الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ – مەملەكەتتىك دامۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى. رەسپۋبليكانىڭ ءۇشىنشى مەگاپوليسىندە الەۋمەتتىك قولداۋ سالاسىندا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر.
شىمكەنتتە الەۋمەتتىك ماسەلە ءاردايىم وزەكتى بولۋى زاڭدى. سەبەبى مەگاپوليستىڭ تۇرعىن سانى كوپ. دەموگرافيالىق احۋال جىلدان-جىلعا جاقسارىپ, ناتيجەسىندە حالىق سانى ۇلعايىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە شاھار – رەسپۋبليكاداعى جاستارى كوپ قالانىڭ ءبىرى. ولاردىڭ ءوزى – ۇلكەن ەڭبەك كۇشى. سوندىقتان جاستاردى وقىتۋ, ماماندىققا ۇيرەتۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ماسەلەسى قالالىق اكىمدىكتىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. رەسمي ستاتيستيكاعا كوز جۇگىرتسەك, شىمكەنت قالاسىندا بۇگىنگى تاڭدا جۇمىسسىز رەتىندە تىركەۋدە تۇرعان 13 323 ادام بار ەكەن. حالىققا شاققاندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى مەگاپوليستە 4,9 پايىزعا تەڭ. جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ باسقارماسىنىڭ بيىلعى جوسپار كەستەسىندە 30 207 ادامدى ەڭبەككە تارتۋدىڭ ءتۇرلى شاراسىنا قاتىستىرۋ كوزدەلگەن.
وسى ماقساتتى ورىنداۋ ءۇشىن ارنايى ءۇش جوبانى جۇزەگە اسىرۋ قاراستىرىلعان: كاسىپكەردىڭ قاجەتتىلىگىنە قاراي مامان دايارلاۋ, سۋبسيديالاناتىن جۇمىس ورىندارىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ, ادامداردىڭ جەكە كاسىپ اشۋىنا قارجىلاي كومەك كورسەتىپ, جاعداي جاساۋ.
العاشقى جوبادا جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ سۇرانىسى بويىنشا جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەن ازاماتتارعا قىسقامەرزىمدى كاسىپتىك وقىتۋ قاراستىرىلعان. جاڭا ماماندىق يگەرىپ شىققان سوڭ, جۇمىسسىزدار كۋرس سوڭىندا ناقتى جۇمىسقا ورنالاستىرىلادى. ءتىپتى ماماندىق يگەرۋشىلەر وقۋ بارىسىندا ءۇش اي بويى شاكىرتاقى الىپ وتىرادى. بيىل بۇل باعىتتا جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەن 1 110 ازاماتقا قايتا وقىتۋ كۋرسىنا جولداما بەرىلەدى. وقۋ ءساتتى اياقتالعاننان كەيىن جۇمىس بەرۋشى جاڭا كاسىپ مەڭگەرىپ شىققان ازاماتتى 6 اي مەرزىمگە جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا مىندەتتى. جۇمىس بەرۋشىمەن بولعان بۇل الەۋمەتتىك كەلىسىمشارت 10 جۇمىس كۇنى ىشىندە قارالىپ بىتۋگە ءتيىس. مۇنداي شارا, اسىرەسە, قولىندا ديپلومى بار, بىراق جۇمىس تاپپاي جۇرگەن جاندارعا وتە پايدالى. ويتكەنى كەزىندە سۇرانىسقا يە ەمەس ماماندىق وقىپ, سوڭىندا جۇمىسقا كىرە الماي قالعان جاندار قوعامدا بارشىلىق. ال بۇگىندە تەحنيكالىق ماماندىققا سۇرانىس ارتىپ تۇرعانى بەلگىلى. اسىرەسە زاۋىتتاردا قول كۇشى جەتىسپەيدى. ەڭبەك نارىعىنداعى سول سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋعا قالالىق اكىمدىك كاسىپكەرلەردىڭ جەكە تالاپتارىنا وراي ناقتى ماماندىقتارعا وقىتادى.
مۇنداي باستاما ءبىرىنشى كەزەكتە جاستاردىڭ جۇمىسسىز ءجۇرىپ قالماۋى ءۇشىن ماڭىزدى. سەبەبى جۇمىسسىزدىق كوپتەگەن ىلەسپە پروبلەما تۋدىرادى. سوندىقتان مەملەكەت ارنايى باعدارلاما قابىلداپ, جاستاردى, ورتا بۋىن ازاماتتاردى قايتا دايارلاپ, تۇراقتى جۇمىس تابۋعا كومەكتەسىپ جاتىر.
