الكەي مارعۇلان «سايات قۇستارى»
ءار ءداۋىردىڭ بولمىسى بولەك, تۇلعاسى ەرەن, تۇعىرى مىقتى ايتۋلىلارى بولادى. ونداي اسىلداردىڭ «ءوزىڭ – اسپاندا, ويىڭ تومەندە جۇرگەنشە, ءوزىڭ – تومەندە, ويىڭ اسپاندا ءجۇرسىن», دەپ عابيت مۇسىرەپوۆ ايتقانداي, ويى مەن بويىندا ۇلتى مەن جۇرتى, حالقىنىڭ قادىرلى قاسيەتتەرى, سالت-داستۇرلەرى تەل قوزىداي تەڭ جۇرەتىنىن ارتىندا قالعان رۋحاني مول مۇرالارىنان اڭعاراسىڭ.
ۇلت تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان, ورەسى بيىك عۇلاما عالىم, ارحەولوگيا مەن ەتنوگرافيانىڭ قازاق توپىراعىندا نەگىزىن قالاعان, ۇشان-تەڭىز ءبىلىم يەسى, اكادەميك الكەي مارعۇلان دەسەك, سول ۇلى وقىمىستىنىڭ بۇرىن ەمىس-ەمىس ەستىلگەن تاعى ءبىر جادىگەر دەۋگە تۇرارلىق جاقسى دۇنيەسى جۇرت قولىنا ءتيىپ وتىر. ول اراگىدىك مەرزىمدىك باسىلىمداردا جاريالانىپ كەلگەن «سايات قۇستارى» اتتى قۇندى ەڭبەگى ەدى.
وسى مۇرا تاياۋدا ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا ادەمى جيناق بولىپ «جارىس.kz» باسپاسىنان جارىق كوردى.
بەتاشار ءسوزىن زەردەلى عالىم, زەرەك زەرتتەۋشى, وتكەن عاسىردىڭ الىپتارىن «ءتىرىلتىپ» جۇرگەن الاشتانۋشى تۇرسىن جۇرتباي جازىپتى. «اكادەميك الكەي مارعۇلان... دالا دانىشپانىنىڭ كەيىننەن تابىلعان «سايات قۇستارى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگى ءوز ءومىرىنىڭ قىسىلتاياڭ تۇستارىندا جازىلعان. 1934-1939 جانە 1947-1953 جىلدارى اكادەميالىق ىرگەلى عىلىممەن اينالىسۋدان شەتتەتىلىپ, قازاق ەپوسى مەن تاريحى تۋرالى زەرتتەۋلەرى ساياسي قاعاجۋعا ۇشىراعان كەزدە الەكەڭ ەلدەن بويىن اۋلاق سالىپ, «تاسادا ءجۇرىپ» دەرەكتەر جيناپ, ۇلتىنىڭ ۇمىت قالعان ونەرىن زەردەلەپ, قاعازعا تۇسىرگەن ەكەن», دەيدى پروفەسسور. بۇل قوسپاسى جوق اقيقات ءسوز.
ءار الۋان قۇستاردىڭ سۋرەتىمەن كومكەرىلىپ, ادەمى بەزەندىرىلگەن كىتاپقا ەنگەن ماقالالار بىرنەشە تاقىرىپقا جۇيەلەنىپتى. مىسالى, «سايات قۇستارىنىڭ جاراتىلىستاعى ەرەكشەلىكتەرى» اتتى توپتامادا «ساياتشىلاردىڭ انىقتاۋىنشا, جالپى, قۇس زاتى ءبىر-بىرىنە قايشى تۇراتىن ۇلكەن ەكى توپقا بولىنەدى. ونىڭ ءبىرى – جەلبەسىن قۇستار, ەكىنشىسى – تۇياقتى قۇستار. بۇلاردى ۇعىم بويىنشا بۇرىن «ادال», «ارام» قۇس دەپ كەلگەن. جەلبەسىن قۇس دەگەنىمىز – ەتىن جەپ, مامىق ءجۇنىن شارۋاعا جۇمسايتىن پايدالى قۇستار توبىن ايتادى... ال ەندى تۇياقتى قۇستارعا كەلسەك, ولار دا ءوزارا ەكى توپتان قۇرالادى», دەپ قۇستار الەمىنە شولۋ جاساپ, ارقايسىسىنىڭ سىر-سيپاتىن, ءتۇر-ءتۇسىن جۇيەلى كورسەتىپ وتىرادى.
