ادىلەتتى, اشىق قوعامدا ءاربىر ازامات مەملەكەت ۇسىنىپ وتىرعان جەڭىلدىكتەن حاباردار بولىپ, قۇر قالماعانى ابزال. وكىنىشتىسى, جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلامالارىنا قاتىسىپ, جەڭىلدەتىلگەن نەسيە, قايتارىمسىز گرانتقا ۇمىتكەر بولعىسى كەلەتىندەر ايتارلىقتاي كوپ ەمەس. بالكىم, كوپ تە شىعار, بىراق قۇنتتاعاندار از. وسىنى ەسكەرە كەلە جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلامالارى تۋرالى تۇسىنىك بەرۋدى ءجون كوردىك.
«جاستار پراكتيكاسىنىڭ» جاڭعىرىعى
سالىستىرمالى تۇردە جۇمىسپەن قامتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىنا, گرانت, شاعىن نەسيەگە ۇمىتكەر كوپ بولعانى تيىمدىرەك. ءوتىنىش كوپ تۇسسە, جوبالاردى سارالاپ, ۇزدىكتەرىن ىرىكتەۋگە دە مۇمكىندىك مول بولادى. نەگىزى بىلتىرعى كورسەتكىش تە جامان ەمەس. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ولجاس ورداباەۆ بىلتىر 963 مىڭنان اسا ازامات جۇمىسقا ورنالاسقانىن حابارلادى. بۇل تىزىمدە 265,1 ازامات ۇلتتىق جوبالار اياسىندا جۇمىس تاپقان. 198 مىڭنان اسا ازامات مەملەكەت سۋبسيديالايتىن جۇمىس ورىندارىنا بارسا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ «10 مىڭ تۇرعىنعا – 100 جۇمىس ورنى» باستاماسىنا 382,4 مىڭ ادام, جۇمىس بەرۋشىلەر ۇسىنعان بوس جۇمىس ورىندارىنا 316 مىڭ ادام قابىلدانعان. جۇمىسپەن قامتىلعان ازاماتتاردىڭ 50%-دان استامى, ياعني 472,9 مىڭى – جاستار. ال وڭىرلەر بولىنىسىندە تۇركىستان, جامبىل, الماتى وبلىستارى مەن الماتى, استانا, شىمكەنت قالالارىندا جۇمىس تاپقاندار كوپ.
مەملەكەت ۇسىنعان باعدارلامالاردىڭ ىشىندە «جاستار پراكتيكاسى» كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇيلەسىمدى ىسكە اسىپ كەلەدى. دەمەك العاش 2011 جىلى باستالعان جوبا تيىمدىلىگىن كورسەتتى دەپ توپشىلاۋعا بولادى. بۇل جونىندە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسقارما باسشىسى اياۋلىم بەرەكەنوۆا تارقاتىپ ايتىپ بەرگەن ەدى.
– «جاستار پراكتيكاسى» ارقىلى ۋنيۆەرسيتەت, كوللەدج تۇلەكتەرى ءوزىنىڭ ماماندىعى بويىنشا تاجىريبەسىن شىڭدايدى. ستاتيستيكاعا ۇڭىلسەك, مەملەكەتتىڭ سۋبسيدياسىمەن ىسكە اسىپ جاتقان 6 باعدارلامانىڭ ىشىندە «جاستار پراكتيكاسى» ارقىلى جۇمىسقا ورنالاسقاندار كوپ. مىسالى, بىلتىر رەسپۋبليكا بويىنشا 10 492 ازامات وسى باعدارلامانى اياقتاسا, 5 400-دەن اسا ازامات تۇراقتى جۇمىس تاپتى. ياعني «جاستار پراكتيكاسىمەن» تاجىريبە جيعان جاستاردىڭ تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلۋ كورسەتكىشى جوعارى بولىپ تۇر. وزدەرىنىڭ ماماندىعى بويىنشا تاجىريبەدەن وتكەندەردىڭ دەنى سول جۇمىس ورنىندا تۇراقتاۋعا تىرىسادى. «جاستار پراكتيكاسىنىڭ» تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءبىز 2022 جىلى پراكتيكانىڭ مەرزىمىن التى اي ەمەس, 1 جىلعا سوزدىق. وسى باعدارلاماعا جۇگىنىپ, جۇمىس تاپقان جاستاردىڭ سۋبسيدياسىن 100 پايىز مەملەكەت تولەيدى. بۇل باعدارلامادان باسقا «كۇمىس جاس», «الەۋمەتتىك جۇمىس ورنى» سىندى باعدارلامالار جارتىلاي عانا سۋبسيديالانادى. ءجۇز پايىز سۋبسيديالاناتىن باعدارلامالاردىڭ قاتارىندا «جاستار پراكتيكاسىنان» بولەك, «قوعامدىق جۇمىستار», «العاشقى جۇمىس ورنى», «ۇرپاقتار كەلىسىمشارتى» سىندى باعدارلامالار بارىن دا ايتا كەتكەنىمىز ءجون بولار, – دەيدى ا.بەرەكەنوۆا.
