كورشىمەن تاتۋ بولعاننىڭ كوكجيەگى كەڭەيەدى

ەكى زاڭ ماقۇلداندى

العاشقى قارالىپ, ماقۇل­دانعان قۇجات – «1993 جىلعى 14 قاڭ­تارداعى قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋب­ليكاسى اراسىنداعى ازاماتتىق جانە قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ تۋرالى شارتقا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ. بۇل قۇجات ەكى ەلدىڭ ازاماتتارى مەن زاڭدى تۇلعالارىنىڭ قۇقىقتارىن قور­عاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, سون­داي-اق ازاماتتىق جانە قىل­مىستىق ىستەر بويىنشا قۇقىق­تىق كومەك كورسەتۋدە ءوزارا ىنتىماق­تاستىقتى دامىتۋعا ارنالعان.

اتاپ ايتقاندا, زاڭدا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا شەتەلدىك سوتتاردىڭ شەشىمدەرى مەن ءوتىنىشحاتتارىن ورىنداۋ سالاسىندا زاڭ كومەگىن كورسەتۋ بويىنشا سوت ورگاندارىنىڭ فۋنكتسيالارىن ناقتىلاۋ جانە ەكى تاراپتىڭ قۇزىرەتتى مەكەمەلەرىن وزەكتەندىرۋ كوزدەلگەن.

سونىمەن قاتار پالاتا وتىرىسىندا «2014 جىلعى 29 مامىرداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر ونەركاسىپ سالالارىندا بىرلەسكەن كووپەراتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرعان كەزدە قارجىلاي جاردەم كورسەتۋ بولىگىندە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ ماقۇلداندى.

«حاتتاما ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كالىق وداققا مۇشە مەملە­كەت­تەردىڭ كاسىپورىندارى اراسىن­داعى كووپەراتسيالىق بايلا­نىستاردى كەڭەيتۋگە ارنال­عان. وسى ماقساتپەن ارنايى قار­جىلىق ىنتالاندىرۋ تەتىك­تەرى قاراستىرىلىپ وتىر. قۇجات ءوزارا ينۆەستيتسيالار كولەمىن ارتتىرۋعا, سونداي-اق قوسىم­شا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ماقۇلدانعان زاڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا وڭ سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.

ەكسپورت نەگە باسەڭدەدى؟

سەنات سپيكەرى ەلىمىزدىڭ شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلار ەكسپورتى الەمدىك نارىقتا تومەندەپ بارا جاتقانىن ايتتى. ءبىز ءۇشىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا ونەركاسىپ كووپەراتسيا­سىن, ونەركاسىپ سەكتورىنداعى بىرلەسكەن جوبالاردى دامىتۋ – نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى. دەگەن­مەن شيكىزاتتىق ەمەس تاۋار­لار ەكسپورتىنىڭ تومەندەۋى وتان­دىق ونەركاسىپتى قولداۋ, وسى با­عىتتا ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداۋ كەرەكتىگىن كورسەتىپ وتىر.

ماۋلەن اشىمباەۆ وسىعان بايلانىستى ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگىن شيكىزاتتىق ەمەس ءوندىرىستى دامىتۋ جولىندا بەل­سەندى جۇمىس ىستەۋگە, ونىڭ ىشىن­دە ەاەو مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋعا شاقىردى.

«بىلتىر بۇل كورسەتكىش (شيكى­زاتتىق ەمەس تاۋارلاردىڭ ەكسپورتى) شامامەن 6 پايىزعا تومەندەگەن. بۇل وتە كوپ. دەمەك, ءبىز شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلار ەكسپورتىن ازايتىپ الىپ وتىرمىز دەگەن قورىتىندى جاساۋعا تۋرا كەلەدى. بيىل – 7,2 پايىز بولدى. بۇل ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىقتارىمىزعا ساي ەمەس. وسى رەتتە شەكارالاس اۋداندارىمىزدا سەرىكتەستەرىمىزبەن بىرلەسكەن بىرنەشە ءىرى جوبا بار. اتاپ ايتقاندا, قىرعىزستانمەن بىرلەسىپ دامىتۋ كوزدەلگەن ارنايى يندۋستريالىق ايماق («اق-تىلەك – قاراسۋ» وتكىزۋ بەكەتىنىڭ جانىندا). باتىس قازاقستان وبلىسىندا دا وسىنداي ايماق بار. ونى رەسەيلىك سەرىكتەستەرمەن بىرگە دامىتۋعا نيەت ەتىپ وتىرمىز. ول ونىمدەردى باسقا ەلدەردىڭ نارىقتارىنا جەتكىزۋ ءۇشىن ءتيىستى اۋماقتاردا ونەركاسىپ كووپەراتسياسىن دامىتۋ قاجەت. بۇل تۇرعىدا مينيسترلىك بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزۋگە ءتيىس», دەدى سەنات توراعاسى.

