مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. زاڭدا وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ ماقساتىندا ادام دەنساۋلىعىنا جەڭىل تۇردە زاقىم جاسالعانى ءۇشىن جازا قاتاڭدادى. وعان قوسا نەكە قۇرۋ, وتباسىن ساقتاۋعا قاتىستى جاڭا ۇستانىمدار قاراستىرىلدى. ايەل مەن بالانى قورعاۋ, وتباسىلىق ماسەلەلەر بويىنشا بايلانىس ورتالىقتارىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى ايقىندالدى.
بۇۇ ەلىمىزدىڭ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان زارداپ شەككەندەردى قورعايتىن جاڭا زاڭدى قابىلداعانىن قۇپتادى. «بۇل گەندەرلىك زورلىق-زومبىلىقتى جويۋ جولىندا العا جاسالعان قادام», دەيدى بۇۇ-نىڭ ەلىمىزدەگى تۇراقتى ۇيلەستىرۋشىسى ميكاەلا فريبەرگ-ستروي. ول ادام قۇقىعىن, اسىرەسە بالالار مەن ءالجۋاز توپتاردى قورعاۋعا ارنالعان شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن اتاپ ءوتتى.
«بۇل ماڭىزدى قادام گەندەرلىك تەڭدىكتى ىلگەرىلەتىپ قانا قويماي, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان زارداپ شەككەندەردىڭ ءومىرىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن سوت تورەلىگى مەن قولداۋ قىزمەتتەرىنە قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتەدى», دەدى ميكاەلا فريبەرگ-ستروي.
وتكەن اپتادان باستاپ الەمدىك ءباسپاسوز, قازاقستاننىڭ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى زاڭناماسىنىڭ باسقا ەلدەردەن, سونىڭ ىشىندە دامىعان ەلدەردەن ايىرماشىلىعىن سالىستىرىپ جاتىر. ەل ىشىندە عاسىرلار بويى قازاقتىڭ وتباسىلىق قۇندىلىقتارىن ساقتاي العان اتا ءداستۇردى جاڭا زامانعا لايىقتاپ بەيىمدەۋدىڭ قاجەت ەكەنىن, ءتىپتى گەندەرلىك ساياساتتى دا ءوز مەنتاليتەتىمىزگە لايىقتاپ ينتەگراتسيالاۋ قاجەتتىگىن ايتىپ جاتقاندار بار. ولار مۇنداي پىكىردىڭ نەگىزدىلىگىنە دالەل رەتىندە مىنا دەرەكتى العا تارتادى. قازىر ءبىر كورپە جامىلىپ, ءبىرىنىڭ كيىمىن ءبىرى كيىپ, ءبىر-ءبىرىن جەتەلەپ وسىرگەن كوپبالالى وتباسىلاردى قالا تۇگىلى اۋىلدان سيرەك كەزدەستىرەمىز. قازاق وتباسىنىڭ ەكى نەمەسە ءۇش بالامەن شەكتەلىپ قالۋى قالىپتى قۇبىلىسقا اينالىپ بارادى. باسقاشا ايتقاندا, ەكى وتباسىدا ماڭدايىنا جەل تيمەگەن ەركە توتاي قىز بەن جالعىز ۇلدىڭ وتباسىلىق ومىرىندە پسيحولوگيالىق كەدەرگىلەر كوپ. ءبىر-ءبىرىنىڭ مىنەزىنە بەيىمدەلۋگە تىرىسۋ جاعى دا كەمشىن.
ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ارتۋر لاستاەۆ «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەسۋ تۋرالى» ارنايى بايانداماسىندا ەلىمىزدەگى تۇرمىستىق سالاداعى وقيعالاردىڭ ستاتيستيكاسىن جاريالادى. باياندامادا 2018-2023 جىلدار ارالىعىندا وتباسىلىق-تۇرمىستىق سالادا 5 958 قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاسالعانى ايتىلعان. ەڭ كوپ كورسەتكىش 2020 جىلى – 1 072, ەڭ ازى 2023 جىلى – 923 (13,8%-عا ازايعان) تىركەلىپتى. سونىمەن قاتار 2023 جىلى وتباسىلىق-تۇرمىستىق سالادا جاسالعان 108 كىسى ءولتىرۋ دەرەگى تىركەلگەن. بۇل ەلدەگى جالپى كىسى ءولتىرۋ سانىنىڭ 23 پايىزىن قۇرايدى. كەيىنگى بەس جىلداعى بارلىق كىسى ولتىرۋلەردىڭ جالپى تومەندەۋىنە قاراماستان, ستاتيستيكا وتباسىلارداعى كىسى ولتىرۋلەردىڭ شامامەن بىردەي دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتەدى.
«كىسى ءولتىرۋ ستاتيستيكاسىنىڭ جالپى تومەندەۋىنىڭ فونىندا بۇل جاعداي تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ بويىنشا قولدانىستاعى قۇقىقتىق تەتىكتەردىڭ تيىمدىلىگى جەتكىلىكسىز ەكەنىن كورسەتەدى. سوندىقتان دا قوعام كەيىنگى كەزدەرى زاڭنامانى قاتايتۋ تۋرالى ءوتىنىش جاساپ, وتباسىلىق-تۇرمىستىق سالادا ادام ولىمىنە اكەپ سوعادى دەگەن بولجامدى ءاربىر ەپيزودقا رەزونانس جاساي باستادى», دەپ اتاپ ءوتتى ا.لاستاەۆ.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, بۇل زاڭ جوباسىنا تۇزەتۋلەر وتكەن جىلدىڭ 9 قاراشاسىندا بولعان سالتانات نۇكەنوۆانىڭ قازاسىنا دەيىن دايىندالعان بولاتىن. كۇدىكتى قۋاندىق بيشىمباەۆقا قاتىستى سوت ءىسى قوعامدا ۇلكەن نارازىلىق تۋدىرعانى سونشا, گەندەرلىك زورلىق-زومبىلىقتى شەتەلدە دە تالقىلاۋعا سەبەپ بولدى. قوعامدىق پىكىردىڭ جالپى باعىتى – ايىپتاۋ.
ءبىز ەلىمىزدىڭ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى زاڭناماسىنىڭ باسقا ەلدەردەن, سونىڭ ىشىندە دامىعان ەلدەردەن ايىرماشىلىعىن سالىستىرىپ كوردىك. ساراپشىلار ادام دەنساۋلىعىنا قارسى ءجيى كەزدەسەتىن ءتورت قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى مالىمەت جيناعان.
اسا اۋىر قىلمىس – قاساقانا كىسى ءولتىرۋ – قازاقستان زاڭدارىندا كوزدەلگەن جاۋاپكەرشىلىك (8 جىلدان باستاپ ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ) باسقا تمد جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى جازالارعا جاقىن. دامىعان ەلدەردە ادام ومىرىنەن ايىرۋ ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ اۋقىمى كەيبىر جاعدايلاردا تومەنگى باستاپقى شەككە يە بولۋى مۇمكىن 3-4 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ. ءبىر ەلدەگى ءارتۇرلى وكرۋگتەر نەمەسە شتاتتار اراسىنداعى كوپتەگەن ەسكەرتۋدى, ىقتيمال جەڭىلدەتەتىن ءمان-جايدى جانە قىلمىستىق زاڭناماداعى ايىرماشىلىقتى قاراستىرۋ ماڭىزدى. ەۋروپا ەلدەرىندە مۇنداي قىلمىستاردى قوعامدىق ايىپتاۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولعانى سونشا, ءتىپتى زاڭداردىڭ وزىندە ادام ءولتىرۋدىڭ اۋىرلاتاتىن جاعدايلاردا ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا بالاما جوق ەكەندىگى كورسەتىلگەن.