«سايات قۇستارىنىڭ تۇرلەرى» اتتى بولىمدە بۇركىت, يتەلگى, تۇيعىن, تۇنجىر, قارشىعا, قىرعي, لاشىن, جاعالتاي, تۇرىمتاي, سۇڭقار جايلى جان-جاقتى بايانداپ, ارقايسىسىنا سيپاتتاما بەرەدى. حالىق جىرلارىندا ايتىلاتىن بايلامداردان دا مىسالدار كەلتىرىپ, كەمەل ويمەن كەلىستىرە سۋرەتتەيدى. سايات قۇستارىنىڭ ەڭ ءىرىسى بۇركىت ەكەنىن ايتىپ, سۇڭقاردىڭ سۇيكىمدى بولاتىن سەبەبىنە ءتۇرلى دايەكتەر كەلتىرەدى. حالىق ماقالدارىنىڭ شىعۋ تەگى قايدا جاتقانىن دا العا تارتادى. كوپ جۇرت بىلە بەرمەيتىن تەرمين سوزدەر قانشاما. مىسالى, «سۇڭقارعا تالشىق», «سۇڭقار تاماق», تاعى باسقا.
قۇستار جايىن تالداي كەلىپ, ونى ۇستاۋ ادىستەرى, باۋلاۋ ءتاسىلدەرى, اڭعا سالۋ ۇلگىسى تۋرالى وي قوزعاعاندا, «ورالدىڭ اق يىعى», «التايدىڭ مۇزبالاعى», «قازىقتىنىڭ قارا كەرى», «قۇمنىڭ قىزىلكوزى», «جەلەكتىنىڭ جيرەن تۇياعى», «ەرتىستىڭ سارشولاعى», «قاراعايدىڭ قوڭىر الاسى» دەپ الىپ, قۇس تۇرىنە كەلگەندە «سارى شەگىر», «قارا شەگىر» دەيدى دە, بايتاق وڭىرىمىزدەگى ءار قۇستىڭ ءوزىندىك ەرەكشەلىگىن تەرەڭنەن تامىر تارتقان ۇلتتىق ۇلگىمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ, تۇلەك جاستارىنا دەيىن تامىلجىتىپ بايان ەتەدى.
سول سەكىلدى سايات قۇستارىن ءتۇلەتۋ, باپتاپ باۋلۋ جايىن دا نازاردان تىس قالدىرمايدى. سايات قۇستارىنا قاجەت قۇرال-سايماندار دا سارالانادى.
«ساياتشىلىق ونەرى – مادەني ءىستىڭ ءبىرى» دەگەن بولىمدە «قۇسشى دەپ اڭشىلىق جولىنداعى ادامداردىڭ ءبارىن ايتپايدى», دەيدى دە اڭشى, قۇسشىلىقتىڭ ءتورت ءتۇرى بولاتىنىن, بۇل كەز كەلگەننىڭ قولىنان كەلمەيتىنىن, جولاي قوسىلىپ, جولىم بولادى دەۋ ابىروي اپەرمەيتىنىن, كيەسىنىڭ بارىن, ونى ەلەي قويماي ەسىرگەندەردىڭ بىردە بولماسا بىردە اياعى شالىناتىنىن عىلىمي تۇردە دالەلدەيدى. اڭ اۋلاۋدىڭ وزىندىك ونەر ەكەنىن, سايىن دالاداعى سالتاناتقا ۇلكەن مادەنيەتتىلىك كەرەكتىگىن العا تارتادى.
