اتىراۋ وبلىسىندا جايىق وزەنىندەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى ءالى توقتاعان جوق. وزەن ارناسى كورشىلەس باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىنان كەلەتىن سۋمەن تولىعىپ جاتىر.
«قازگيدرومەت» رمك اتىراۋ وبلىستىق فيليالى ۇسىنعان گيدرولوگيالىق مونيتورينگ دەرەگىنە سۇيەنسەك, وزەن ارناسىنداعى سۋ كۇن سايىن كوتەرىلىپ جاتىر. ماسەلەن, كەشە 2 مامىردا تاڭەرتەڭگى ساعات 08.00-دە يندەربور كەنتىندەگى گيدروبەكەتتە سۋ دەڭگەيى 32 سم-گە كوتەرىلىپ, 750 سم بولدى. بۇل اۋداندا جايىق وزەنى كوكتەمگى سۋ تاسقىنى باستالعاننان بەرى 527 سم-گە كوتەرىلىپتى. ال ماحامبەت اۋدانىندا ءبىر تاۋلىكتە وزەن ارناسى 16 سم-گە ۇلعايىپ, 795 سم-ءدى قۇرادى. باتىر اتىنداعى اۋداندا سۋ تاسقىنى باستالعان كەزدەن بەرگى كوتەرىلۋ كورسەتكىشى – 478 سم. سۋ ايدىنى دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلگەنى اتىراۋ قالاسىنداعى گيدروبەكەتتە دە تىركەلىپ وتىر. شاھار ماڭىندا سۋ دەڭگەيى 8 سم-گە كوتەرىلىپ, 459 سم-گە جەتتى. دەگەنمەن اتىراۋ وبلىسىندا جايىق وزەنىنىڭ دەڭگەيى قاۋىپتى شەگىنە جەتە قويعان جوق. ويتكەنى يندەر اۋدانىندا جايىق وزەنىنىڭ قاۋىپتى شەگى – 8,5 م. ماحامبەت اۋدانىندا سۋ ارناسىنىڭ قاۋىپتى شەگى وسىنداي دەڭگەيدە بەلگىلەنگەن. اتىراۋ قالاسىندا 550 سم قاۋىپتى دەڭگەي سانالادى.
وبلىستىق جەدەل شتابتىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, وڭىردە تابيعي سيپاتتاعى توتەنشە جاعداي رەجىمى جاريالانعاننان بەرى جايىق وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا بوگەت تۇرعىزۋ قولعا الىندى. وسى ورايدا ارنايى ماماندار توبى سۋ ارناسىنىڭ وسال تۇستارىن انىقتاپ, بوگەتتى قانداي بيىكتە كوتەرۋ قاجەتتىگىن زەردەلەدى. وسىنداي تالداۋدان سوڭ وزەن جاعالاۋىنا 522,8 شاقىرىم بوگەت سالۋ قاجەتتىگى جوسپارلاندى. بوگەتتى سۋ ەكپىنى بۇزىپ كەتپەۋى ءۇشىن توپىراق تولتىرىلعان 5 ملن قاپ توسەلدى. بۇرناعى كۇنى ەكى اۋداننىڭ جايىق وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەرىندە بوگەت سالۋ, نىعايتۋ جۇمىسى تولىعىمەن اياقتالدى. ماسەلەن, يندەر اۋدانىندا جايىق وزەنىنىڭ جاعالاۋىنا جوسپارلانعان 30 شاقىرىم بوگەت سالىنعان. قازىر جاعالاۋدا نىعايتىلعان بوگەتتىڭ ورتاشا بيىكتىگى – 4,5 م. بوگەتتى نىعايتۋ ءۇشىن 518 مىڭ 500 قاپقا توپىراق تولتىرىلدى. بۇل جۇمىستاردى اتقارۋعا 988 ادام, 132 تەحنيكا جۇمىلدى.
ال ماحامبەت اۋدانىندا جايىق وزەنىنىڭ جاعالاۋىنا 65,5 شاقىرىم بوگەت سالۋ كوزدەلگەن ەدى. جوسپارلانعان بوگەت تولىعىمەن تۇرعىزىلدى. بۇل اۋدانداعى بوگەتتىڭ ورتاشا بيىكتىگى – 2,5 م. وزەن جاعاسىنداعى بوگەتتى نىعايتۋعا شامامەن توپىراق تولتىرىلعان 1 ملن 93 مىڭ 920 قاپ قويىلعان. جاعالاۋدى نىعايتۋ جۇمىستارىنا 1 مىڭ 628 ادام, 207 تەحنيكا تارتىلىپتى.
قازىر اتىراۋ قالاسىندا بوگەت سالۋ جۇمىسى جالعاسىپ جاتىر. وعان جەرگىلىكتى تۇرعىندار, كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن ەرىكتىلەر جۇمىلىپ وتىر. وڭىردەگى ءىرى كومپانيالار ارنايى تەحنيكالارىن ءبولدى. جايىق جاعالاۋىندا بوگەت سالىپ جۇرگەن ەرىكتىلەردىڭ قاتارىندا زەينەتكەر بەگالى مەڭدىعاليەۆ تە بار. ەگدە جاستاعى قاريا ەرىكتى جاستارمەن بىرگە كۇن سايىن 6 مىڭعا جۋىق قاپقا قۇم تولتىرىپ ءجۇر.
