جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ومىرىمىزگە ەنگەنىن, ەلىمىزدە ءتاي-ءتاي باسىپ دامىپ جاتقانىن قال-قادەرىمىزشە جازىپ ءجۇرمىز. وسىنى ويلاعاندا, ناقتى قاي سالادا, قانداي ناتيجە كورسەتىپ جاتىرمىز دەگەن سۇراق تۋادى. وسى باعىتتى بەتكە ۇستاپ, ءبىراز زەرتتەپ كورگەن ەدىك.
ەندى دامىپ كەلە جاتقان وسى سالاعا قاتىستى ۇلتتىق ساياساتتىڭ بولۋى – ماڭىزدى. سەبەبى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە, جاساندى ينتەللەكت ءورىس العان سايىن دامىعان جانە دامۋشى ەلدەر اراسىندا الشاقتىق ۇلكەيە بەرەدى. ويتكەنى مەملەكەت ينۆەستيتسيالىق كاپيتالعا, كادرلىق الەۋەتكە, زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن ينفراقۇرىلىمعا تىكەلەي تاۋەلدى. بىزدە جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋعا ناقتى قادامدار جاسالىپ جاتسا دا, كوشكە ىلەسپەي قالۋ قاۋىپى بار. وسىنى ايتىپ سالا ماماندارى دابىل قاعىپ وتىر.
– ءبىز دامىعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا ەنۋدى ماقسات ەتكەن ەل رەتىندە ۋاقىت سۇرانىسىنداعى ۇدەرىستەردەن قالىس قالماۋىمىز كەرەك. اسىرەسە جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋعا باسا نازار اۋدارۋ قاجەت. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, 2026 جىلعا قاراي الەمدەگى كاسىپورىنداردىڭ 80 پايىزدان استامى جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىن قولدانادى. ءدال قازىرگى كەزدە بۇل كورسەتكىش جوعارى پايىزعا جەتپەگەنىمەن, الداعى ۋاقىتتا جەدەل وزگەرىس بولاتىنىن سالا ماماندارى مويىنداپ وتىر. ويتكەنى بۇل – ۋاقىت سۇرانىسى. مەديتسينا, ءبىلىم بەرۋ, كرەاتيۆتى يندۋستريا سالالارىندا جاھاندىق وزگەرىس بولىپ جاتىر. ءتىپتى قولىمىزداعى ۇيالى تەلەفوننىڭ ءوزى جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەنىن بايقاپ وتىرمىز. ياعني بۇعان قازىردىڭ وزىندە كۋامىز. ەگەر سول وزگەرىسكە بەيىمدەلىپ ۇلگەرمەسەك, ۋاقىت اعىمىنان قالىپ قويامىز. ناقتى ايتقاندا, جاساندى ينتەللەكتى ارقىلى ەكونوميكامىزدى قارقىندى تۇردە دامىتامىز, دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلامىز. سوندىقتان تەزىرەك دامۋ كوشىنەن قالماۋىمىز كەرەك, – دەيدى IT مامانى ارمان ءابدۋالى.
ءبىر جاعىنان جاساندى ينتەللەكتىگە قاتىستى جەتىستىكتەرگە قاراساق, قالىس قالىپ جاتپاعاندايمىز. وعان دالەل – ءارتۇرلى سالادا ىسكە اسىرىلعان جوبالار. مىسالى: مەديتسينا, ءبىلىم, عىلىم, اسكەر, ەڭبەك, ونەر. بۇل سالالارعا جاساندى سانا دەندەپ ەنبەسە دە, دامۋ بەلگىلەرى بار. كەڭىنەن توقتالساق.