ەكىنشى جوباعا كەلسەك, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىندە سۋبسيديالاناتىن جۇمىس ورىندارى دا وزىندىك مانگە يە. بيىلعى جوسپار بويىنشا 7 454 ادامعا سۋبسيديالاناتىن جۇمىس ورىندارىنا جولداما بەرۋ قاراستىرىلسا, بۇگىنگى تاڭعا دەيىن 4 490 ادام سول ءتيىستى جولدامانى الىپ ۇلگەردى. ال سۋبسيديالاناتىن جۇمىس ورىندارىنا جاستار پراكتيكاسى, العاشقى جۇمىس ورنى, ۇرپاقتار كەلىسىمشارتى, كۇمىس جاس, قوعامدىق جۇمىستار, مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتارعا ارنالعان الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارى سەكىلدى الەۋمەتتىك شارالاردى ايتۋعا بولادى. اتالعان باعدارلاما بويىنشا جۇمىسپەن قامتۋ شاراسىنا قاتىسىپ جاتقان ازاماتتاردىڭ ەڭبەكاقىسى مەملەكەت تاراپىنان وتەلىپ جاتىر.
تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن قامتاماسىز ەتۋ باعدارلاماسىنىڭ ەڭ ناتيجەلى بولىگى – ازاماتتاردى جەكە كاسىپ باستاۋعا دەمەۋ بىلدىرەتىن ارنايى ءىس-شارا. وسى كۇندە جەكە كاسىبىن اشۋ ءۇشىن اكىمدىك ازاماتتاردى «باستاۋ بيزنەس» جوباسىنا قاتىستىرىپ جاتىر. اتالعان جوبا شەڭبەرىندە بيىل 3 750 ادام كاسىپكەرلىكتىڭ الىپپەسىن ۇيرەنەدى. بۇگىنگە دەيىن 1 364 ادام ونلاين فورماتتا كاسىپكەرلىك نەگىزدەرى بويىنشا ءبىلىم العان. سونىمەن قاتار وسى جىلى 426 ادامعا كاسىپكەرلىك باستامالارىن قولداۋ ماقساتىندا 400 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە قايتارىمسىز گرانت بەرىلەدى. العاشقى لەكتە 213 ادامعا تەگىن گرانت الۋدىڭ باقىتتى ءساتى بۇيىرادى. 273 جاسقا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. قازىر ءتيىستى ۆەدوموستۆولار مەن شىمكەنت قالاسى اكىمدىگى اراسىندا كەلىسىمشارت ءتۇزۋ ءۇشىن ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر.
حالىقتى تەگىن گرانتپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ دە پايداسى وتە ۇلكەن. سەبەبى سول ارقىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەس داميدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ءوزىنىڭ حالىققا ارناعان جىل سايىنعى جولداۋلارىندا وسى ماسەلەنى قوزعاپ, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى بارىنشا دامىتۋ جونىندە ۇكىمەتتە ءتيىستى تاپسىرمالار بەرەدى. البەتتە, كاسىپ باستاۋ ءۇشىن ادامعا الدىمەن يدەيا, سول يدەيانى قاعازعا تۇسىرگەن جوسپار مەن باستاپقى قارجىلىق كاپيتال كەرەك. وسىنىڭ بارىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن قاراپايىم ادامنىڭ شاماسى كەلمەيتىنى انىق. ال ەندى بۇل تىرلىكتى تۇگەلدەي مەملەكەت ءوز موينىنا الىپ, كاسىپكەر بولامىن دەگەن ازاماتتارعا تولىقتاي قولۇشىن بەرىپ جاتسا, بۇدان ارتىق قانداي كومەك كەرەك. ەندىگى جەردە ازاماتتاردىڭ مىندەتى سول مەملەكەت ۇسىنعان جاردەمدى الۋعا ۇمتىلىپ, حالىققا پايدالى, الەۋمەتتىك ماڭىزى جوعارى بيزنەس-جوبالاردى ويلاپ تاۋىپ, سولاردى ىسكە اسىرۋعا اسىعۋ قاجەت. حالىققا جاڭا بيزنەس اشۋعا دەمەۋ بىلدىرگەن مۇنداي الەۋمەتتىك قولداۋ شاراسى الەمنىڭ بارلىق ەلىندە بار دەپ ايتا المايمىز. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ وسىناۋ قامقورلىعىنا, ءاربىر ماڭىزدى باستامالارىنا شىن ىقىلاس تانىتۋدىڭ ءوزى – ناعىز ادامگەرشىلىكتىڭ ۇلگىسى.
قالالىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ باسقارماسىنىڭ دەرەگىنشە, 2021–2025 جىلدار ارالىعىندا 10 ينديكاتورلىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋ مىندەتى قويىلعان. 4 ينديكاتور رەسمي ستاتيستيكالىق دەرەكتەر ارقىلى الىنادى. سونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ ناقتى اقشالاي تابىسى ءوسىمىنىڭ جوسپارى 8,6% بولسا, ينفلياتسيا دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولۋىنا بايلانىستى قازىر ول 3,6%-عا تومەندەگەن.
«اقشالاي تابىسقا ەڭبەك قىزمەتىنەن تۇسكەن تابىس, الەۋمەتتىك ترانسفەرت جانە وزگە دە اقشالاي تۇسىمدەردەن تۇسكەن تابىس كىرەدى. حالىقتىڭ اقشالاي تابىسىنىڭ قۇرامىندا ەڭبەكتەن تۇسكەن تابىس باسىمدىق بولعاندىقتان, ەڭبەكاقى تولەۋ حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋدىڭ باستى ماقساتى, ياعني ەڭبەكشىلەردىڭ ناقتى جالاقىسىن جۇيەلى تۇردە جوعارىلاتۋ, حالىقتىڭ اقشالاي تابىسىن ارتتىرۋ, ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن ساپاسىنا سايكەس لايىقتى سىياقىنى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ سانالادى. ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا ارنالعان شىعىسىنىڭ جوسپارى 43,6% بولسا, ينفلياتسيا دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولۋىنا بايلانىستى 2023 جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا كورسەتكىش 53,4%-دى قۇراپ, جوسپاردان اسىپ وتىر. بۇل دەگەن ءسوز قالا تۇرعىندارى ءوز ايلىق تابىسىنىڭ 53,4%-ىن ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الۋعا جۇمسايتىنىن كورسەتەدى.
قالالىق ءماسليحات شەشىمىمەن 5 000 ارداگەر مەن زەينەتكەردىڭ شيپاجايدا ەم الىپ, دەنساۋلىعىن تۇزەۋ ماقساتىندا بيۋدجەتتەن 700 ملن تەڭگەدەن استام قارجى قارالعان. مەملەكەتتىك اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەككە, ءبىر جاستان التى جاستى قوسا العانعا دەيىنگى بالالارعا قوسىمشا تولەمگە بيىل جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن 7 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىندى. سونىمەن بىرگە 2024 جىلعى 1 مامىرداعى جاعداي بويىنشا شىمكەنت قالاسىندا 153 وتباسى نەمەسە 254 ادام «قانداس» مارتەبەسىن الدى. سونداي-اق 26 ادام «قانداس» مارتەبەسىن 6 ايعا ۇزارتتى. ەلىمىزگە قونىس اۋدارعان قازاقتاردىڭ باسىم بولىگى – وزبەكستاننان كوشىپ كەلگەندەر. ولاردىڭ كوبى بۇگىندە قۇرىلىس, ساۋدا-ساتتىق جانە باسقا دا جالدامالى جۇمىستارمەن اينالىسادى. وسى تۇستا ايتا كەتكەن ءجون, شىمكەنتتە 2008 جىلدان بەرى قانداستاردى بەيىمدەۋ جانە ىقپالداستىرۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. ورتالىقتىڭ ماقساتى – رەسپۋبليكا زاڭناماسىنا سايكەس قانداستار مەن ولاردىڭ وتباسىلارىنا 6 اي بويى قوعامعا بەيىمدەۋ جانە كىرىكتىرۋ بويىنشا قىزمەتتەر كورسەتۋ. اتالعان مەكەمەدە 13 وتباسى بەيىمدەلۋ شاراسىنان ءوتىپ جاتىر. سونداي-اق قالالىق اكىمدىكتىڭ حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا 59 قانداس جۇگىنىپ, ولاردىڭ 37-ءسى جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىنا تارتىلدى.
شىمكەنت