بوگەت سالۋ ىسىنە 18 ەتنو-مادەني بىرلەستىكتىڭ 200-دەن اسا مۇشەسى دە اتسالىستى. ماسەلەن, «تحونيل اتىراۋ» كورەي ەتنو-مادەني بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى ليۋدميلا ءليدىڭ ايتۋىنشا, المالى اۋىلدىق وكرۋگىندە جاعا بەكىتۋ جۇمىسى ەكى اۋىسىممەن اتقارىلعان. ويتكەنى بۇل اۋىل سۋ باسۋ قاۋپى بار اۋماقتا ورنالاسقان.
ء«بىز بوگەت سالۋ باستالعالى قاۋىپتى ۋچاسكەنى ءبولۋدى سۇرادىق. ويتكەنى قازاق ەلىندە تۇرعاننان كەيىن قاۋىپتىڭ الدىن الۋعا ۇلەس قوسقىمىز كەلدى. بوگەت سالۋعا قاتىسۋدان ۇلكەندەر دە, جاستار دا تارتىنعان جوق. اسىرەسە جاس جىگىتتەر مەن قىزدار كۇندىز جاعانى بەكىتسە, كەشكى مەزگىلدە گۋمانيتارلىق كومەكتى قابىلداۋعا كومەكتەستى», دەيدى ل.لي.
جايىق جاعالاۋىندا بوگەت سالۋعا شەتەلدىكتەرمەن كومپانيادا جۇمىس ىستەيتىندەر دە قالىس قالمادى. ماسەلەن, «تەڭىزشەۆرويل» جشس-دا جۇمىس ىستەيتىن شەتەلدىكتەر دە قالىس قالمادى. ويتكەنى بۇل كومپانياعا جۇمىس ىستەۋگە الەمنىڭ ءار ەلىنەن كەلگەندەر جايىق وزەنىنىڭ جاعالاۋىنداعى «دوستىق» قالاشىعىندا تۇرادى. قالاشىقتىڭ 60-تان اسا تۇرعىنىن ورتاق ىسكە جۇمىلدىرعان شەتەلدىكتىڭ ءبىرى – «تەڭىزشەۆرويل» جشس-دا ستراتەگيالىق ماسەلەلەر جونىندەگى كەڭەسشى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن دجون فەلل.
«مەن قازاقستاندا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن وڭتۇستىك لۋيزيانادان كەلدىم. وندا جىلىنا 3-4 رەت سۋ تاسقىنى بولىپ تۇرادى. سۋ تاسقىنىنىڭ زاردابىن بالا كەزىمنەن بىلەمىن. سوندىقتان اتىراۋ قالاسىن جايىق وزەنىنەن ءتونۋى مۇمكىن قاۋىپتەن قورعاۋعا اتسالىسۋدى كوزدەدىك», دەيدى دجون فەلل.
بوگەت قۇرىلىسى اتىراۋ قالاسىندا ءالى جالعاسىپ جاتىر. شاھار ماڭىندا ورنالاسقان ەركىنقالا اۋلىنداعى جاعالاۋدى بەكىتۋگە 63 سارباز, 400-گە جۋىق ەرىكتى, 16 تەحنيكا تارتىلعان. مۇندا 17 ساۋىردەن بەرى تارازدان كەلگەن قايرات ەسىركەپ تە جۇمىس ىستەپ ءجۇر. ول «Akbars story Ltd» كومپانياسىنىڭ جۇك تيەگىش كولىگىن جۇرگىزەدى.
«ارنايى تەحنيكامەن قۇم تولتىرىلعان قاپشىقتاردى جاعاعا كوتەرىپ بەرەمىن. بۇل تەحنيكامەن جۇمىس ىستەگەنىمە 38 جىل بولدى. جۇك تيەگىش تەحنيكاسى 3 توننا جۇك كوتەرەدى», دەيدى ق.ەسىركەپ.
دەگەنمەن جايىق-كاسپي باسسەيندىك ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى تۇرلان سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كەيىنگى 100 جىلدا اتىراۋدا تاسقىن سۋ دەرەگى تىركەلمەگەن. ماسەلەن, 1942, 1957 جانە 1993 جىلى سۋ تاسقىنى بولعان. الايدا ودان اتىراۋ قالاسى زارداپ شەكپەگەن.
«كەيىنگى كۇندەرى رەسەيدىڭ ورىنبور وبلىسىنداعى يرەكتى سۋ قويماسىنان جىبەرىلگەن سۋ مولشەرى ەداۋىر ازايعانى بايقالدى. بۇرىنعى جىلدارداعى تالداۋعا سايكەس جايىق وزەنىندەگى سۋدىڭ 20 پايىزى بۋلانىپ, اۋاعا ۇشادى. دەمەك اتىراۋ قالاسىنا جەتكەنگە دەيىن وزەندەگى سۋ ساي-سالاعا اعىپ شىعادى. وسىنداي سەبەپپەن جايىقتاعى سۋدىڭ مولشەرى ازايۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە قاراوزەك جانە سوكولوك كانالدارى تازالاندى. بۇل – وزەندەگى سۋدىڭ تەڭىزگە اعىپ كەتۋى ءۇشىن جاسالعان وڭ قادام», دەدى ت.سۇلەيمەنوۆ.
اتىراۋ وبلىسى