مۇناي كومپانيالارىمەن اراداعى تۇيتكىل قالاي شەشىلەدى؟

قازاقستان نەگە مۇنداي قادام­عا باردى؟ الدىن الا بەلگىلى بول­عان مالىمەتكە سۇيەنسەك, حالىق­ارالىق كومپانيالاردىڭ تەندەر پروتسەدۋرالارىن بۇزۋى جانە مەردىگەرلىك جۇمىستاردى تو­لىق كولەمدە ورىنداماۋى شاعىم­دانۋعا سەبەپ بولعان. سوعان باي­لا­نىستى 150 ملرد دوللار كولە­مىندە وتەماقى سۇرالىپ وتىر. قازاقستان ۇكىمەتى يگەرۋ باستال­عاننان بەرگى كىدىرىستەرگە, تەحنيكالىق قيىندىقتارعا جانە ارتىق شىعىندارعا ۇشىراعان الىپ كەن ورنىنداعى ءوندىرىس شىعىندارى بويىنشا 15 ميلليارد دوللارلىق اربيتراجعا قاتىسىپ قويدى.

«قوسىمشا تالاپ 138 ميلليارد دوللارعا دەيىن جوعالعان پاي­دا­عا قاتىستى جانە ۇكىمەتكە ۋادە ەتىل­گەن, بىراق كەن ورىندارىن ازىر­لەۋشىلەر جەتكىزبەگەن مۇ­ناي ءون­دىرۋدىڭ قۇنىن ەسەپتەۋدى كورسە­تەدى», دەيدى اتتارىن اتاماۋدى سۇراع­ان ادامدار. ويتكەنى بۇل اقپارات ءالى اشىق دەرەكتەردە جاريا ەتىلمەدى.

دەرەك كوزدەرىنىڭ مالىمەتىن­شە, قاشاعاندى يگەرۋ كەلىسىم­شارت­تارىنا قاتىستى تاعى ءبىر وتەم­اقى تالاپ ەتىلىپ جاتىر, ول سىباي­لاس جەمقورلىق ارەكەتىنە بايلانىستى.

قاشاعانداعى كەن ورنىن يگەرۋگە بىرنەشە كومپانيا قاتىسادى, ونىڭ ىشىندە «Eni SpA», «Shell Plc», «Exxon Mobil Corp.» جانە «TotalEnergies SE» بار.

«كەن ورنى سوڭعى ون جىلدىق­تار­داعى ەڭ ءىرى اشىلۋلاردىڭ ءبىرى, سوعان قاراماستان وندا بىرقاتار تۇيتكىل بار: التى ايعا جۋىق قاتىپ قالعان تەڭىزدەن باستاپ ۋلى گازدىڭ جوعارى كونتسەنتراتسيا­سى بار رەزەرۆۋارعا دەيىن. قاشاعان مەجەلەنگەن مەرزىمنەن سەگىز جىلعا كەشىگىپ, ءوزىنىڭ العاشقى مۇنايىن 2013 جىلى قىركۇيەكتە ءوندىردى. الايدا اشىلا سالىسىمەن ءبىر ايدان سوڭ قۇبىر جەلىسى­نەن اقاۋ تابىلدى. ءوندىرىس 2016 جىلى قايتا جالعاستى, 2017 جىلى كەن ورنىنداعى ءوندىرىس دەڭگەيى بىرتىندەپ 270 000 (كۇنىنە) باررەلگە جەتتى. جوبانىڭ العاشقى كەزەڭدەرىندە يگەرۋشى Eni قاشاعان كۇنىنە 1,5 ملن باررەل وندىرە الاتىن دەڭگەيگە جەتەدى دەپ ەسەپتەدى.

جوبانى باسقاراتىن «North Caspian Operating Co» بىرلەسكەن كاسى­پورنى ءوز وتىنىشىندە اربي­ت­راج­­دىق تالقىلاۋعا جاتاتىن قاشا­عان ونىمدەرىن ءبولۋ تۋرالى كەلىسىمنىڭ كەيبىر ەرەجەلەرىن قولدانۋعا قاتىستى بىرقاتار داۋ بار ەكەنىن حابارلادى. وتىنىش­تە مەر­دىگەر-كومپانيالاردىڭ كەلى­سىم­شارتتارعا سايكەس ارەكەت ەتكەنى ايتىلادى. داۋ-دامايدىڭ كونفيدەنتسيالدى سيپاتىنا بايلانىستى «NCOC» ءارى قاراي پىكىر بىلدىرۋدەن باس تارتتى», دەپ جازادى حالىقارالىق باسىلىم.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ءوز كەزەگىندە داۋدىڭ اربيتراجدى تارتىپپەن شەشىلەتىنىن جانە مۇنىڭ تازا كوممەرتسيالىق داۋ ەكەنىن مەڭزەپ, قانداي دا ءبىر دەرەك كەلتىرۋدەن باس تارتقان.