كىتاپتاعى ءبىر ەرەكشە اتاپ وتەر قۇندىلىق, اڭ-قۇس اتاۋلارىنا قاتىستى تۇسىندىرمە سوزدىك دەر ەدىك. ماسەلەن, سايات قۇستارىنىڭ قازاقشا, ورىسشا اتالۋىن قاتار بەرەدى. بۇل ۇلگىدەگى تاقىرىپشالار «سايات قۇستارى», «جەلبەسىن (ادال) قۇستار», «قاز توپتارى», «ءۇيرەكتەر», «بالشىقشى مەن جىلقىشى توپتارىنا كىرەتىن قۇستار» جانە «قىر قۇستارى», «ارام قۇستار», «جىرتقىش اڭدار», «مامىق ءجۇندى اڭدار», «ەتى جەۋگە قوسىلعان اڭدار», دەپ كەتە بەرەدى.
اڭشىلىق سوزدەرىنىڭ اۋدارماسى, ماسەلەن, «اق سۇڭقار – بەلىي كرەچەت», «يتەلگى – بالوبان», «لاشىن – ساپسان», «قاراشاقاز – كازاركا», «اۋپىلدەك – ۆىپ», «قۇتان – تساپليا», «جەلبەسىن – ديچ», «اقباسۇيرەك – نىروك ساۆكا», «بارىلداق – كرياكۆا», «شۋىلداق ءۇيرەك – سۆيستۋن», «ماڭىراق قۇس – بەكاس», «وگىز شاعالا – مارتىشكا», «قۇر – تەتەرەۆ», «ءشىل – كۋروپاتكا», «بوزداق – تسۋركا», «كەلەس – چەكان», «باقاشى – سكوپا», «جاپالاق – سوۆا», «قاراقۇماي – چەرنىي گريف», ال اڭشىلىق سوزدەردىڭ اۋدارماسى «اۋ – سەت, تەنەتا, نەۆود», «بۇركىت سالۋ – وحوتا س بەركۋتوم», «بالاق ءجۇن – شتان», «قوڭ ەت – بەدريانىە مىشتسى», «توماعالاۋ – نادەت كلوبۋچوك, كلوبۋچەچليت», وسىلاي جالعاسا بەرەدى. وسىنىڭ وزىنەن-اق ۇلى عالىمنىڭ ارتىنا ولمەس, وشپەس مۇرا قالدىرعانىن اڭعارۋ قيىن بولماسا كەرەك. مۇنى ۇلىنىڭ ۇلىلىعى دەمەسكە شاراڭ قايسى؟!
«قۋ زامان, يت تىرشىلىك قينادىڭ عوي», دەپ الاش ارىسى سۇلتانبەك قوجانوۆ ايتقانداي, ۇرەيدى ۇشىرعان ۇستەم زاماننىڭ وزىندە وسىلايشا ۇلتقا كەرەك دۇنيەنى قاعازعا ءتۇسىرىپ كەتۋدىڭ ءوزى ەرلىككە پارا-پار ەكەنى ايداي انىق. بۇل ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەگەن ءىس.
وسى كۇندەرى قولىنان كەلگەندەر, بەس قارۋى سايلاردىڭ ءبارى اڭشى بولىپ كەتتى. بىراق ولاردىڭ الكەي حاقان ۇلىنىڭ سايات قۇستارىن ۇستاۋ مەن باۋلۋ مادەنيەتىن جان-جاقتى سارالاپ كەتكەندىگىنەن حابارى بولىپ, بۇل دا حالقىمىزدىڭ قادىرلى, ءداستۇرلى ونەرى ەكەنىن جۇرەك تۇكپىرىنە التىن تۇيمەدەي ساقتاسا ۇتىلماس ەدى. ەگەر عالىمنىڭ وسى ەڭبەگىن مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاپ الىپپە ۇستاعان بۇلدىرشىندەي, ءار قازاق, اسىرەسە, ساياتشىلىققا دەن قويعاندار جادىندا ساقتاسا جاڭىلىس باسپاس ەدى.
جالپى, ساياتشىلىق ونەر دە – جۇرتىمىزدىڭ ەرەكشە سالت ۇلگىسىنىڭ ادەمى الەمى. مۇنى باعالاپ, تورتكۇل دۇنيەگە تانىتىپ, باعىن اشساق تاعى ءبىر تاعىلىمدى ءىستى تۇعىرىنا قوندىرعان بولار ەدىك. ويتكەنى, جاقسىمىزدى ۇيرەنۋ بىلاي تۇرسىن, ۇپتەپ اكەتىپ يەمدەنىپ كەتكەندەر از با؟
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».