قايتارىمسىز گرانتتان حابارىڭىز بار ما؟
555 مىڭ تەڭگە قايتارىمسىز گرانت الىپ, كاسىبىن دوڭگەلەتكەن ازاماتتار جونىندە اقپارات كوروناۆيرۋس پاندەمياسى تۇسىندا تەگىس تارادى. الەۋمەتتىك وسال ساناتتاعى ازاماتتارعا ۇسىنىلاتىن گرانتتى الۋعا نيەتتىلەر ءدال سول كەزەڭدە كوبەيسە كەرەك. سەبەبى گرانت الۋعا جاردەمدەسەمىن دەگەندەرگە يلانىپ, جەر سيپاپ قالعاندار تۋرالى اقپارات تا سول مەزگىلدە ادەتتەگىدەن كوپ تارادى. حوش, 2020 جىلعا دەيىن, ودان كەيىنگى جىلدارى دا وسى باعدارلاماعا مەملەكەتتەن قارالاتىن قاراجات كولەمى ءوستى. مىسالى, ەلدە الەۋمەتتىك وسال ساناتتاعى ازاماتتارعا العاش تاعايىندالعان گرانت كولەمى 252 مىڭ تەڭگەنىڭ شاماسىندا بولسا, بيىل گرانت مولشەرى 400 اەك-كە (1 476 800 تەڭگە) جەتتى. بىرەر كۇن بۇرىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى Business.enbek.kz پورتالىندا 20 مامىردان باستاپ 1-لەك بويىنشا بيزنەس-يدەيالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن گرانتقا ءوتىنىم قابىلداۋ باستالاتىنىن حابارلادى. ءبىرىنشى لەكتە رەسپۋبليكا بويىنشا شامامەن 4 500 ادام گرانت الۋى مۇمكىن. جوبا كاسىپكەرلىككە قىرى بار ازاماتتاردىڭ ءوزىن تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋعا جول اشتى. گرانتتىڭ تالاپتارى, شارتتارى, ءوتىنىش قالدىرۋ ۇلگىسى – ءبارى-ءبارى پورتالدا اپ-انىق كورسەتىلگەن. ينتەرنەتى, كومپيۋتەرى جوق ازاماتتار قول قۋسىرىپ قالماي, مانساپ ورتالىقتارىنىڭ وزىنە-ءوزى قىزمەت كورسەتۋ ايماقتارىنان ءوتىنىش تولتىرا الادى. گرانت الۋعا ەكىنىڭ ءبىرى ەمەس, گرانتتىڭ ەرەجە-تالابىندا ناقتىلانعان ساناتتاعى ازاماتتار عانا ۇمىتكەر بولا الادى. گرانت الىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن ورىستەتكەن كاسىپكەرلەر كوپ. سول سەكىلدى شاعىن تسەح, شاشتاراز اشقاندار, كاسىپكە قاجەت جاڭا قۇرال ساتىپ العاندار جەتەدى. قۋانتارلىعى, جىلدان-جىلعا گرانت الاتىندارعا قويىلاتىن تالاپ جۇيەلەنىپ كەلەدى. بۇگىندە گرانت بەرۋدىڭ كەزەڭدەرى تۇگەل ەلەكتروندى فورماتقا اۋىسقان. ۇمىتكەر اۋەلى گرانتقا ءوتىنىش قالدىرىپ, قۇجاتتارىن تۇگەندەپ, بيزنەس-جوباسىن كوميسسيا وتىرىسىندا تانىستىرادى. ياعني بيزنەس-جوبانى كوميسسيا ماقۇلداماي, كاسىپتى باسەكەگە قابىلەتتى دەپ ساناماسا, ۇمىتكەر گرانتتان قاعىلادى. ءيا, كەيىنگى جىلدارى قايتارىمسىز گرانتتىڭ كومەگىمەن ءىس باستاپ, كاسىبىن وركەندەتۋگە تىرىسىپ جۇرگەن كاسىپكەرلەر كوپ-اق. الايدا گرانتتى كاسىپ ءۇشىن ەمەس, وزگە ماقساتقا پايدالاناتىندار تابىلادى.
