ولجاس

قازاقتا اڭىزعا اينالعان شىعارما­شى­لىق ادامدارى بارشىلىق. بىراق بۇل اڭىزداردىڭ باستاۋىندا قانداي تۋىندىلار تۇرعانىنا ءمان بەرە بەرمەيمىز. ەگەر ءمان بەرسەك, سۇراق تا توتەسىنەن قويىلار ەدى. اڭىزداردىڭ شامامەن قانشا پايىزى ەڭبەكپەن, قانشاسى داقپىرتپەن كەلدى؟

كەشەگى ءورىستىلدى كەڭىستىكتە ۇلتتىق ونەردىڭ ەكىنشى قاتارعا ىسىرىلعانى بارشاعا ايان. سوعان ساي ونىڭ اڭىزى دا ماڭدايى جارقىراپ العا شىعا الماي, ۇياڭ مىنەزبەن ۇنەمى ەكىنشى قاتارعا ىعىسا بەردى. ماسەلەن, بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ اڭىزىنان جازعان شىعارمالارى الدەقايدا كوپ. سول سەكىلدى, ءىلياس ەسەنبەرلين اڭىزى دا ءوزىنىڭ جازعان دۇنيەلەرىنىڭ قاسىندا تۇككە تۇرمايدى. از جازدى دەگەن اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ اڭىزى دا ءار ءسوزىن تاسقا قا­شاعانداي ەتىپ بادىزدەيتىن قالامگەر ءۇشىن ساراڭنىڭ قولىمەن ساناپ بەرگەندەي عانا. ءتىپتى كەيبىر تۇلعالارىمىزدىڭ اڭىزى ۇلتتىڭ ەمەس, رۋ-تايپانىڭ عانا اڭىزىنداي قوراش كورىنەدى.

وسى فوندا ءبىر كەزدە ولجاس سۇلەيمەنوۆ اڭىزى اتقان تاڭداي جارق ەتە قالعانى وتى­رىك ەمەس. پوەماسىن ايىرپلاننان شاشۋ دەگەنگە باسقا ەشقانداي باعا دا بەرە الماي­سىڭ. قازاق وعان, ارينە, عارىشقا گاگا­رينمەن بىرگە ۇشقانداي قۋاندى. ال پوەمانىڭ «ادامعا تابىن, جەر, ەندى!» دەگەن تاقىرىبىنا تيىسە باستاعانىمىز بەرتىندە عانا. شىندىعىندا, «جەر, ادامعا تابىن» دەگەن پافوستىق كوڭىل كۇيدە تۇرعان ەشتەڭە دە جوق. بىراق وعان ايتىلعان سىندى قولداۋشىلار پوەمانىڭ اتاۋىنان «جەر, وتارلاۋشىعا باعىن!» دەگەندەي كومەسكى ءبىر ماعىنانى تاۋىپ العان سياقتى. بىراق قانشا ايتساڭىز دا, ولجاس ۇلتتىق سانانىڭ وتارلانۋىنا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ قارسى شىققان ادام. ەڭ باستىسى, ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ كەڭەس كوسەمدەرى مەن تاريحىن اسپەتتەگەن شىعارماسى جوق دەۋگە دە بولادى. ونىڭ ەسەسىنە:

«جوق, شىعىس,

جوق, باتىس تا.

جىر – وتانىم!

بار كەشىڭ,

بار ادەمى بۇلا تاڭىڭ.

جوق, شىعىس,

جوق, باتىس تا,

كادۋىلگى

ەگىزدەي ەكى ۇلى بار

ۇلى اتانىڭ.

قىلادى اتامەكەن

تارلىق كىمگە,

تۇرادى سول ويدان

ول قارعىپ تۇندە.

باتىس جوق,

شىعىس تا جوق,

جەر دەيتۇعىن

ءبىر-اق ءسوز,

ۇلى ءسوز بار

بارلىق تىلدە!»

(تارجىمەلەگەن ق.مىرزا ءالى) – دەپ كەلەتىن اسقاق جىرلارى بار.

مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى تاس قامال شەكارانى تاس-تالقان ەتىپ, كوكتەي وتكەن وسى ادۋىندى جولداردىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. باسقا تۇگىلى, ءبىر ەل ەكىنشى ەلگە شەكاراسىن اشىپ, ۆيزاسىز قارىم-قاتىناس ورناتۋ ءداستۇرى ءالى راسىمگە ەنبەگەن كەز. ورتاق شەنگەن ۆيزاسىنا وسى پوەما تۋعاننان جيىرما بەس جىل وتكەننەن كەيىن عانا قول قويىلىپتى. وسىنداي زاماندا «باتىس تا, شىعىس تا جوق, ەگىزدەي ەكى ۇلى بار ۇلى اتانىڭ» دەگەنىنە قازىر دە جۇرەك ءدىر ەتەدى.

ول ءارى سوتسياليستىك ەلدەر مەن كاپي­تاليستىك جۇيە اراسىنداعى قىرعي قاباق سوعىس ۇشىنىپ تۇرعان ۋاقىت. ءار ءسوزدىڭ سۇراۋى بار, جازۋ-سىزۋ تۇگەل قاتال سۇزگىدەن وتەدى. گاگارين عارىشقا ۇشقان كەزدەگى ەيفوريانىڭ اسەرىمەن الگى ءسوز قىرقىلماي قالعانعا ۇقسايدى. ايتپەسە, باسىنان قۇس ۇشىرمايتىن ەكى ۇلى دەرجاۆاعا «ەكەۋى ءبىر اكەنىڭ بالاسىنداي» دەگەن ءسوزدى ايتۋ وڭاي ەمەس بولاتىن. قازىر بايقاساق, ۇلى دەرجاۆالىق پاڭدىق پەن ۇلى دالا رۋحىن اسقاقتاتقان تاكاپپارلىق العاش بەتپە-بەت كەلگەن ءسات ەكەن. ەگەر بۇل پوەما جازىلماسا, «از ي يا» دا تۋماس ەدى. سونداعى «ادامعا تابىن, جەر, ەندى!» پوەماسىنا قاتىستى ءبىر كەپ اشىق ايتىلماسا دا, ىشتە ساقتالىپ قالعان سياقتى. ونىڭ ءبارى اتاقتى «از ي يا» جارىق كورگەندە قالاي «باسە» دەسكەنى بارشاعا ايان.

ولجاستىڭ ۇلكەن يدەيالار مەن بيىك مىنبەردىڭ اقىنى ەكەنى سول كەزدە-اق بايقالا باستاعان. كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ انىقتامالىعىنان ءبىر حابار وقىپ قالعانىمىز بار. حاباردا كەڭەس اقىندارىنىڭ پاريجگە بارىپ ولەڭ وقىعانى جازىلىپتى. تىزىمنەن ەۆگەني ەۆتۋشەنكو, روبەرت روجدەست­ۆەنسكي, ۆلاديمير ۆىسوتسكي, بۋلات وكۋدجاۆالارمەن بىرگە ولجاس سۇلەي­مە­نوۆ­تىڭ اتى-ءجونىن دە كوردىك. بۇل 1977 جىل, سوندا ولجاس جوعارىداعى پوە­ماسىنان ءۇزىندى وقىپتى.

ەگەر:

«يا يششۋ, يا يدۋ

ۆام نا ۆسترەچۋ,

سەرىە سۆولوچي –

سكۆوز مگنوۆەنيا وشيبوك,

وتچاياننىح ساموپرەزرەني», – دەپ «سەرايا راسا» دەگەن ولەڭىن وقىعاندا ۆىسوتسكي, وكۋدجاۆالارمەن بەك جاراسىپ كەتەر ەدى.

ءبىر ويدان ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ شىعارمالارى ونىڭ اڭىزدارىنىڭ ءبىر شيرەگىن عانا قۇرايتىنىنا ءمان بەرمەي-اق قويۋعا دا بولادى. سەبەبى ول – ورىس تىلىندە جازسا دا, رۋحى جاعىنان جىراۋلار مەن جازبا پوەزيانىڭ ورتاسىنان جارالعان اقىن. شىعارمالارىندا ۇلى دالا, ارعىماقتار, قىپشاقتار دەگەن سوزدەردى ۇستەمەلەتە قولدانادى. قاي جىراۋدىڭ سوڭىندا توم-توم جىرلار قالدى دەيسىز. ولجاس تا قازاققا «قىش كىتابىمەن» ايگى. ال ەكىنشى اڭىزى «از ي يا» ەكەنى ەكىباستان.

