قازاقستاندىقتار قالاۋى رەسمي تۇرعىدان بەكىپ, ەلباسى مارتەبەسى تۇعىرلانا ءتۇستى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر كونستيتۋتسيالىق زاڭدارىنا, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ – ەلباسىنىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ءماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭى مەن زاڭى وتانىمىزداعى پرەزيدەنتتەن كەيىنگى ءۇش جوعارى لاۋازىم يەلەرىنىڭ قول قويۋلارىمەن كۇشىنە ەنگىزىلدى.
اتالعان زاڭنامالارعا قاتىستى مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ كوپتەگەن قازاقستاندىقتاردىڭ قولداۋىنا قاراماستان, ءوزىنىڭ ارناۋىن جولداپ, قۇجاتتارعا قول قويماۋ سەبەپتەرىن ايتقانى جانە وسىعان بايلانىستى ۇستانىمىن بىلدىرگەنى بەلگىلى. الايدا ەلىمىزدىڭ ەڭسەلى ەرتەڭى, حالقىمىزدىڭ كەمەل كەلەشەگى جولىندا جوعارىداعى زاڭنامالاردى قابىلداعان دا ءجون بولاتىن ەدى دەگەن ۇستانىمدارىن ءبىلدىرگەن ۇسىنىستار دا كوپ بولاتىن. ءماسەلەن, اقساقال اقىنىمىز قايرات جۇماعاليەۆ ءوزىنىڭ “ەگەمەنگە” شىققان ماقالاسىندا بىلاي دەگەن ەدى: “...بۇل ەلىمىزدەگى تۇراقتىلىقتى ودان ءارى نىعايتۋ ماقساتىندا قابىلدانعان زاڭ ەكەندىگى بەلگىلى. ...اتتەڭ, شىركىن, وسىنداي جاعدايدا ەلباسىمىزدىڭ اتالعان زاڭداردى بەكىتۋدەن باس تارتپاعانى دا ءجون بولاتىن ەدى-اۋ...”.
پرەزيدەنت – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ارناۋى جاريالانعالى بەرى گازەتىمىزدە وسىنداي ۇستانىمدى بىلدىرگەن ماقالالار از بولعان جوق. مىنە, ەندى حالىق تىلەگى قابىل بولىپ, زاڭدار رەسمي تۇرعىدان بەكىدى. وسىنداي تۇستا ول زاڭداردى جاساعان, تالداعان, بەكىتكەن تۇلعالاردىڭ قول قويۋى ارقىلى ءتۇيىندى ساتىمەن تارقاتقانىنا, پرەزيدەنت مارتەبەسىن بەلگىلەۋدىڭ كوكەيگە قونىمدى جولىن تاپقانىنا حالىق ريزا. گازەتىمىزدەگى “ەلباسى مەن ەل باسىنىڭ ايىرماسى بار” (5.06.2010) دەگەن پىكىردىڭ ەسكەرىلگەنى دە قۋانتادى. تومەندە وسى وقيعاعا قولداۋ بىلدىرگەن توپتاما نازارعا ۇسىنىلىپ وتىر.
وسىلاي بولۋى كەرەك-ءتى
قازاقستاننىڭ جاڭا مەملەكەتتىك قۇرىلىمى – پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ ومىرىنە يننوۆاتسيالىق وزگەرىستەر ەنگىزۋگە مۇمكىندىك تۋدى. وسى وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك بيلىك سالالارى جاڭاشا باسقارۋ ادىستەرىن, جاڭا كوزقاراستاردى كوپتەپ ەنگىزدى. پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتى قۇرۋدىڭ باستى ماقساتى – باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ءتارتىپتىڭ ساقتالۋىن جولعا قويىپ, نىعايتۋ ەدى. قول جەتكىزگەن تابىستارىمىز بەن جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ارقاسىندا دۇنيە جۇزىندەگى كوپتەگەن مەملەكەتتەرمەن ەمەن-جارقىن قاتىناستاعى تەرەزەسى تەڭ, تانىمال ەلدەردىڭ قاتارىنان ورىن الدىق. ناق وسى ورايدا ەلباسى ءرولىنىڭ باعا جەتكىسىزدىگىنە ەلى كامىل سەندى.
پرەزيدەنتتىڭ حالىق الدىنداعى ابىرويى اسقاق. ول ابىروي ءومىر بويعى ەرەن ەڭبەكپەن, ۇلتىم دەپ سوققان ۇلكەن جۇرەكتىڭ لۇپىلىمەن ءورىلگەن. اسىرەسە, تاۋەلسىز قازاقستان قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردىڭ بارلىعى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ كورەگەندىگى مەن سۇڭعىلا ساياساتكەرلىگىنىڭ ارقاسى دەپ بىلەمىز. سوزىمىزگە دالەل رەتىندە كەلەسى دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتە كەتەيىك.
