دالا توسىندەگى ءدۇبىر

جەرگىلىكتى اۋىل شارۋا­شىلى­عىن عىلىمي زەرتتەيتىن ۇيىم وكىل­دەرى شا­رۋاشى­لىقتاردى تۇقىم­مەن قام­تاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ءالى دە دۇ­رىس شەشىل­مەي وتىرعانىن ايتادى.

«پاۆلودار اۋىل شارۋاشى­لىعى تاجىريبەلىك ستانساسى» جشس بيىلعا ارنالعان اۋىل شارۋا­شىلىعى داقىلدارىن ەگۋ­دىڭ وڭتايلى مەرزىمىن ازىرلە­گەن. وعان سۇيەنسەك,  مايلى جانە ءداندى داقىلداردى ەگۋدىڭ وڭتايلى مەرزىمى ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن جۇرگىزىلۋى كەرەك. ستانسا ماماندارى مامىر ايى قالىپتى بولىپ تۇرعانىنا بايلانىستى ەگىس جۇمىستارى مەرزىمىندە اياقتا­لادى دەگەن بولجام جاساپ وتىر.

«بيىل توپىراقتاعى ىلعال جەت­كىلىكتى. سايكەسىنشە قازىر تۇ­قىم سەۋىپ, ىلعال جاۋىپ ۇلگەر­گەن­دەرگە بۇل اسا ءتيىمدى. ەگەر مامىر ايىنىڭ 25-ىنە دەيىن شارۋالار بارلىق ەگىس القابىندا تۇقىمىن سەۋىپ, قاجەتتى اگروتەحنيكالىق ءىس-شارالاردى جۇرگىزسە, توپىراقتا ساقتالىپ تۇرعان مول ىلعال ماۋسىم ايىنىڭ ورتاسىنا دەيىن قورەك بەرۋگە قابىلەتتى. سالىستىرمالى تۇردە ايتسام, بىلتىر ءدال وسى مەزگىلدە ەگىن سالعانىمىزدا ەگىس القاپتارىنىڭ شاڭى بۇرقىراپ جاتقان. جەر مامىر ايىنىڭ ورتاسىندا-اق قۇرعاپ كەتتى. جالپى, بيىل وبلىس بويىنشا كوكتەمگى دالا جۇمىستارى جىلداعىداي, كەس­­تە­دەن اۋىتقىماي ءجۇرىپ جات­قا­­نىن بايقاپ وتىرمىز. تەك كۇن­باعىس ءدانىن ەگۋدە ءبىراز كەشىگۋ بار, ول مامىر ايىنىڭ العاشقى ونكۇندىگىندە سەبىلىپ تاستاۋى كەرەك ەدى. الايدا كوپ شارۋاشىلىقتار اۋا رايىنىڭ اسەرىنەن ونى ءبىراز شەگەردى. قازىرگى اۋا رايىن بولجاپ ايتۋ دا قيىنعا سوعىپ تۇر. «قاز­گيدرومەت» وكىلدەرى مامىر ايىندا تەمپەراتۋرا وتە جوعا­رى بولادى دەگەن سوڭ, ءبىراز جۇرەك­سىنگەنىمىز راس. باعىمىزعا وراي, ما­مىر سالقىنداۋ بولىپ, شارۋا­لارى­مىزعا جايلى بولىپ تۇر», دەيدى «پاۆلودار اۋىل شارۋاشىلىعى تاجىريبەلىك ستانساسى» جشس باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى باۋىرجان راحيموۆ.