سابەتقازى اقاتاي اۋداردى دەگەن «از ي يا» كەڭ تارالمادى. تۇپنۇسقاعا لايىقتاپ قايتا اۋدارعان دۇرىس, قىرعىزدار جاقىندا سولاي اۋداردى دەپ ەستىدىك. ءبىز حالىق تولىق تانىسپاعان شىعارمانىڭ اتىن مالدانىپ, اڭىز ەتۋمەن كەلەمىز. سوعان قاراعاندا ونىڭ مازمۇنىنان گورى داقپىرتىنا كوبىرەك دەن قويىپ كەتكەن سياقتىمىز. اسىلىندە اڭىز بولعان دۇنيە ۇلتتىق قۇندىلىققا جاتۋعا ءتيىس. ۇلتتىق قۇندىلىققا جاتسا, سوعان لايىقتى زەرتتەلىپ-زەردەلەنۋى كەرەك شىعار. ايتپەسە, ت ۇلىپقا موڭىرەگەن بۇزاۋداي قۇر داقپىرتىن مالدانىپ جۇرە بەرەتىن ءتۇرىمىز بار. بۇيتە بەرسەك, بۇل كىتاپ تا ۇمىتىلىپ, ۇرپاق ساناسىنان سىزىلا باستاۋى مۇمكىن. شىندىعىندا, وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا سەسى كرەملگە دەيىن جەتىپ, دەسى ءبۇتىن ءبىر يمپەريانى دۇمپىتكەن ەڭبەكتىڭ وپ-وڭاي ۇمىتىلا سالۋى وكىنىش تۋدىرماي قويار ما؟ ۋاعىندا ءبىر داناسى ءبىر جىلقىعا باعالانعان كىتاپتان تۇبىندە, جارتاستاعى سىنا جازۋداي «از ي يا» دەگەن قوس تاڭبا عانا قالسا نە بولماق؟ ادامدار ۇمىتىلۋى مۇمكىن, بىراق اڭىزداردىڭ ۇمىتىلۋى – جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس.

ولجاس سۇلەيمەنوۆ تۋرالى ءبىزدىڭ ءبىر تۇيگەن ويىمىز وسى. بالكىم, ۇلى دالانىڭ ونداي پەرزەنتى ۇمىتىلمايدى دەيتىندەر دە تابىلىپ قالار. ونىڭ ولەڭدەرىن قازاقشا-ورىسشاسىن قاتار جاتقا وقيتىنداردى دا كەزدەستىرگەنبىز. سولاردىڭ ىشىندە كەيىنگى بۋىننىڭ كۋميرىنە اينالعان مارقۇم ءامىرحان بالقىبەكتىڭ اقىننىڭ بىرنەشە ولەڭىن قالاي جاتقا ايتقانىن بەينەتاسپاعا ءتۇسىرىپ العان ەدىك. پەن-كلۋبتىڭ ءبىر جيىنىندا سونى ولجاس سۇلەيمەنوۆكە جەتكىزۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.

«ولجاس اعا, ءسىز وسىنداعى قازاقتىلدى قا­لامگەرلەردى بىلىڭكىرەمەيتىن سەكىل­دىسىز, – دەدىك ورىستىلدىلەردىڭ الدىندا نامىسقا شاۋىپ. – وسى قالادا المات ءيسادىل دەگەن جاس قالامگەردىڭ ءومىر سۇرەتىنىنەن ەش حابارىڭىز جوق تا شىعار. ومىردەن ءوتىپ كەتكەن ءامىرحان بالقىبەك دەگەن اقىننىڭ ادەبي ورتالاردا ءسىزدى قالاي قورعاشتاپ سويلەگەنىن ەستىمەگەن دە بولارسىز. ۇلكەن قالامگەرلەرىمىزدىڭ ءوزىن مەنسىنە قويمايتىن كەيبىر جاس اقىندارىمىز ءسىزدى قالاي قۇرمەتتەيتىنىن بىلمەۋىڭىز دە مۇمكىن. مىنە, سولار ولەڭدەرىڭىزدى قازاقشاعا اۋدارىپ, كەرەمەت كىتاپ ەتىپ شىعارعان».

