مايدانگەر مەرەيى

ونەگەلى ءومىرىنىڭ عاسىرلىق بەلەسىنە اياق باسقان قاريا ءالى دە تىڭ. كەشەگى وتتى جىلداردىڭ ەستەلىگى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جادىندا. سوعىس باستالعاندا اۋىل­دىڭ ەر ازاماتتارى مايدانعا كەتىپ, شارۋا­شىلىقتىڭ بار اۋىرتپالىعىن ايەلدەر مەن كامەلەتكە تولماعان جاس بالالار كوتەرەدى. ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن جۇمىلىپ جۇدىرىق بولىپ, جەڭىس ءۇشىن ەڭبەك ەتەدى.

«سوندا 15-16 جاستاعى بالامىز. ءشوپ شاپتىق. جاس تايىنشانى ۇيرەتىپ, تىر­ماعا جەگىپ الىپ, ءشوپ تىرمالادىق, مايا سالدىق. اۋىلدان 75 شاقىرىم جەردە برە­دى دەگەن ستانسا بار, سول جەرگە وگىز اربامەن استىق تاسىدىق. ول كەزدە سوعىسقا ات كەرەك پە, اربا كەرەك پە, كيىم-كەشەك كەرەك پە, ەشكىم ءبىر اۋىز ءسوز ايتپايتىن, اسكەرگە ات كەرەك دەسە, جالعىز اتىن جەتەكتەتىپ قويا بەرەتىن. ءبارى مايدان ءۇشىن قىزمەت ىستەدى», دەيدى قارت مايدانگەر.

قاسىمحان اتا اسكەر قاتارىنا 17 جاسىندا, 1943 جىلى 10 قاڭتاردا الىندى. الدىمەن زلاتوۋستتاعى 6 ايلىق پۋلە­مەتشىلەر ۋچيليششەسىندە اتۋعا ما­شىق­تانادى. كەيىن جاڭا قۇرىلعان 14-اۋە دەسانتى بريگاداسىنا قابىلداندى. جيىر­ماعا تولماعان جاس دەسانتشى جاۋ تىلىندا ءجيى بولىپ, تالاي رەت اجالمەن بەتپە-بەت كەلدى. جەڭىس جاقىنداعان تۇستا مايداننىڭ الدىڭعى شەبىندە شايقاستى. 

«بۋداپەشت قولدان-قولعا ءوتىپ جاتقان كەز. بولوتون دەگەن ۇلكەن كول بار. ءبىزدى سول جەردە قورعانىستا تۇرعان نەمىستىڭ تانك ديۆيزياسىنا اپارىپ سالدى. قيرا­ماعان دۇنيە جوق, اينالامىز تۇگەل – ءتۇتىن, جالىن, جانىپ جاتقان تەحنيكا. مەنىڭ قولىمدا پۋلەمەت, قاسىمداعى جىگىتتىڭ قولىندا – پتر. ءوزى ەكى يىعىنا ەكى ادام مىنگەندەي, ەڭگەزەردەي قارۋلى جىگىت ەدى. ۇمىتپاسام, وسى شىمكەنت جاقتان, ەسىمى توكەن بولۋى كەرەك. پتر-ءدىڭ سال­ماعى 9 كيلو, ديسكىسى بار. ونىسى يىعى­نان تۇسپەيتىن. سول جىگىت كەلىپ قال­عان جاۋ تانكىسىن اتىپ ەدى, الگى تانك ءبىر ورىندا تۇرىپ قالدى دا, بۇرق ەتە قال­د­ى. تانكىدەن شىعىپ ۇلگەرگەندەردى مەن پۋلەمەتپەن قارسى الامىن. قىرقىپ سالا­دى. سول ساتتە توكەن مولداسوقىنىپ وتى­را قالدى دا, ەكى قولىن كوتەرىپ بيلەي باستادى. تانك جانىپ جاتىر. بىزگە دە وق جاۋىپ جاتىر عوي. وت پەن وقتىڭ ىشىن­دە وتىرساڭ دا, كەرەمەت قۋانىش بولادى ەكەن. ءولىم مەن ءومىردىڭ ارپالىسى عوي ەندى. ۇل­كەن جەڭىستىڭ ءبىر ۇشقىنى ەدى – بۇل. مىنە, عاجاپ! وسى شايقاستان كەيىن توكەنگە «قى­زىل جۇلدىز» وردەنى بەرىلدى. سودان بۇكىل ماجارستاندى كوكتەي ءوتىپ, دۋنايعا كەلىپ تىرەلدىك. سول جەردە ءىى ۋك­راينا مايدانىنان ءبىزدىڭ 100-ديۆيزيانى الدىڭعى شەپكە سالدى. وسىلايشا, ءبىز 1945 جىلدىڭ كوكتە­مىن ۆەنا قالاسىندا قارسى الدىق. فاشيستەر وڭايلىقپەن بەرىلگىسى كەلمەدى. ار جاقتان وداقتاس كۇشتەر كومەككە كەلگەن سوڭ عانا جاۋدىڭ بەتى قايتتى. ءبىز سول جەردە امە­­ريكا اسكەرىمەن قاۋىشتىق. اۋستريانى ازات ەتكەننەن كەيىن, ءبىر اي جاياۋ ءجۇرىپ وتى­رىپ, قايتادان بۋداپەشتتىڭ تۇبىنە ورالىپ, سول جەردە تۇردىق», دەيدى قاسىمحان اتا.