ءبىزدىڭ وتانىمىز بۇۇ-عا مۇشە بولدى. باسقا دا بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارعا وزگە ەلدەرمەن تەڭ دارەجەدە مۇشە بولۋىمىز الەمدىك اۋقىمدا ساياسي الەۋەتىمىزدىڭ وسكەندىگىن كورسەتەدى. ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى قارۋسىزدانۋ قوزعالىسىنىڭ دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىندە قولداۋ تابۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. سونىڭ ءبىر دالەلى — بيىل ۆاشينگتوندا وتكەن جاھاندىق يادرولىق قارۋعا قارسى سامميتتە قازاقستاننىڭ مەرەي-ءمارتەبەسى الەمدىك ليدەرلەر تاراپىنان مويىندالعانىنا ءبارىمىز سۇيىندىك.
پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ ءوركەندەۋ جولىندا 2010 جىل تاريح بەتىندە ەرەكشە ورىن الدى. قازاقستان تمد, تۇركى تىلدەس ەلدەر اراسىنان, مۇسىلمان الەمىندە ءبىرىنشى بولىپ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋدە. توراعالىقتىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن باستاپ ەلباسى ن.نازارباەۆ قازاقستاننىڭ نەگىزگى ءتورت ۇستانىمىن العا تارتتى: سەنىم, ءداستۇر, اشىقتىق, ءتوزىمدىلىك. سونىمەن بىرگە, ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى ارتتىرۋ ارقىلى تولەرانتتىلىق پەن مادەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋ ماسەلەلەرى ەقىۇ كەڭىستىگىندە باسىم بولۋىن نىساناعا الىپ وتىر. وتانىمىزدىڭ وسىنداي جوعارى دارەجەلى قۇرمەتكە يە بولۋىنىڭ ءبىر سەبەبى ن.نازارباەۆتىڭ كەمەڭگەر باسشىلىعىمەن قول جەتكەن بەرەكە-بىرلىك, تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىق, سىرتقى ساياساتتاعى سارابدالدىق ەكەندىگىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
ەلباسىنىڭ ءار باستاماسىن مەملەكەتتىڭ جەتەكشى وقۋ ورداسى – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى دە ءاردايىم قولداپ وتىرادى. جاقىندا قاراشاڭىراقتىڭ اتسالىسۋىمەن “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتى: تاريح جانە قازىرگى زامان” اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. كونفەرەنتسيادا پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ 20 جىلدىق جارقىن شەجىرەسى وي ەلەگىنەن وتكىزىلىپ, ەلىمىز ءۇشىن وزەكتى ءومىرلىك ماسەلەلەردى شەشۋدەگى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى جان-جاقتى سارالانىپ باعالاندى. وتكەن جىلدىڭ 13 قازانىندا ەلباسى ستۋدەنتتەر الدىندا سويلەگەن سوزىندە قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىن حالىقارالىق ستاندارتتار تالابىنا ساي ەتۋ مىندەتىن العا تارتقان بولاتىن. جاستارعا سەنىم ارتۋى جانە ۇدايى قامقورلىعىنا الۋى دا ەلباسى دانالىعىن كورسەتەدى. مۇنداي مەيىرىمى ءۇشىن ول كىسىگە ۇستازدار قاۋىمى دا ءدان ريزا.
سۇلتان تولەۋحانوۆ, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
وكىلەتتىگى ەندى ناقتىلاندى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ – ەلباسىنىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭى قولدانىسقا ەنگىزىلىپ وتىر. ونى اسا زور قاناعاتتانعاندىق سەزىممەن قابىلدادىم.
بۇكىل قازاقستاندىقتار سياقتى پرەزيدەنتىممەن ماقتانا الامىن. مەن ارقاشان ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتى قايراتتى, قاجىرلى جانە دانىشپان ادام دەپ ەسەپتەيمىن. ول ءوزىنىڭ كورەگەندىگىمەن, باتىل باستامالارىمەن, حالىق مۇددەسى جولىنداعى جانقيارلىق ەڭبەگىمەن باياعىدا-اق ۇلت كوسباسشىسى اتانعان جانە شىن مانىسىندە سولاي.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جاڭا, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۋى جەلبىرەگەن جىلدار ىشىندەگى باعا جەتپەس رەفورماتورلىق قىزمەتىن ساناپ شىعۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس جانە ماقسات تا ەمەس. مۇنداي ادامدار حالىقتىڭ, ۇلتتىڭ اراسىنان مىڭ جىلدا ءبىر تۋاتىن شىعار.