جاساندى ينتەللەكت, اسىرەسە مەديتسينا سالاسىندا ناقتى ناتيجە كورسەتىپ وتىر. مىسالى, ينسۋلت بەلگىلەرىن دياگنوستيكالاۋعا كومەكتەسەتىن «Cerebra», ورتودونتتارعا جاقتىڭ كومپيۋتەرلىك توموگرافياسىن جەدەل وقۋعا جاردەمدەسەتىن, «ورتودونتيالىق تالداۋ», ەلەكتروكارديوگراممانى قاشىقتان دەكودتايتىن «Smart ECG» قۇرىلعىلارى ىسكە قوسىلعان. ونى بۇرىن دا جازعانبىز. بۇل – ءبىزدىڭ ۇلكەن جەتىستىگىمىز. ودان بولەك, جاساندى ينتەللەكت روبوتى ەمحاناداعى قىزمەتىن دە باستادى. قازاقستاندا العاش رەت الماتى قالاسىنىڭ №3 قالالىق ەمحاناسىندا يننوۆاتسيالىق شەشىم – جاساندى ينتەللەكتىسى بار داۋىستىق روبوتتاردى پايدالانۋ ەنگىزىلدى. جوبانىڭ باستى جاڭالىعى – داۋىستىق روبوت جۇيەسى ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە كەلۋشىلەرگە جاۋاپ بەرەدى. شاقىرۋ ۇدەرىسىن اۆتوماتتاندىرۋ ناۋقاستارمەن ساپالى جۇمىس ىستەيدى, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇكتەمەسىن ازايتادى. قىسقاشا ايتساق, جاساندى ينتەللەكت روبوتى الماتىلىقتارمەن تەلەفون ارقىلى بايلانىسقا شىعىپ, ەمحاناعا شاقىرادى. ونىڭ ىشىندە قان اينالىمى جۇيەسى اۋرۋلارى, قانت ديابەتى, گلاۋكوما, جاتىر موينى, ءسۇت بەزى وبىرى جانە كولورەكتالدى قاتەرلى ىسىك سياقتى پاتولوگيالاردىڭ نەگىزگى تۇرلەرى بويىنشا كاسىبي تەكسەرۋلەر تۋرالى انىقتاما بەرەدى.
– كۇنىنە ورتا ەسەپپەن ءبىر مەدبيكە 10-15 قوڭىراۋعا جاۋاپ بەرىپ, حابارعا شىعا الادى. بىراق تيىمدىلىگى تومەن. ويتكەنى قوڭىراۋلاردى تالداۋ جانە سويلەسۋدىڭ اۋديوجازباسى جۇرگىزىلمەيدى. ادام كۇشىنىڭ اسەرى دە ەسكەرىلمەيدى. ال داۋىستىق روبوت ءبىر كۇندە 300-دەن استام ادامعا قوڭىراۋ شالىپ, ماسەلەلەرگە ءتيىمدى شەشىم ۇسىنادى. وسىلايشا, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ نەگىزگى جۇمىس ۋاقىتى ۇنەمدەلەدى, ەموتسيالىق جۇكتەمە مەن كۇيزەلىس تومەندەيدى. بۇل – اق حالاتتى جاندارعا نەگىزگى مىندەتتەردى ساپالى ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. داۋىستىق روبوتتار ءبىزدىڭ ەمحانانىڭ جۇمىسىندا ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەدى, سوندىقتان بولاشاقتا جاساندى ينتەللەكت حالىقتى پروفيلاكتيكالىق ەگۋلەرگە, فليۋوروگرافياعا شاقىرۋعا, جەدەل مەديتسينالىق جاردەم اكتيۆتەرى بويىنشا قىزمەتتەرگە دە ەنگىزىلەدى, – دەيدى №3 قالالىق ەمحانانىڭ ديرەكتورى ايزات مولداعاسيموۆا.
ەڭ جاقسىسى, داۋىستىق روبوت انا تىلىمىزدە جانە ورىس تىلىندە بىردەي ديالوگ جۇرگىزەدى. قوڭىراۋ كەزىندە ناۋقاستىڭ قاي تىلدە جاۋاپ بەرگەنىنە قاراپ, سول تىلدە ەركىن سويلەي بەرەدى. قىزىعى, ەگەر ناۋقاس اڭگىمەنى ورىس تىلىندە باستاپ, ال اڭگىمەنىڭ ورتاسىندا ديالوگتى قازاق تىلىندە جالعاستىرسا, روبوت قازاقشا سويلەي جونەلەدى.
ال قورعانىس, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ, تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىكتەرى مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ, جۇمىس بەرۋشىگە اۆتوماتتى تۇردە جاۋاپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ينتەگراتسيالىق جۇمىس جۇرگىزدى. ەندى جۇمىس بەرۋشى ازاماتتىڭ اسكەري قىزمەتى تۋرالى مالىمەتتەردى «Egov» ەلەكتروندىق ۇكىمەتىنىڭ رەسۋرسىنان اۆتوماتتى رەجىمدە الا الادى. ياعني اسكەري بيلەتتەر, تىركەۋ تۋرالى كۋالىك, اسكەري قىزمەت وتكەرگەنىن راستاۋ تۋرالى انىقتامالار جاساندى سانانىڭ كومەگىمەن تسيفرلاندىرىلدى.