ءوتىلالىم شارۋالاردى تۇرالاتىپ وتىر

پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. ءالي بەكتاەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى ءۇشىن ءوتىلالىمدى الىپ تاستاۋدى ۇسىندى. ويتكەنى اتالعان مىندەتتى تولەمگە بايلانىستى كوپتەگەن شارۋا جاڭا تراكتورلار مەن كومبايندار ساتىپ الا الماي كەلەدى. سالدارىنان ەگىس القاپتارىندا تەحنيكا تاپشىلىعى ارتىپ وتىر.

ونىڭ ايتۋىنشا, اۋىل ەڭبەك­كەرلەرى پايدالانىپ جۇرگەن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ 76%-ىنىڭ توزىعى جەتكەن. نورما­تيۆ بويىنشا ءار مىڭ گەكتارعا 5 تراكتور مەن 3 كومبايننىڭ قاجەتتىگىن ەسكەرسەك, قازىرگى كەزدە ەگىس الاڭدارىنا 65 مىڭ تراكتور, 43 مىڭ كومباين جەتىسپەي وتىر. ال اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى جىل سايىن 4,5% عانا جاڭارادى. ولاي بولسا, تەك جەتىسپەيتىن تراكتورلار مەن كومباينداردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن 14-15 جىل كەرەك بولادى.

«ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشى­لىعى­نىڭ قۇرال-جابدىقتارىن وندى­رە­تىن 10 زاۋىت پەن وزدىگى­نەن جۇرەتىن تەحنيكالار شىعا­را­تىن 8 كاسىپورىن بار. ول كاسىپ­ورىندار 2023 جىلى 5 400 تراكتور, 1 مىڭ كومباين, 17 مىڭنان اس­تام تىركەمەلى قۇرىلعى شى­عار­دى. ياعني ولار تراكتورلار مەن كومبايندارعا دەگەن جىلدىق قاجەتتىلىكتىڭ 80%-ىن, ال تىر­كە­مەلى تەحنيكالاردىڭ 30%-عا جۋى­عىن قۇرايدى. وكىنىشكە قاراي, بىزدە شىعارىلاتىن تراكتورلار مەن كومباينداردىڭ وتاندىق قۇرامى 42-44% عانا. نەگىزگى قوسالقى بولشەكتەر سىرتتان كەلەدى. سون­دىقتان دا ولاردىڭ باعاسى وتە قىمبات. تاۋار وندىرۋشىلەر الا المايدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى جەڭىل قۇرىلعىلاردىڭ, سوقا­لار مەن كۋلتيۆاتورلاردىڭ, ديس­­كىلى تىرمالاردىڭ, مال ازى­­عىن دايىندايتىن ماشينا­لار مەن مەحانيزمدەردىڭ, پى­شەن جيناعىشتار مەن تۇقىم سەپ­كىش­تەردىڭ, كوشەت وتىرعىزاتىن جاب­دىق­تاردىڭ باسىم كوپشىلىگى شەتەل­دەن اكەلىنەدى. نەگىزىنەن مەتال­دان تۇراتىن, قاراپايىم عانا وسى تەحنيكالاردى نەگە وزى­مىزدە كوپ­تەپ شىعارۋعا بولماي­دى؟ جال­پى, ەلدە وتاندىق اگرار­لىق ما­شينا جاساۋ سالاسىن دا­مى­تۋ­دىڭ باعدارلاماسى, بولماسا كونتسەپتسياسى بار ما؟» دەدى ءا.بەكتاەۆ.

سەناتور سونىمەن قاتار جاڭا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ساتىپ الۋ ءۇشىن كادەگە جاراتۋ الىمىنىڭ قۇنى جوعارى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل شارۋالاردىڭ جاڭا تەحنيكانى ساتىپ الا الماۋىنا, ەسكىرگەن تراكتورلار مەن كومباينداردى پايدالانۋىنا جانە ۇنەمى جوندەۋگە ءماجبۇر بولۋىنا اكەلەدى.