– مەملەكەتتەن قارالعان گرانتقا كاسىپكەر كاسىبىنە قاجەتتى زاتتاردى عانا الا الادى. كاسىپكەر و باستا بيزنەس-جوباسىندا كورسەتكەن ماقساتىنان اينىماۋى كەرەك. وڭىرلەردە گرانتتىڭ ماقساتتى پايدالانۋىن مانساپ ورتالىقتارى باقىلايدى. بىزدەن بولەك باس پروكۋراتۋرا مونيتورينگ جۇرگىزەدى. رەۆيزيالىق كوميسسيا قارايدى. باس پروكۋراتۋرا ۇسىنعان رەسمي مالىمەتتەرگە ۇڭىلسەك, بىلتىر 1 مىڭعا جۋىق گرانت ماقساتقا ساي جۇمسالماعان. قازىر وڭىرلەردە سوت ارقىلى گرانتتى قايتارۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. ءوزىمىز جۇرگىزگەن مونيتورينگكە توقتالساق, بىلتىر تۇرعىندارعا 9 102 گرانت بەرىلدى. ءبىزدىڭ گرانت العان كاسىپكەرلەرگە قوياتىن باستى تالابىمىز – كاسىپكەر سالىق ورگاندارىندا تىركەلۋگە ءتيىس. وسى تالاپتى 297 ادام ورىنداماعان. بۇعان قوسا مينيسترلىك گرانت الىپ, جۇمىس ىستەپ جاتقان ازاماتتاردىڭ زەينەتاقىسىن تەكسەرەدى. ياعني كاسىپكەر زەينەتاقى جارناسىن اۋدارعان-اۋدارماعانىن ناقتىلايمىز. وسىنداي باقىلاۋدان كەيىن ءبىز 807 ادامنىڭ 10 مىڭ تەڭگەگە دەيىن عانا مىندەتتى زەينەتاقى جارناسىن اۋدارعانىن بىلدىك. دەمەك ولاردىڭ كاسىبىن باسەكەگە قابىلەتتى ەمەس دەپ باعالاۋعا بولادى, – دەيدى ا.بەرەكەنوۆا.
اۋىلداعىلاردىڭ ۇلەسى باسىم
بەلگىلى ءبىر سالادا تاجىريبەسى بار مامانعا جۇمىس تابۋ اسا قيىندىق تۋدىرماسا, قانداي دا ءبىر جۇمىسقا بىلىكتىلىگى جەتپەيتىن ازاماتتارعا مانساپ ورتالىقتارى ارقىلى قىسقامەرزىمدى وقۋدان وتۋگە بولادى. بۇل دا جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ءبىر باعىتى دەپ تۇسىنگەن دۇرىس. ءبىلىم الۋعا قۇشتار ازاماتتار ءۇشىن ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسىندا ونلاين وقۋدان تەگىن وتۋگە مۇمكىندىك قاراستىرىلعان. پورتالدا 181 ماماندىق بويىنشا باس-اياعى 475 ونلاين كۋرس ورنالاستىرىلسا, ونىڭ 241-ءى تەگىن ەكەن.