ەلىمىزدە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋى جوسپارلانعان ۇرىپ-سوعۋ جانە جەڭىل دەنە جاراقاتتارى تۋرالى ءدال سول باپتارعا كەلسەك, دامىعان ەلدەردە ايەلدەردىڭ قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارى مۇنداي شەشىمگە قول جەتكىزىپ قويعان. ماسەلەن, شۆەتسيادا اگرەسسور كۇيەۋى ايەلىن ۇرعانى ءۇشىن ەكى جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مۇمكىن. بۇل جاعدايدا ايەل ارىزدان باس تارتىپ, كۇيەۋىمەن تاتۋلاسسا دا, قىلمىستىق ءىس تەرگەلىپ, سوتقا بەرىلەدى. شۆەد قوعامىنىڭ كوزقاراسىنشا, وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق – جەكە ەمەس, قوعامدىق ماسەلە. بۇل ەلدە وسىدان 25 جىل بۇرىن «ايەلدەردىڭ جەكە باسىنا قول سۇعىلماۋشىلىق تۋرالى زاڭ» قابىلدانعان. جازالاۋشى ارەكەتتەرگە تەك دەنە جاراقاتىن سالۋ ەمەس, سونىمەن قاتار ايەلگە پسيحولوگيالىق زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋ جانە قارجىلىق قىسىم كورسەتۋ جاتادى. شۆەتسياداعى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق سالاسىنداعى ءتيىمدى جۇمىس «سكانديناۆيالىق پارادوكس» دەپ اتالادى. بۇل ەلدى باسقالاردان ەرەكشەلەندىرەتىن نارسە شۆەدتەردىڭ الدىن الۋ شارالارىمەن بەلسەندى تۇردە اينالىسۋى, دەسترۋكتيۆتى گەندەرلىك مودەلدەرگە قارسى مەكتەپ باعدارلامالارىن ەنگىزۋ, اگرەسسورلاردى اشۋدى باسقارۋ ءۇشىن پسيحولوگيالىق تەراپيادان وتۋگە ماجبۇرلەۋ. سوندىقتان بۇل ەلدە وتباسىدا ايەلدەردى ءولتىرۋ جاعدايلارى وتە سيرەك كەزدەسەدى.
كوپتەگەن دامىعان ەلدە زورلىق-زومبىلىقتان امان قالعان ايەلدەردى قولداۋدىڭ ۇقساس نەگىزگى شارالارى بار. اقش, گەرمانيا, فرانتسيا, باسقا دا ەۋروپا ەلدەرىندە داعدارىس ورتالىقتارى مەن باسپانالار قۇرىلىپ, جان-جاقتى قارجىلاندىرىلادى. قورعاۋ وردەرلەرى مەن زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا مەملەكەت تاراپىنان كەڭىنەن قولداۋ كورسەتۋ تاجىريبەسى كەڭىنەن تارالعان. ەرەكشە ىقپال ەتۋ شارالارىنىڭ قاتارىنا ەر ادام وتباسىندا زورلىق-زومبىلىق كورسەتكەن جاعدايدا ونىڭ اتا-انالىق قۇقىقتارىن شەكتەۋ نەمەسە ايىرۋ جاتادى.
فرانتسيالىق قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ايەلىن نەمەسە بالالارىن ۇرىپ-سوققان كۇيەۋ جاقسى اكە بولا المايدى. اقش-تا قىزىقتى تاجىريبە ەنگىزىلدى: ولار تەك تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ىستەرىن قارايتىن سوتتار ءۇشىن جەكە سانات قۇردى. راس, اقش-تا ازىرگە وسىنداي 200-دەي سوت بار, بىراق باعدارلاما بىرتىندەپ كوپ شتاتقا تارالىپ كەلەدى.