بۋداپەشت ماڭىنداعى بولوتون وزەنى بويىندا قورعانىستا تۇرعان نەمىستىڭ 11-تانك ديۆيزياسىمەن بولعان قاندى شايقاس قارت جاۋىنگەردىڭ ءالى ەسىندە. العى شەپتەگى شايقاستان كەيىن شارشاپ, تۇنەمەلدە وكوپ قازباي جايداق جەر­گە جاتا كەتكەن قاندى كويلەك قارۋلاستارىنىڭ كوبى كوز الدىندا مەرت بولادى.

ء«بىر اعاشتىڭ باۋىرىنا توقتادىق. كوماندير ەشقانداي شىلىم شەگۋ, وت جاعۋ بولماسىن, تەزدەتىپ وكوپ قا­زىپ الىڭدار دەپ بۇيىردى. وزىمىزگە سار­شۇناقتىڭ ءىنى سياقتى ءتىپ-تىك وكوپ قازىپ الدىق. ءبىرسىپىراسى جەرگە جاتا كەتكەن بويى ۇيىقتاپ قالدى. ءتۇن ورتاسىندا جاۋدىڭ ءىرى كاليبرلى پۋلەمەتى وق جاۋدىردى, سول ءتۇنى وكوپتا جاتقاندار عانا امان قالدىق», دەيدى مايدانگەر.

قاسىمحان قاريا سوعىس وتىندە جۇرگەن مايدانگەر ءۇشىن ەلدەن كەلگەن حاتتان ىستىق ەشتەڭە جوق دەيدى. جاستايىنان ولەڭگە قۇمارتىپ وسكەن جاۋىنگەر حاتتى ولەڭمەن جازىپتى. ونىڭ مايداننىڭ ەكىنشى ءبىر تۇپكىرىندە جۇرگەن تۋعان اعا­سىنا جازعان حاتى ىنىلىك ساعىنىشقا تولى.

«مەن ول كىسىنى باپا دەيتىن ەدىم, «با­پام ءتىرى قالدى ما, جوق پا» دەپ ويلاي­مىن. ء«ىنىم ءتىرى قالدى ما» دەپ ول ويلايدى. ءبىر كۇنى حات كەلدى. ول حاتتىڭ جاۋا­بىن: «باپا, ساعان ايرىقشا ارناپ جازدىم حات, حاتىڭدا الىپ قالعاننان سوڭ, بولىپ شات. كوپتەن بەرى حابارىڭدى بىلە الماي ءجۇرۋشى ەدىم, وڭ مەن سولعا الاڭداپ. مىنە, بۇگىن, ءوز قولىڭمەن جازعان حات, جاتىر الدا, وقىپ شىقتىم قات-قابات, كوزىم كورىپ, وزىڭمەنەن سويلەسىپ, قالعانداي بوپ, ءوستى بويدا كۇش-قۋات. قۋانعاننان توبەم كوككە جەتكەندەي, جۇرەك تۋلاپ, كوڭىلگە نۇر سەپكەندەي, كوپتەن بەرى وي شىرماعان ۋايىم, ءبىر-اق ساتتە بويدان شىعىپ كەتكەندەي. ەندى, باپا, حات ارقىلى قاتىناس, ۇزىلمەسىن, امان بولسىن, عازيز باس, وسىمەنەن ءىنىڭ ءسوزىن اياقتاپ, ساعىنعاننان سىعىپ الدى كوزدەن جاس», دەپ ولەڭمەن جازدىم», دەيدى قارت دەسانت.