پرەزيدەنتىمىزدىڭ جان-دۇنيەسى, ارمان-تىلەگى حالىقپەن بىرگە. ول جىلتىراق بەكەرشىلىكتەن, ءجونسىز ماداقتاۋ مەن ماداقتان بيىك تۇراتىن جان. ەلباسى: ء“بىز سوندىقتان جاقسىلىققا بەت العان داۋىرگە دەگەن حالىقتىڭ سەنىمى نىعايا ءتۇسۋى ءۇشىن ءبارىن جاساۋعا ءتيىسپىز”, دەدى. مىنە, وسى سوزدەردەن-اق ەلباسىنىڭ تۇپكى ماقساتى, ۇستانىمى ايقىن كورىنەدى.
گەريحان يانديەۆ, اقمولا وبلىستىق “ۆايناح” چەشەن-ينگۋش قوعامىنىڭ توراعاسى.
كوكشەتاۋ.
ءبىرىن ەكىنشىسى تولىقتىرادى
جيىرما جىلعا جەتەر جەتپەس ۋاقىت ىشىندە تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدى قالىپتاستىرىپ قانا قويماي, ءوزىن دە, ەلىن دە بۇكىل الەمگە تانىتا بىلگەن ەلباسىمىز قانداي قۇرمەتكە بولسىن لايىق. وسىنداي قىسقا مەرزىمدە ەلىمىزدە اتوم اجداھاسىنىڭ اۋىزدىقتالىپ, شەكارامىزدىڭ شەگەندەلۋى, نارىقتىق ەكونوميكانى دەندەپ يگەرە باستاعانىمىز, ەۋروپا تورىنەن كورىنىپ وتىرعانىمىز ايتقانعا عانا وڭاي.
بۇعان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بايىرعى قىزمەتكەرى رەتىندە ءوز باسىم عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىنداعى وڭدى وزگەرىستەردى دە قوسقان بولار ەدىم. ەلباسىنىڭ قازاقستاندىقتارعا جىل سايىنعى ءداستۇرلى جولداۋلارىندا بۇل ماسەلە ءبىر ءسات تە نازاردان تىس قالعان ەمەس. سونىڭ ناتيجەسىندە ۋاقىت وتكەن سايىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى نىعايىپ كەلەدى. مۇنىڭ سىرتىندا ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەندياسى دا كوبەيە ءتۇستى. تالاپتى جاستارىمىز “بولاشاق” باعدارلاماسى اياسىندا شەتەلدەردە وقىپ جاتىر. وسىنداي يگى ءۇردىستەرىمىز مىناداي داعدارىستى جاعدايدا دا باسەڭسىمەي وتىرعانى قۋانتادى. ءبىر ءسات سوعان تاۋبە دەيسىڭ. سولاي دەي وتىرىپ, مەن ستۋدەنتتەر قاۋىمىنىڭ دا قاشاندا ەلباسىمىزدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتاعى سىندارلى باعىتىن زور ىنتامەن قولداپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتسەم دەيمىن. سوندىقتان ولار دا دەپۋتاتتار باستاماسىن كوپشىلىك بولىپ قولداعان بولاتىن. ەندى, مىنە, قۇجاتتار رەسمي تۇردە بەكىتىلىپ وتىر.
ارينە, اۋەلدە مەملەكەت باسشىسى بۇل ماسەلەگە باسقاشا تۇرعىدان كەلدى. ال ونىڭ سەبەپ-سالدارى ەلباسىنىڭ سوعان وراي جولداعان ارناۋىندا تاراتىلىپ ايتىلدى. ياعني, ۇلىق بولسا دا, كىشىك بولا ءبىلدى. ءوز باسىم ۋاقىت پەن تاريحقا جۇگىنگەن ادام عانا وسىنداي قادامعا بارا الادى دەپ ويلايمىن. ال تاريح تارازىسى ەشقاشان اۋىتقىماق ەمەس.
وسى ورايدا بىزدەن دە ءبىر پىكىر. ياعني, ونسىز دا كوش باستاپ كەلە جاتقان نۇرەكەڭ سول ەلدىڭ كوشىن ءوزى جەرىنە جەتكىزۋى ءتيىس. بۇل ەلباسىنا سەرت بولسا, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارۋ بىزگە سەرت. سوندىقتان دا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى اتاۋى بىرگە تۇرعانى ءجون دەپ ەسەپتەيمىن.
اراپ ەسپەنبەتوۆ, شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى گۋمانيتارلىق فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, عىلىم دوكتورى, پروفەسسور.