دامىعان ەلدەردەگى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىن قورعاۋ تاجىريبەسىن پوستكەڭەستىك ەلدەردەن ەرەكشەلەندىرەتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – كەيبىر ەۋروپا ەلدەرىندە سوققى جەگەن ايەلدىڭ سوتقا جۇگىنىپ, جۇبايىن ورتاق ۇيدەن شىعارۋعا قۇقىعى بار. ونىڭ ۇستىنە مۇنداي وتىنىشتەر قىسقا مەرزىمدە قارالادى. وسىلايشا, ايەلگە باسپانا ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق, ول تانىس ورتادا قالادى. كۇيەۋىنە جاقىنداۋعا جانە ارالاسۋعا تىيىم سالىنادى. بۇل تاجىريبە, مىسالى, گەرمانيا مەن فرانتسيادا قولدانىلادى.
كەيىنگى جىلدارداعى ەلىمىزدەگى قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ ستاتيستيكاسى كورسەتكەندەي, وتباسىلىق جانجالدار بويىنشا ارىز-شاعىمدار سانى ەكى ەسەگە وسكەن. باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, 2018 جىلى جابىرلەنۋشىلەر سانى 23,9 مىڭ بولعانىمەن, كەيىنگى ءبىر جىلدا وسىنداي 47,6 مىڭ اكىمشىلىك ءىس تىركەلگەن. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرۋ تۇرعىسىندا دا ءوستى. 2018 جىلى 15,5 مىڭ بولسا, وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 20,8 مىڭعا جەتتى. بۇل ءوسىم مىندەتتى تۇردە زورلىق-زومبىلىق وقيعالارىنىڭ كوبەيۋىن بىلدىرمەيدى. ديناميكا ايەلدەردىڭ وزدەرىن جانە بالالارىن قورعاۋ ءۇشىن پوليتسياعا جۇگىنۋدى باتىل شەشە باستاعانىن كورسەتەدى.
ال ايەلدەردىڭ جەكە باسىنا قارسى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ (وتباسىلىق جانجالداردى نەمەسە جانجالداردىڭ باسقا تۇرلەرىن اجىراتپاي) كوپتەگەن اۋىر قىلمىستىڭ سانىن ازايتۋعا تۇرتكى بولدى. ماسەلەن, وتكەن جىلدىڭ قاڭتار-جەلتوقسان ايلارىندا ەلىمىزدە 135 ايەل (2018 جىلمەن سالىستىرعاندا 39%-عا از) ولتىرىلگەن. ۇكىمەت اقپاراتىنا سىلتەمە جاساعان سەناتور جاننا اسانوۆانىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق سالدارىنان 69 ايەل قايتىس بولعان.
تاياۋدا قازاق قوعامىندا قاۋىپتى گەندەرلىك ستەرەوتيپتەردىڭ تارالۋىنا ىقپال ەتەتىن سەبەپتەرگە قاتىستى ساراپتامالىق پىكىر جيناقتالدى. «بۇۇ-ايەلدەر» ۇيىمىنىڭ «قازاقستانداعى گەندەرلىك تەڭدىك پەن ايەلدەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ تۋرالى قوعامدىق قابىلداۋ» اتتى ساراپتامالىق بايانداماسى اۆتورلارىنىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پەن قۇرباندى كىنالاۋ دەگەنگە توزىمدىلىك جوعارى.
ەلىمىزدە گەندەرلىك زورلىق-زومبىلىقتىڭ تارالۋىنا ىقپال ەتەتىن باسقا فاكتورلاردىڭ قاتارىندا ساراپشىلار ەلدە داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ ازدىعىن, ۇرىپ-سوققاندار ءۇشىن جازانىڭ تىم جۇمساقتىعىن جانە قورعانىس نۇسقامالارىنىڭ ازىرلەنبەگەن مەحانيزمىن اتاپ ءوتتى. «ەندىگى ۇستانىم – ءبىر رەت قول كوتەردى مە, كەت» دەگەن كوزقاراس قانا ەمەس, «وتباسىن ساقتاپ قالايىق» دەگەن قاعيدانى بەكىتۋى كەرەك. وسى قاعيدانىڭ قاجەتتىگى ەكى تاراپتىڭ ساناسىنا جەتكەن كەزدە عانا وتباسىندا زورلىق-زومبىلىق بولمايدى.
الماتى