– زاڭناما بويىنشا زاڭدى تۇلعالار ازاماتتاردىڭ اسكەري قىزمەتىنە قاتىناسى تۋرالى دەرەكتەردى تىركەۋگە مىندەتتى. اتاپ ايتقاندا, اقپاراتتىق جۇيە ازىرلەنىپ, ىرگەلەس مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مالىمەتتەر بازاسىمەن بىرىكتىرىلدى. يننوۆاتسيا كادرلىق قىزمەتتەردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتەدى, ازاماتتاردى انىقتاما الۋعا كەتەتىن كۇش پەن ۋاقىتتان بوساتادى. ەگەر بۇرىن بۇل ۇدەرىستەر بىرنەشە اپتاعا سوزىلسا, بۇگىندە بۇل ءبىر كۇندە جاسالادى, – دەگەن پىكىر ءبىلدىردى قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى دارحان احمەديەۆ.
وزگە دە سالالاردا جاساندى ينتەللەكت پايداسىن تيگىزىپ ءجۇر. ماسەلەن, «Smart City» تۇجىرىمداماسىنداعى كولىك, ەكولوگيا, ەنەرگەتيكا, دەرەكتەردى تالداۋ, نومىرلەردى, تۇلعالاردى تانۋ جۇيەسى جانە جول قوزعالىسى ەرەجەسىن بۇزۋشىلىقتاردى تىركەيىن TargetAI اقىلدى بەينە اناليتيكا پلاتفورماسى بار. ونەركاسىپ سالاسىندا جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ وندىرىستىك ۇدەرىسىن وڭتايلاندىرۋعا ارنالعان «brains.app» جاساندى ينتەللەكت ونەركاسىپتىك پلاتفورماسى, وقيعالاردى كوپ فاكتورلى تالداۋ نەگىزىندە گەولوگيالىق-تەحنيكالىق ءىس-شارالاردى ىرىكتەۋگە ارنالعان «Neuron Oil» پلاتفورماسى دا قىزمەت ىستەپ تۇر.
سوت سالاسىنا دا جاساندى ينتەللەكت ەنىپ جاتىر. الدىڭعى ايدا قازاقستان مەن قىتاي سوتتارى ءوزارا تاجىريبە الماستى. كورشى مەملەكەتتىڭ جوعارعى حالىق سوتىنىڭ توراعاسى چجان تسزيۋن وتاندىق دەلەگاتسيانى بەيجىڭگە شاقىرعان. ساپار بارىسىندا ماماندار تسيفرلىق سوت زەرتحاناسى مەن جاساندى ينتەللەكت مۇمكىندىكتەرىن كورىپ قايتتى. ستاتيستيكا بويىنشا, قىتاي سوت جۇيەسى تسيفرلىق يننوۆاتسيالاردى قولدانۋدا الەم بويىنشا كوش باستاپ تۇر. بۇل وزىق تاجىريبە ەندى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە قولدانىلماق. سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكت ەنۋى مۇمكىن.
– سوت جۇيەسىنە جانە ۇكىمەتتە تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسىنە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. حالىققا ساپالى قىزمەت جاساپ سونىمەن قاتار سۋديالارىمىز شەشىم شىعارعاندا قانداي جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانا الاتىنى جونىندە كەلىپ ۇلكەن اقپارات الدىق. قىتايدىڭ تولىق ۇلگىسىن ءارى قاراي زەرتتەپ, زەردەلەپ وزىمىزگە جاقىن, ۇقساس نارسەلەردى الامىز دەگەن ويىمىز بار, – دەدى جوعارعى سوت توراعاسى اسلامبەك مەرعاليەۆ.