عالىمنىڭ سوزىنشە, پاۆلو­دار وبلىسىنداعى ەگىستىك كومپانيا­سى­نىڭ دەنى 25 مامىرعا دەيىن اياق­تالۋى كەرەك. بۇگىندە ەرتىس وزەنى­نىڭ تومەنگى اعىسىنداعى جايىل­مالار سۋعا تولىپ تۇر. مىسا­لى, اقتوعايدىڭ وتەس اۋلى ما­ڭىن­داعى جايىلمالار 100 پايىز سۋعا قانىققان. بۇعان دەيىن تاجىريبەلىك ستانسا تىكەندى لوتۋس (ليادۆينەتس روگاتىي) كوپجىلدىق ءشوبىن اتالعان اۋماقتىڭ 400 گەكتارىنا ەككەن. بۇل ءشوپتىڭ قۇنارى اسا جوعارى ءارى ول سۋدىڭ ورتاسىندا 1-2 ايعا دەيىن شىداپ, ءوسىپ تۇرا بەرەدى. 

«تىكەندى لوتۋس – جوڭىشقا تارىزدەس, بۇرشاقتى كوپجىلدىق ءشوپ. كەيىنگى 7 جىلدا الگى جەرگە سەبىلگەن وسىمدىك ءتۇرى ەرتىس وزەنىنىڭ تومەنگى جاعىنا قاراي تارالىپ بارا جاتقانى بايقالادى. ونى جەگەن مال تەز قوڭدانادى, شابىلعان ءشوپ قىستا جاقسى ساقتالادى. جايىلماعا سۋدىڭ مول شىعۋى ناتيجەسىندە ءبىز بيىل ءشوپ­تىڭ تۇقىمىن جىلداعىدان كوپ جينايمىز دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز. سونداي-اق بيىل پاۆلودار قالاسى ماڭىنداعى زاريا, كەنجەكول اۋىلدارىنىڭ جايىلمالارىنا وسى كوپجىلدىق ءشوپتىڭ تۇقىمىن سەۋىپ شىعاتىن ويىمىز بار. وب­لىس­تا جايىلىمدىق جەرلەر, بۇرىن ەگىن سالىنعان مىڭداعان گەكتار اۋماقتار بۇگىندە توزىپ تۇر. سوناۋ كەڭەس زامانىنان جاڭارماعان. ولارداعى ءشوپتى جاسارتىپ, قايتا سەۋىپ شىعاتىن كەز كەلدى. بۇيىرسا, وسى جىلدىڭ تامىز ايىندا ءبىزدىڭ ستانسا وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى الدىندا جوبامىزدى ۇسىنادى. ەگەر قارجى بولىنەتىن بولسا, توزىعى جەتكەن مال ورىستەرىنىڭ وسىمدىگىن جاڭارتۋعا كىرىسەمىز. كوپجىلدىق ءشوپ ەگۋدىڭ وزىندىك تەحنولوگياسى بار. ونى جىلدىڭ ءبىر مەزگىلىندە, بەس كۇننىڭ ىشىندە سەۋىپ ۇلگەرۋ كەرەك», دەيدى ستانسا باسشىسى.

اۋىل شارۋاشىلىعى ستانساسى بىلتىر جاڭادان ءبىر بيداي جانە ءبىر س ۇلى سورتىنا پا­تەنت العان. عا­لىمدار بيىل بيدايدىڭ تاعى ءبىر جاڭا تۇرىنە پاتەنت الۋدى جوسپارلاپ قويدى. ۇيىمنىڭ يەلىگىندە نەبارى 3 مىڭ گەكتارداي جەر بار. ونىڭ ەكى مىڭى – پاۆلودار اۋدانىندا, ءبىر مىڭى ەرتىس اۋدانىندا ورنالاسقان. ايتۋلارىنشا, وبلىس ديقاندارىن ساپالى تۇقىممەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تاجىريبە­لىك ستانسادا كەمىندە 30 مىڭ گەكتار جەر بولۋى كەرەك. تۇقىم ءۇشىن پايدالانىلاتىن ءداندى داقىل شارۋاشىلىعىندا اۋىسپالى تاناپ جۇيەسى قولدانىلمايدى. ياعني بيىل بيداي ەگىپ, كەلەسى جىلى ارپا ەگەمىن دەسەڭ, وتكەن جىلعى داقىل­دىڭ تۇقىمدارى اراسىندا ءبارىبىر شىعىپ كەتەدى. ودان سەبىلگەن ءداندى داقىلدىڭ ساپاسى قۇريدى. ساپالى تۇقىمدى كوبەيتۋ ءۇشىن ەگىس تانابىن جىل ارالاتىپ تولىعىمەن دەمالدىرۋ كەرەك. تۇقىم ەگىلمەگەن جىلى جەردى پارمەن وڭدەۋ, گەر­بي­تسيدتەر سەبۋ جۇمىستارى اتقا­رىلادى. سون­دىقتان جەردىڭ تارلىعى بۇگىن­دە جوعارى ساپالى تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ۇلكەن قولبايلاۋ بولىپ تۇر.

وڭىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنداعىلار بيىل تۇقىم جەتىسپەۋشىلىگى قاجەت ءونىمدى سىرتتان ساتىپ الۋ ارقىلى جابىلعا­نىن ايتادى. جالپى, پاۆلودار وبلىسىنداعى بولجامدى ەگىس القابىنىڭ كولەمى 1 ملن 657,3 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى دەلىنىپ وتىر. بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلعىدان  20,3 مىڭ گەكتارعا ارتىق. جاۋاپتى باسقارما دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ديقاندار ءداندى داقىلدار بويىنشا ەگىس القاپتارىن جىلداعىدان 2 پايىزعا كەمىتىپ, 1 ملن 54,4 مىڭ گەكتارعا سالۋدى جوسپارلاپ قويىپتى. ال كەرىسىنشە مايلى داقىلداردىڭ ۇلەسى – 3, جەمشوپ داقىلدارى – 11, كارتوپ – 0,8, كوكونىستەر مەن باقشا داقىلدارى 1 پايىزعا ۇلعايا تۇسپەك.

«ايماق بويىنشا كوكتەمگى ەگىس الاڭى 1 ملن 471,9 مىڭ گەكتاردى قۇراپ وتىر. بۇگىندە بارلىعى 124,1 مىڭ گەكتارعا نەمەسە جوس­پار­داعى ەگىستىڭ 8 پايىزىنا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى ەگىل­دى. ىلعال ءجۇز پايىزعا جابىلدى. ديقاندارعا بيىل 174,4 مىڭ تۇقىم قاجەت بولعان, ول بۇگىندە تولىعىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. ەلەۆاتورلاردا «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى» ۇك» اق-نىڭ ءۇشىنشى كلاستى 16 995 مىڭ توننا بيدايى ساقتالىپ تۇر. الگى استىق تەك ساتۋعا ارنالعان. استىق ۇلگىلەرى تەكسەرۋگە الىنىپ, ونگىشتىگى مەن ءونۋ ەنەرگياسىن تەكسەرۋ ءۇشىن «قازاگرەكس» اق-عا تاپسىرىلدى. ءونۋ دەڭگەيى 90 پايىزدان اسادى. كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنا بارلىق موديفيكاتسياداعى 2875 تراكتور, 1794 سوقا, 1015 قوپسىتقىش, 6606 تىرما, 4123 سەپكىش جانە 261 ەگىس كەشەنى قاتىسىپ جاتىر. وپەراتورلىق قىزمەتتەردى ەسكەرە وتىرىپ, ارزانداتىلعان ديزەل وتىنىنىڭ ءبىر تونناسىنىڭ قۇنى 282 مىڭ تەڭگەنى نەمەسە ليترىنە 237 تەڭگەنى قۇراپ وتىر. بۇل نارىقتىق قۇنىنان 58 تەڭگەگە ارزان (نارىقتىق قۇنى ليترىنە 295 تەڭگە). جەرگىلىكتى شارۋاشىلىقتار 21,6 مىڭ توننا سۇيىق وتىنعا شارت جاساسىپ, وپەراتورلار ونىڭ 11 مىڭ تونناسىن جونەلتىپ ۇلگەردى», دەپ باياندادى پاۆلودار وبلىسى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى تولەگەن كوشەرباەۆ.

پاۆلودار وبلىسى