مايدانگەر جەتى جارىم جىل اسكەري بو­رى­شىن وتەپ, ەلگە 50-جىلدارى عانا ورال­دى. شاڭىراق كوتەرىپ, ۇرپاق ءسۇيدى. 30 جىل ۇستازدىق ەتتى. العاش ماتەماتيكا پانى­نەن ساباق بەرسە, كەيىن قازاق ءتىلى مەن ادە­بيەتىنىڭ مۇعالىمى بولدى. اۋداندىق گازەت­تە قىزمەت ەتتى. وبلىستىق ايتىس­تار­عا قاتىسىپ, ومار شيپين, نۇرقان احمەت­بە­كوۆ سىندى ساڭلاق اقىندارمەن ءسوز قا­عىس­تىردى. تاعىلىمدى كىتاپتار جاز­دى. عا­سىرمەن قۇرداس قارت جاۋىنگەر قولى­نا قارا دومبىراسىن الىپ, اندا-ساندا قان­­­­دى كوي­لەك جولداستارىن ەسكە الىپ, ولەڭ­­­مەن جا­زىلعان مايدان حاتتارىن انگە قوسادى.

1959-1979 جىلدار ارالىعىندا قوستا­ناي وڭىرىندە التى رەت اقىندار ايتىسى وتكەن ەكەن. جەتىقارا اۋدانىندا اۋىل مۇعالىمى بولىپ جۇرگەن قاسىمحان الدابەرگەنوۆ وسى ايتىستاردىڭ ءتورت دۇركىن جەڭىمپازى اتانادى. اقىن تۋرالى, ايتىس ونەرى تۋرالى سول كەزدەگى وداقتىڭ باس باسىلىمى «پراۆدا» گازەتى دە جازادى.

1980 جىلى مايدانگەر قوستاناي وبلى­سى­نىڭ اتىنان الماتى تورىندە وتكەن ءىى رەسپۋبليكالىق ايتىسقا قاتىسادى. سول ايتىس­تا قازاق پوەزياسىنىڭ ابىزى ءابدىل­دا تاجىباەۆتىڭ ءوزى ونەرىنە ريزا بولىپ, يىعىنا شاپان جاۋىپ, قولىنا دومبىرا ۇستاتىپتى. ول ايتىس «جىر-شاشۋ» جيناعىنا ەندى.

كەزىندە قاسىمحان اتامىزدى قازاق تەلەديدارى ءتورت رەت الماتىعا قالاپ شاقىرتىپ, «حالىقتار قازىناسى» تسيكلىنەن ۇلى ابايدىڭ «ماسعۇت», «ەسكەندىر» پوەمالارىن جىرلاتقانىن دا ايتا كەتكەن ءلازىم. ول حاباردىڭ ارا-اراسىندا مايدانگەردىڭ ءتول تۋىندىلارى دا ورىندالدى.

سۇيەگى اسىل ابىز كەۋدە قاريا جۇزگە تاياپ قالسا دا ءالى تىڭ. جادى مىقتى, كوڭىلى سەر­­گەك, كوڭىلى سايراپ تۇر. شاقىرعان جەردەن قال­ماي, جاستارمەن كەزدەسىپ, كەۋدەدەگى قاز­ى­­نالى كومبەسىن اقتارۋدان ەشقاشان شار­­شاعان ەمەس. مۇنداي كەزدەسۋلەردە قارت دەسانتشى تىلەرسەكتەن قان كەشكەن قاھار­لى كۇندەرىن اڭگىمە ەتكەننەن گورى, ءوڭىر رۋ­حانياتىنىڭ شەجىرەسىن اعىتىپ, كەزىندە توبىل وڭىرىندە ءداستۇرلى مەكتەپكە اينالعان جىر­شىلىق, تەرمەشىلىك ونەردىڭ كورنەكتى وكىلدەرى حاقىندا سىر اقتارعاندى ءجون كورەدى.

قوستاناي وبلىسى