«2024 جىلعى جاعداي بويىنشا ءوتىلالىمىنىڭ كولەمى ءبىر تراكتور ءۇشىن 370 000-نان 7 380 000 تەڭگە, ال ءبىر كومباين ءۇشىن 1 600 000-نان 8 300 000 تەڭگە ارالىعىن قۇرايدى. ونى تولەۋگە شاماسى كەلمەگەن ورتا جانە شاعىن شارۋاشىلىقتار جاڭا تەحنيكا الۋدى قويدى. ەسكى تەحنيكامەن ەگىس ەگەدى, ەسكى كومباينمەن استىق جينايدى. جارامسىز تەحنيكانى قوسالقى بولشەككە پايدالانادى, ال قالعان قاڭقاسىن مەتاللولومعا وتكىزىپ كۇن كورەدى. تەحنيكانى الىپ جاتقان دا, كادەگە جاراتىپ, جويىپ جاتقان دا شارۋالاردىڭ وزدەرى. سوندا نەگىزگى وپەراتور بولىپ, قارجى جيناپ وتىرعان «جاسىل دامۋ» مەكەمەسىنىڭ ۇلەسى نەدە؟ جالپى, اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى ءۇشىن كادەگە جاراتۋ الىمىن الىپ تاستاسا, مەملەكەت ۇتپاسا ۇتىلمايدى», دەدى سەناتور.

الاشتى قۇرمەتتەۋ – تاريحتى قاستەرلەۋ

سەناتور دارحان قىدىرالى پرەمەر-مينيستر ولجاس بەك­تەنوۆكە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا مەملەكەت تاريحىنا با­يىپپەن قاراپ, الاش ارىستارىن ۇلىقتاۋ تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى. تاياۋدا اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تۇلعالاردى ءبىر-بىرىنە قارسى قويماۋ تۋرالى ءسوزىن ەسكە سالعان سەناتور ەل بىرلىگى ءۇشىن زيالىلاردىڭ بىرلىگى شارت ەكەنىن ايتتى.

«بيىل قازاق جەرىنىڭ تۇتاستاي ءبىر رەسپۋبليكاعا بىرىگىپ, ەلىمىز­دىڭ قازىرگى شەكاراسىنىڭ ايقىن­دالعانىنا ءبىر عاسىر تولىپ وتىر. مەملەكەتىمىزدىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن بۇل ماڭىزدى وقيعا ەلەۋسىز قالماۋعا ءتيىس. ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, ءالىمحان ەرمەكوۆ سىندى الاش قايراتكەرلەرى باستاعان تاريحي ءۇردىستى سول كەزدە بيلىكتە بولعان تۇرار رىسقۇلوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, سەيىتقالي مەڭدەشەۆ, سانجار اسفەندياروۆ, تەمىر­بەك جۇرگەنوۆ, جالاۋ مىڭ­باەۆ سياقتى تۇلعالار اياقتاپ شىقتى. قازاق اتىن قايتار­عان ساكەن سەيفۋللين مەن اشار­شىلىققا قارسى كۇرەسكەن, الاش قايراتكەرلەرىن قامقورلىققا العان تۇرار رىسقۇلوۆتى قۇر كوممۋنيست اتى نەمەسە ءوزىن قورعاۋ ءۇشىن جازعان حاتى ءۇشىن جازعىرۋ – ابەستىك», دەدى سەناتور.