ەلباسىن “ۇلت ۇستازى” سانايمىن
جالپى ءاۋ باستان ۇلت كوشباسشىسى, ۇلت ليدەرى دەگەن اڭگىمەلەر باستالعاندا بۇل ماسەلەگە پرەزيدەنتتىڭ قالاي قارايتىنىن, ول كىسىنىڭ بۇل ۇسىنىستاردى قولداي قويمايتىنىن ءبارىمىز دە بىلدىك. ول كىسىنىڭ مۇنداي ماقساتتا تۋىنداعان ويلارعا ەلدىك, ەگەمەندىك تۇرعىدان باعا بەرىپ, دۇرىس شەشىم ايتاتىنى وسىدان-اق بەلگىلى بولدى. قازاق حاقىنىڭ ءبىر ۇلى رەتىندە ەلباسىنا قۇرمەت كورسەتسەك دەگەن ويدان تۋعانى دا, ول كىسى جايلى ونداي بيىك ويدىڭ بولعانى دا قۋانىشتى. ەلدىك تۋى وزگەلەرمەن قاتار تۇرعانى – ماقتانىش.
باسقا مەملەكەتتەردە قانداي جاعدايلار ورىن الىپ جاتقانىن حالىق ەندى ءوزى كورىپ, ءبىلىپ وتىر عوي. وسىدان-اق سارالاپ, باعا بەرە الادى. ەلدىڭ تىنىشتىعى, جاعدايلارىنىڭ تۇرقتىلىعى, ءوسىپ-وركەندەۋى ەلدىڭ باسىندا وتىرعان ادامنىڭ تۇلعالىق قاسيەتتەرىنە بايلانىستى. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى حالقى ءۇشىن وسىنداي قيىن اسۋلاردان ءوتىپ, بيىك قۇرمەت پەن دارەجەگە لايىق ابىرويعا جەتتى. نەگىزى, قازاق حالقىندا دانىشپان اعا-اتالارىمىزدى حالىق ءوز تىلىمەن ەشقانداي زاڭ قابىلداماي-اق, ەشقانداي دا بۇيرىق شىعارتىپ جازدىرماي-اق شىن جۇرەكتەن باتىرىم, ەلىن ءسۇيگەن ەر دەپ قابىلداعان. مىسالى, ءاۋليەلەرگە دە حالىق ءوزى اتاپ, سىيىنعان. حالىق ايتسا, قالت ايتپايدى.
ال, مەن ءوز باسىم, عالىم رەتىندە ەلباسىن “ۇلت ۇستازى” دەپ اتاعاندى ءجون كورەمىن. بۇل جەردە وسىلاي ايتايىق دەپ ەشكىمگە جار سالماي-اق ءوزىمنىڭ پرەزيدەنتكە دەگەن ىشكى قۇرمەتىمدى ءوزىم وسىلاي جەتكىزە الامىن. ءبىر تانىس اعايىم “ماعان نۇرسۇلتان دەگەن اتىنىڭ ءوزى جەتكىلىكتى, قازاقتا جىگىتتىڭ سۇلتانى دەگەن ءسوز بار عوي”, دەيدى. مىنە, قاراڭىزشى ءاربىر ادام ەلباسىن ءوز جۇرەگىنىڭ قالاۋىمەن, وزىنشە ماقتانىپ, ءوزىنشە باعالاپ اتاعاندى جاقسى كورەدى. بۇل ەندى ەشبىر زاڭدى قاجەت ەتپەيدى. قازاق “جىگىت سەگىز قىرلى ءبىر سىرلى بولسىن” دەگەن. وسى قاسيەتتەر ەلباسىنىڭ ءبىر باسىنان تابىلادى. ءبىلىمى دە, ساياساتكەرلىگى دە, ونەرى, ءان سالاتىنى ءبارى دە بار.
ال ەندى كەشە جاريالانعان زاڭدارعا قاتىستى ايتاتىن بولسام, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قول قويماعانىنا قاراماستان, ەلىمىزدەگى جوعارى لاۋازىم يەلەرى – سەنات توراعاسى ق.توقاەۆ, ءماجىلىس توراعاسى و.مۇحامەدجانوۆ جانە ۇكىمەت باسشىسى ك.ءماسىموۆ بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز مويىندارىنا الىپ, حالىقتىڭ كوپشىلىگى قولداۋ بىلدىرگەن زاڭدارعا ءوز قولدارىن قويدى. ءسويتىپ, زاڭدىق قۇجاتتاردى رەسمي تۇرعىدان بەكىتتى. دەمەك, مۇنداي زاڭدار ەلىمىز ءۇشىن, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن قاجەت دەگەن ءسوز. ءسوزىن تىڭدايتىن, تىڭداتا الاتىن ۇلت كوشباسشىسى بولعانعا نە جەتسىن! كوشباسشىسى جوق ەلدەردىڭ جاعدايىن كورىپ وتىرمىز عوي.
ەرلان ارىن, س.تورايعىروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورى, پروفەسسور, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
پاۆلودار.