«Eni» كومپانياسىنىڭ حابارلاۋىنشا, قازاقستان بيلىگى اربيتراجدىق پروتسەدۋرانى باس­تاپ كەتكەن. يتاليالىق كومپانيا ۇدەرىس شارتتارىنا قاتىستى ناقتى مالىمەت ايتقىسى كەلمەگەن, دەگەنمەن تۇتاستاي العاندا «تالاپ قويۋ نەگىزدەرىن نەمەسە سۇرالعان وتەماقىنىڭ ناقتى سومالارىن اقىلعا قونىمدى نەمەسە سەنىمدى دەپ سانامايتىنىن» مالىمدەگەن.

«Bloomberg» حابارلاۋىنشا, قا­زاق­­ستاننىڭ اپەللياتسيالىق سوتى كۇكىرتتى ساقتاۋعا قاتىس­تى ۇكى­­مەت­تىڭ شاعىمىن قاناعات­تان­دىر­­­عاننان كەيىن كومپانيالاردى ەكو­­لو­گيالىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن بو­­­لەك 5,1 ميلليارد دوللار ايىپ­پۇل كۇ­تىپ تۇر. كەن ورنىنىڭ وپەرا­تورى بول­سا ەكولوگيالىق جانە قار­­جى­­لىق شاعىمدارعا بايلا­نىس­­تى ءوز كى­ناسىن مويىنداۋدان باس تارتادى.

«قازاقستان بۇعان دەيىن ەلدەگى ەكى ءىرى كەن ورنىنداعى ساتسىز­دىك­تەرگە بايلانىستى الەمدىك الپاۋىت كومپانيالارمەن تەكەتىرەسىپ قالعان بولاتىن. 2020 جىلى «Shell», «Eni» جانە ولاردىڭ قاراشىعاناق مۇناي-گاز كاسىپورنى بويىنشا سەرىكتەستەرى تابىستى ۇلەستىرۋ بويىنشا مەملەكەتپەن تۋىنداعان داۋ-دامايدى رەتتەۋ ءۇشىن 1,3 ملرد دوللار تولەدى. 2008 جىلى قاشاعان بويىنشا سەرىكتەستەر قاراجاتتى ارتىق جۇمساۋ جانە كەشىكتىرۋ بويىنشا داۋدى رەتتەۋ ءۇشىن 5 ملرد دوللار تولەۋگە جانە ۇلكەن ۇلەستى مەملەكەتتىك «قازمۇنايگاز» كومپانياسىنا ساتۋعا ءماجبۇر بولدى. قازىر قازاق­ستانداعى ەكى ءىرى مۇناي كەنى­شىن باسقاراتىن كومپانيالار­دى ەل ۇكىمەتى اربيتراجعا جىبەرىپ جاتىر, ءىستىڭ بارىسى رۇقساتسىز جۇم­سالدى دەگەن ايىپپەن ميل­ليارد­تاعان دوللار كىرىسكە قاۋىپ توندىرەدى دەيدى ماسەلەمەن تانىس ادامدار», دەپ جازادى «Bloomberg».

باسىلىمنىڭ مەڭزەۋىنشە, ەگەر وسى ىستە مەملەكەت تابىسقا جەتسە, وندا ءونىمدى ءبولۋ تۋرالى كەلىسىمدەر بويىنشا كەن ورىن­دارىنان تۇسەتىن كىرىستەردىڭ كوبىرەك بولىگىن الا الادى.

قازىرگە دەيىن بەلگىلى بولعان جاريا ەمەس اقپاراتتار بويىن­شا, ناۋرىز ايىندا ۇكىمەت قاشا­عان مەن قاراشىعاناقتاعى ءىستى با­قىلاۋ ءۇشىن جەنەۆا مەن ستوك­گولمدە اربيرترلاردى تاعايىن­داعان. ال كومپانيالار ءوز اربيتر­لارىن ءالى بەكىتپەگەن. شاعىم بارىسىندا قاشاعان جونىن­دە – 2010-2018 جىلدار, قارا­شى­عاناق جونىندە – 2010-2019 جىلدار ارالىعى قاراستىرىلادى. شاعىم­داعى نەگىزگى ايىپتاۋ – مەر­دىگەر-كومپانيالار قاشاعانداعى جۇمىستى تولىق كولەمدە ورىندامادى جانە ەكى جوبا بويىنشا تەندەر پروتسەدۋرالارىن بۇزدى.

«قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى, قاشاعان جانە قارا­شىعاناق بويىنشا باسقارۋ­شى كومپانيا «North Caspian Operating Company N.V. (NCOC)» جانە «Karachaganak Petroleum Operating B.V.» پىكىر ءبىلدىرۋ تۋرالى وتىنىشكە جاۋاپ قاتپادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلدىڭ قاڭتارىندا بولعان جاپپاي تارتىپسىزدىكتەردەن كەيىن ەل ەكونوميكاسىن قولداۋعا تىرىسىپ جاتىر. ول وليگارحتارمەن كۇرەسۋگە جانە ۇلتتىق بايلىقتى الدەقايدا ءادىل بولۋگە ۋادە بەردى. دەرەك كوزىنىڭ مالىمەتىنشە, قازاقستان ۇكىمەتى اربيتراجدان كوبىرەك مۇناي تابىسىن الۋدى عانا ويلاپ وتىرعان جوق. ۇكىمەت جەرگىلىكتى كومپانيالاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن بۇل ءىستى ىشكى ەكونوميكا ءۇشىن مەيلىنشە ءتيىمدى ۇدەرىسكە اينالدىرۋ ماقساتىندا مۇناي كاسىپورىندارى پايدالانىپ وتىرعان تەندەر جۇيەسىن وزگەرتۋگە مۇددەلى», دەپ جازادى باسىلىم.

قاشاعانعا كومپانيالار 50 ملرد دوللار كولەمىندە ينۆەستيتسيا قۇيعان. بۇل رەتتە جوباداعى باستى سەرىكتەستەر – «Shell Plc», «Exxon Mobil Corp.», «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى, «Eni SpA» جانە «TotalEnergies SE.» «Shell» جانە «Eni» باستاعان قاراشىعاناق سەرىكتەستەرى جوباعا 27 ملرد دوللاردان استام قارجى سالعان.

مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى ابزال نارىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, قاشاعان كەن ورنى تۋرالى بەلگىلى بولعان ساتتە-اق الەمنىڭ الپاۋىت كومپانيالارى ونى يگەرۋگە قىزىقتى. قاتتى ۇمتىلدى. كونكۋرسقا قاتىسىپ, جەڭىمپاز بولۋعا بارىن سالدى. ىشىندە بىرقاتار مىقتى كومپانيا بولدى.

«الايدا تاڭداۋدىڭ نارىقتىق كاپيتاليزاتسياسى 50 ملرد دوللار, تاۋلىگىنە 0,7 ملن باررەل وندىرە الاتىن «Eni» كومپانياسىنا تۇس­كەنى تۇسىنىكسىز. جوبا 2016 جىلى, بەكىتىلگەن مەرزىمنەن بىرنەشە جىلعا كەشىگىپ جانە العاشقى باعالاۋدان 7 ەسە ارتىق بولاتىن 60 ملرد دوللار شىعىنمەن باس­تالدى. جوبالىق ءوندىرىس دەڭگەيى – تاۋلىگىنە 400 مىڭ باررەل, قازىر زاۋىتتاعى قيىندىققا بايلانىس­تى تاۋلىگىنە 100 مىڭ باررەل ءوندىرىپ جاتىر. قازاقستان 2000 جىلداردان بەرى ءبىلىم سالاسىنىڭ وزىنە 40 ملرد دوللار جۇمساعان ەمەس. ال مۇنداعى 60 ملرد دوللار – تەك ءبىر جوبانىڭ قۇنى عانا. مەملەكەت بۇل ساتسىزدىكتەن ساباق الۋعا ءتيىس جانە الداعى ۋاقىتتا وسىنداي ماڭىزدى جوبالارعا ارناپ وپەراتور تاڭداۋ كەزىندە قاتاڭ ىرىكتەۋ ۇيىمداستىرعانى ءجون. كريتەري كومپانيانىڭ تەح­نولوگيالىق جەتىستىگىنە, قار­جىلىق, تەحنيكالىق جانە كادرلىق مۇمكىندىكتەرىنە نەگىز­دەلۋى كەرەك», دەيدى ساراپشى.