تۇلعالار تۋرالى ءسوز قوزعاعان­دا ادەپتەن وزباۋ تۋرالى ايتقان سەناتور بارىمىزدى باعالاۋ, ىرىلەردى الالاماۋ تۋرالى اتاپ ءوتتى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە, وركەنيەتتىڭ باستاۋى كوركەم نيەتتەن باستالادى. سوندىقتان الاش ارىستارى اتقارعان ۇلى ىستەردى بۇگىنگى ۇرپاق ىزگى ىستەرمەن جالعاستىرىپ وتىرۋعا ءتيىس. 2000 جىلى اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ باستاماسىمەن حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى ۇلتتىق ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتكە اينالىپ, وعان رىسقۇلوۆتىڭ ەسىمى بەرىلگەن ەدى. كەيىن وقۋ ورنى جەكەمەنشىككە ءوتىپ, ت.رىسقۇلوۆتىڭ اتىن الىپ تاستادى. سەناتور ۇكىمەت قاۋلىسىنا سايكەس بەرىلگەن اتاۋدى جوو قانداي باسقارۋ تۇرىنە جاتاتىنىنا قاراماي, اۋىستىرۋعا قۇقى جوق ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«بيىل ساكەن سەيفۋللين, ءىلياس جانسۇگىروۆ, بەيىمبەت مايلين, تۇرار رىسقۇلوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ تۋعانىنا 130 جىل. تۇعىرلى تۇلعالاردىڭ مەرەيتويلارىن داڭعازاسىز, تاعىلىمدى ەتىپ اتاپ ءوتۋ كەرەك. بۇل رەتتە ونوماستيكا ماسەلەسىنە دە نازار اۋدارۋ قاجەت. شەكارامىزدى ايقىنداۋعا ايرىقشا ۇلەس قوسقان ءالىمحان ەرمەكوۆ سياقتى تۇلعالار ەلەۋسىز قالماۋعا ءتيىس. الاش ارىستارىنىڭ كوبى قايدا جەرلەنگەنى بەلگىسىز. جاقىندا الماتىنىڭ ىرگەسىندەگى جاڭالىق اۋىلىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان 163 ادامنىڭ سۇيەگىنە زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, گەنەتيكالىق تالداۋ ارقىلى 50 ادامنىڭ دەرەگى انىقتالدى. قاراجات بولىنسە, وسىنداي ءادىس ارقىلى احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ءىلياس جانسۇگىروۆ سياقتى تۇلعالار تۋرالى دەرەكتەر ناقتىلانار ەدى», دەدى سەناتور.

د.قىدىرالى دەپۋتاتتىق ساۋالىندا قاراۋسىز جاتقان قاندىسايعا نەمەسە جاڭالىق اۋى­لىنا اتا-بەيىت سياقتى ىرگەلى كەشەن تۇرعىزۋ – پەرزەنتتىك پارىزىمىز ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

سونىمەن قاتار پالاتا وتىرىسىندا سەناتور اندرەي لۋكين ەلىمىزدە سيرەك مەتالدار ءوندىرۋ ونەركاسىبىنىڭ ءتيىمدى دامۋىنا قاجەتتى ينفراقۇرىلىمنىڭ بولماۋى مەن كادر جانە ينۆەستيتسيا تاپشىلىعى كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانىن ايتتى. وسىعان بايلانىستى دەپۋتات جەر قويناۋىن گەولوگيالىق بارلاۋعا ليتسەنزيا بەرۋ ۇدەرىسىن جەڭىلدەتۋدى, كەيبىر سيرەك جانە سيرەك جەر مەتالدارىنىڭ بالانس قورلارىنا قولجەتىمدىلىكتى اشۋدى ۇسىندى.

ال ەۆگەني بولگەرت ينتەر­نەت الاياقتىقتىڭ ارتۋىنا, وتان­داستارىمىزدىڭ جەكە دەرەك­تەرىنىڭ كوپكە جاريا بولۋ فاكتى­لەرىنىڭ جيىلەپ كەتكەنىنە نازار اۋداردى. وسىعان وراي, دەپۋتات كي­بەر­قىلمىسپەن كۇرەسۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى شارالاردى ۇسىندى.

سەناتور امانگەلدى تولاميسوۆ جەتىسۋ وبلىسىندا جول قۇرىلىسى مەن جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيتىنىن, مەرزىمىنىڭ ۇزاققا سوزىلاتىنىن ايتتى. سونداي-اق دەپۋتات «جالاڭاش-ساتى-كولساي كولى», «كوكپەك-كەگەن-ءتۇپ», «كەگەن-نارىنقول», باسقا دا جول ۋچاسكەلەرىنە جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى ۇسىندى.

دەپۋتات بيبىگۇل جەكسەنباي بيىلعى سۋ تاسقىنىنىڭ سالدارىن ەسكەرە وتىرىپ, جەكە م ۇلىكتى ساقتاندىرۋ تاجىريبەسىن قولدانۋدى ارتتىرۋ قاجەت ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ءتاسىل تاۋەكەلدەردى ازايتىپ, تابيعي اپاتتاردان كەيىن­گى زالالدى قالپىنا كەلتىرۋ­گە جۇمسالاتىن شىعىندار­دىڭ ايتارلىقتاي بولىگىن وتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.