كوڭىلى ءجىبىر مە ەكەن دەپ ايتقان سوزىمىزگە, شىنىندا دا كوڭىلى ءجىبىدى. سول جيىنعا قاتىسىپ وتىرعان امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى دا ونىڭ بىرنەشە ولەڭىن جاتقا وقىپ بەردى. بىزگە ەشكىم ونداي تاپسىرما بەرمەسە دە, بار ويىمىز ولجاس اعامىزدى ءوز ورتامىزعا تارتۋ ەدى. بىراق سوندا وتىرعان ورىستىلدىلەر دە قالىسقان جوق. اقىننىڭ كىمگە بۇيرەگى بۇرعانىن ۋاقىت كورسەتەر دەدىك تە قويدىق.

بىراق ءبىز قازاقتىڭ تالاي كلاسسيك جازۋشىسى بولا تۇرا, ءبارىبىر ءبىر ءداۋىر ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ اڭىزىمەن ءومىر سۇردىك. شىنداپ كەلگەندە, ول تۋرالى ءار جازۋشىنىڭ ايتاتىن ءبىر اڭىزى بار. قادىر اۋدارعان, مۇقاعالي قۇرمەتتەگەن, سايىن دوس بولعان. ءبىر جاقسى اعامىز قاتتى كەتىسكەن, تاعى ءبىر ۇلكەن تۇلعامىز ۇناتپاعان, ەندى بىرەۋى مۇلدەم قابىلداماعان. جازۋشىلار ودا­عىن­داعى بارەلەفتى ءوزىنىڭ بەينەسىن سالدىردى دەپ قىرعىزىپ تاستاعانىن دا كوزىمىزبەن كوردىك. «باسپالداقپەن شىعىپ كەلە جاتقاندا, باشپايىنا ماڭدايىڭ تىرەلەدى», دەپ شامدانعانداردىڭ كىم ەكەنىن دە بىلەمىز. كەيدە ورتاق مۇددەمىزگە قارسى كەلىپ قالاتىن ءوز شىندىعى بارىن كەشىرە المايتىنىمىز دا راس. دەسەك تە وسىنداي وتكىنشى نارسەلەر ءبىزدىڭ تۇلعادان تانىپ, اڭىزدان اينۋىمىزعا سەبەپ پە دەگەن سۇراق تۋادى.

«جوق!» دەيدى ىشىمىزدەن ءبىر داۋىس.

باسقاسى باسقا, ال قازاققا تۇلعا كوپتىك ەتكەن ەمەس. تۇلعانى قالاي ۇلىقتاۋدى ۇيرەتكەن دە ولجاستىڭ ءوزى. «تاۋلاردى الاسارتپاي, دالانى اسقاقتاتايىق»  دەگەن يدەيا دا ولجاستىكى. وزىنە قاتىستى ايتىلعان سىندارعا دا جاۋاپ بەرمەۋدى ۇيرەتكەن ولجاس. ونىڭ اقيقاتتىعىن تۇلپارلار تارپىسىپ, ارعىماقتار تەبىسكەن بۇگىنگى كۇندەرى دە ايقىن سەزىنىپ وتىرمىز. ول, ولجاس – ءبىز ءۇشىن بيىكتىك, تاكاپپارلىق, تەكتىلىك دەگەن قاسيەتتەردىڭ رامىزىنە اينالعان تۇلعا. ونى كەشە ەمەس, ەرتەڭ دە ەمەس, بۇگىن ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز دە بار. بۇگىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ سەكسەن سەگىز جاسقا كەلدى.

امان بول, اردا قازاق, ارداقتى اعا!