن ايتادى.

ايتسە دە, ينسپەكتورلار حال-قادى­رىنشە جۇمىس ىستەپ, زاڭدى بەلىنەن باسقان براكونەرلەردى قۇرىقتاپ جاتىر. بيىلعى جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا بالىق اۋلاۋ ەرەجەلەرىن بۇزۋ بويىنشا 45 فاكتى انىقتالىپ, اكىمشىلىك حاتتامالار تولتىرىلعان. ال وتكەن جىلى مۇنداي 167 فاكتى تىركەلىپ, ونىڭ 18-ىندە زاڭنىڭ ورەسكەل بۇزىلعانى بەلگىلى بولدى. بىلتىر بالىقتى زاڭسىز اۋلاعاندار جالپى سوماسى 3,1 ملن تەڭگە ايىپپۇل تولەگەن. ەكى قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, سوت شەشىمىمەن ءۇش ازاماتتىڭ 3 جىلعا باس بوستاندىعى شەكتەلدى. قىلمىستىق ستاتيستيكالىق دەرەكتەر قۇقىق بۇزۋشىلاردىڭ سانى كەيىنگى 2 جىلدا ازايعانىن كورسەتكەن. بۇعان ازاماتتاردىڭ بالىق اۋلاۋ زاڭنا­مالا­رىنا باعىنا باستاعانى جانە ايىپپۇل مولشەرىنىڭ ۇلعايۋى اسەر ەتتى دەپ ەسەپتەيدى سالا وكىلدەرى.

اتاپ وتەرلىگى, بيىل بالىق رەسۋرس­تارىن مولىقتىرۋ ماقساتىندا جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ ۇسىنىسىمەن ەرتىس جانە سىلەتى وزەندەرىن, تورايعىر جانە سابىندىكول كولدەرىن بالىقتاندىرۋ جوسپارلانعان. بۇل ماقساتقا ءوڭىر بيۋدجەتىنەن 100 ملن تەڭگە ءبولىنىپ وتىر.

پاۆلودار وبلىسى