رەسمي دەرەكتەرگە ۇڭىلسەك, جىل باسىنان ءساۋىر ايىنا دەيىن ەلدە جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ ءىس-شارالارىنا 173,3 مىڭ ادام قاتىسقان. ەسەسىنە 142,3 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. ونىڭ ىشىندە 50,3 مىڭ ازامات تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسقان. 92 مىڭ ادام سۋبسيديالاناتىن جۇمىس ورنىنا تارتىلعان. تارقاتىپ ايتار بولساق, 8,1 مىڭ ادام الەۋمەتتىك جۇمىس ورنىنا ورنالاسىپ, 4,9 مىڭ ازامات «جاستار پراكتيكاسىنىڭ» مۇمكىندىگىن پايدالانعان. 66,3 مىڭ ادام قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلسا, 2,8 مىڭ ادام «العاشقى جۇمىس ورنى» جوباسى ارقىلى, 51 ادام «ۇرپاقتار كەلىسىمشارتى» جوباسى اياسىندا, 9,9 مىڭ ادام «كۇمىس جاس» جوباسى اياسىندا جۇمىسپەن قامتىلعان. ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە داعدىلار بويىنشا ونلاين وقۋمەن 17,1 مىڭ جۇمىسسىز قامتىلىپ, ونىڭ ىشىندە 15,1 مىڭ ازامات وقۋدى اياقتاعان. سول سەكىلدى «باستاۋ بيزنەس» جوباسى بويىنشا كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىنە وقىتۋمەن 13,6 مىڭ ادام قامتىلسا, ونىڭ ىشىندە 8,1 مىڭ ادام وقۋدى ءتامامداپ, قولىنا سەرتيفيكاتىن العان. بيىل كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا ىنتالى جاستار دا جەڭىلدىكتەن قۇر قالمايدى. ولاردىڭ جىلدىق 2,5% مولشەرلەمەمەن 5 ملن تەڭگەگە دەيىن شاعىن نەسيە الۋعا مۇمكىندىگى بار. جەڭىلدەتىلگەن شاعىن نەسيە شامامەن 5 796 جاسقا تيەدى.
تاعى ءبىر ستاتيستيكانى مىسال ەتسەك, بىلتىر جانە بيىل ءبىرىنشى توقساندا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك العان 58 445 وتباسى مەملەكەتتىڭ قولداۋ شارالارى ارقىلى كەدەيلىك جاعدايىنان شىعىپتى. بىلتىر 114,1 مىڭ وتباسى (598,4 مىڭ ادام) جالپى سوماسى 59,4 ملرد تەڭگە كومەك السا, بيىل ءۇش ايدا 58,8 مىڭ وتباسى (312 مىڭ ادام) 7,8 ملرد تەڭگە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك العان.
«Taldau» الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, الەۋمەتتانۋشى باقىت تەمىرحان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ەڭبەك نارىعىنداعى وزگەرىستەردى باقىلاۋ قيىن بولعانىمەن, مينيسترلىك ۇسىنعان وسىنداي دەرەكتەر ارقىلى وڭىرلەردەگى الەۋمەتتىك احۋالدى شامالاۋعا بولادى.
– بىلتىر وڭىرلەر بولىنىسىندە الەۋمەتتىك تولەم العان وتباسىلار تۇركىستان وبلىسىندا كوپ ەكەنى بەلگىلى بولدى. وسىدان كەيىنگى قاتاردا شىمكەنت, الماتى قالالارى مەن قىزىلوردا وبلىسى تۇر ەكەن. اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك از العان وڭىرلەردىڭ ىشىندە ۇلىتاۋ, اتىراۋ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى بار. جۇمىسپەن قامتۋدىڭ باعدارلامالارىنا قاتىساتىن ازاماتتاردىڭ 60 پايىزعا جۋىعى اۋىل ازاماتتارى ەكەن. مۇنى قالا جانە اۋىل حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن قاراجات قالالىقتارعا, اۋىلدىقتارعا دەپ بولە-جارا قاراستىرىلمايدى. باعدارلاماعا قاتىسۋعا كىم-كىمنىڭ بولسا دا مۇمكىندىگى بار. دەگەنمەن قالا تۇرعىندارى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ قاراجاتىن ازسىنادى. ولار ءۇشىن ۋاقىتشا بولسا دا, تابىسى قوماقتىراق جۇمىسقا ورنالاسقان الدەقايدا تيىمدىرەك, – دەيدى الەۋمەتتانۋشى.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ۇيلەستىرەتىن جۇمىسپەن قامتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارى – 20 وڭىردەگى ەڭبەك موبيلدىلىگى ورتالىقتارىنىڭ قۇزىرىندا. وسى ورتالىقتاردىڭ ءار اۋدان, قالادا «مانساپ ورتالىقتارى» دەپ اتالاتىن بولىمشەلەرى بار. جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلۋدى ويلاعان ازاماتتار وسى مانساپ ورتالىقتارىنا توتە جۇگىنە الادى. بولماسا, ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالى, ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسى ارقىلى تىركەلۋگە دە مۇمكىندىك بار. مۇنى تەكتەن-تەك ايتىپ وتىرعانىمىز جوق. ويتكەنى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىنا قاتىسۋ ءۇشىن شارۋانى رەسمي جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلۋدەن باستاعان دۇرىس.