ودان بولەك, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترىنىڭ بيىلعى 28 اقپانداعى «ديسسەرتاتسيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ جانە وزگە دە عىلىمي جۇمىستاردى دايىنداۋ كەزىندە جاساندى ينتەللەكتتى قولدانۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى ازىرلەۋ ءۇشىن جۇمىس توبىن قۇرۋ تۋرالى» بۇيرىعى جاريالانعان ەدى. جۇمىس توبىنا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم سالاسىندا جاساندى ينتەللەكتتى قولدانۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق تاجىريبەگە تالداۋ جۇرگىزۋ كىرەدى. جۇرگىزىلگەن تالداۋ قورىتىندىلارى بويىنشا قولدانىستاعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە ۇسىنىستار مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزە وتىرىپ, ديسسەرتاتسيالىق جانە وزگە دە عىلىمي زەرتتەۋلەردە جاساندى ينتەللەكتپەن جۇمىس الگوريتمدەرىن پايدالانۋ, ىسكە اسىرۋ بويىنشا انىقتاما ۇسىنىلادى.
– جاساندى ينتەللەكتىنى جەدەل دامىتۋ قاجەت. عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس جاھاندىق ەكونوميكانىڭ سيپاتى مەن ادامداردىڭ تۇرمىس سالتىنىڭ جىلدام وزگەرۋىنە ىقپال ەتىپ وتىر. كۇنى كەشە عانا قيال-عاجايىپ بولىپ كورىنگەن تەحنولوگيالار بۇگىن شىندىققا اينالدى. مۇنداي جاعدايدا ەلىمىزدىڭ تەحنولوگيالىق جانە عىلىمي-يننوۆاتسيالىق دەربەستىگىن نىعايتۋ ءۇشىن بىزگە بارلىق مۇمكىندىكتى پايدالانۋ ماڭىزدى. بۇكىل الەمدە جاساندى ينتەللەكت ادام ەڭبەگىن الماستىرىپ جاتىر. مەديتسينالىق دياگنوستيكا جانە زاڭگەرلىك كەڭەس بەرۋ سياقتى كۇردەلى سالالاردا دا كەڭىنەن قولدانىلا باستادى. ءتىپتى نەيروجەلىلەر سۋرەت سالىپ, مۋزىكا, ولەڭ جازادى. ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكت قاۋىپسىزدىك جۇيەسى, مەديتسينا, بانك قىزمەتى, لوگيستيكا, ءبىلىم بەرۋ سالالارىنا ويداعىداي ەنگىزىلىپ جاتىر. وسى تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن مىقتى كومپانيالار دا پايدا بولدى. سوعان قاراماستان, جاساندى ينتەللەكت يندۋسترياسىن ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەت كەشەندى قولداۋ كورسەتۋى قاجەت. مالىمەتتەر مەن تەحنولوگيالىق ينفراقۇرىلىم بارىنشا قولجەتىمدى بولۋى ءتيىس. سوندىقتان قولايلى ەكوجۇيە قالىپتاستىرۋ قاجەت, – دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
بۇل سالانىڭ دامۋى مەن رەفورمالاردىڭ تيىمدىلىگى, ءتىپتى تيىسىنشە ىسكە اسۋى دا كوبىنە زاڭنامانىڭ ساپاسىنا بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ جاڭا فورماتسيا زاڭدارىن دايىنداۋ ءۇشىن عىلىمي-ساراپتامالىق قوعامداستىقتى تارتۋ, سونداي-اق وڭتايلى زاڭنامالىق شەشىمدەردى ىزدەۋ ۇدەرىسىندە جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتقان بولاتىن. بۇل تۇرعىدا بىزدە 87 مەملەكەتتىك مالىمەتتەر بازاسى دەرەكقور قالىپتاسقان. الايدا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن جاساۋعا بۇل دا ازدىق ەتەدى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, دەرەكتەردى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ بىرىڭعاي ارحيتەكتۋراسى كەرەك.
مىنە, جوعارىدا اتاپ وتكەن سالالاردا جاساندى ينتەللەكت بەلسەندى قولدانىلا باستادى. بۇلار – ءىس جۇزىندەگى ناقتى ناتيجەلەر. قابىلدانعان, جوسپارلانعان جوبا مەن قاۋلىلار دا كوپ. سالا ودان ءارى زەرتتەلىپ, جوسپارلار ورىندالاتىن بولسا الەۋەتىمىز اۋەلەي تۇسەرى انىق. ۋاقىت ەنشىسىنە قالدىراتىن دۇنيە ەمەس ەكەنىن كۇن سايىنعى جاساندى ينتەللەكت تۋرالى جاڭالىقتار دالەلدەپ ءجۇر.