...سوناۋ 1976 جىلدىڭ جاز ورتاسىندا رەسپۋبليكا مادەنيەت مينيسترلىگىندە ءبىر جاڭالىق بولدى. سول كەزدەگى مادەنيەت ءمينيسترى ءمۇسلىم بازارباەۆ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىنە اۋىستى دا ورنىنا جەكسەمبەك ەركىمبەكوۆ تاعايىندالدى.
مەن مۇسەكەڭنىڭ – مينيستردىڭ كومەكشىسى قىزمەتىن اتقاراتىنمىن. ال, ءمينيستردىڭ ورىنباسارى جەكسەمبەك ەركىمبەك ۇلىمەن العاش تانىسىپ, بىلىسكەنىم دە وسى كەزدە ەدى. بىراق, قارىم-قاتىناسىمىز قىزمەت شەڭبەرىندەگى اڭگىمە-ارەكەتتەرمەن عانا شەكتەلىپ قوياتىن. سوندىقتان, ەندى ول كىسى مينيستر بولىپ كەلىپ جاتقاندا «مەنىڭ قىزمەتىم قالاي بولار ەكەن؟» دەگەن وي مەنى تولعاندىرماي قويمادى.
بىراق, ول تولعانىسىم كوپكە سوزىلمادى. كابينەتىنە كىرىپ, مينيسترلىك كرەسلوسىنا وتىرعان بويدا, العاشقىلاردىڭ قاتارىندا جەكە سويلەسۋگە مەنى شاقىردى.
– ورىنباسار, مەن سەنى سىرتىڭنان كورىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىن, – دەپ باستادى ءسوزىن جاڭا مينيستر اسا جىلى جۇزبەن, جۇمساق داۋىسپەن, – قىزمەتىڭدى جاقسى اتقاراسىڭ, لەنينگراد مادەنيەت ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ كەلگەن جاس مامانسىڭ. ال, ەندى ساعان ۇسىنىسىم: ءمينيستردىڭ كومەكشىسى رەتىندە قىزمەتىڭدى جالعاستىرىپ, مەنىمەن بىرگە تاعى بىرەر جىل جۇمىس ىستە. مەن بۇرىن مينيستر بولىپ كورگەم جوق, ال, سەن مۇسەكەڭنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, بۇل ءىستىڭ نيۋانستارىن ءبىلىپ قالدىڭ عوي, رەتىن ماعان ايتىپ تۇرارسىڭ!...
وسى العاشقى اڭگىمەدەن كەيىن-اق ول كىسى ويلانىپ-تولعانىپ جاتپاي ماعان جۇكتەيتىن قىزمەت اۋقىمىن, فۋنكتسيالىق مىندەتتەرىمدى انىقتاپ بەردى.
– مادەنيەت ءمينيسترى, ارينە, تۆورچەستۆو ادامدارىنا, مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىنە ەتەنە جاقىن بولۋى كەرەك. سوندىقتان, ولاردى بەلگىلى كۇندەرى قابىلداپ, شىعارماشىلىق ماسەلەلەرى اينالاسىندا كەزدەسىپ تۇرۋىمدى ۇيىمداستىرۋدى وزىڭە تاپسىرامىن. ءبىز حالقىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعىن ارتتىرۋعا جاۋاپتىمىز. ال, ونى جاسايتىن ونەر ادامدارىنىڭ كوڭىل-كۇيىن اۋلاپ, جاس-كارى دەمەي ارقايسىسىنا جەكە-دارا قولداۋ كورسەتىپ, ىقىلاس تانىتۋ ەڭ ماڭىزدى ماسەلە. ولار – ەموتسيانىڭ ادامى. ەموتسيالىق سەزىمسىز شابىت كەلمەيدى, ونەر تۋىندامايدى. شىعارماشىلىق پروتسەستى قولداپ, قولپاشتاپ, الاقانعا سالىپ ايالاپ تۇرماسا, شابىتتىڭ قاناتى قىرقىلادى. سونداي-اق, ءوزىڭ بىلەسىڭ, مادەنيەت سالاسى تۇرمىستىق-الەۋمەتتىك مۇمكىندىكتەرگە ارقاشاندا ءزارۋ. پاتەرمەن, جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتۋ, ماتەريالدىق كومەك كورسەتۋ ماسەلەلەرىن ۇكىمەت الدىنا قويىپ, كۇندەلىكتى نازاردا ۇستاپ وتىرماساق بولمايدى. بۇل ماسەلەلەرگە دە سەن تىكەلەي قاتىسىپ, اتسالىساتىن بولاسىڭ!...
وسىنداي كەلەلى پروبلەمالاردى كومەكشىسى رەتىندە ماعان تاپسىرۋ ارقىلى, ولاردىڭ اۋىرتپالىعىن تىكەلەي ءوز موينىنا العان مينيسترگە قاراپ, «ونىسى نەسى ەكەن!؟» دەپ ويلادىم ىشتەي. ايتپەسە بۇعان دەيىن ونداي ماسەلەلەردى ءمينيستردىڭ ورىنباسارلارى, ءبولىم, باسقارما باستىقتارى ءبولىسىپ اتقاراتىن.
جيىرماسىنشى عاسىردىڭ 70-80 جىلدارى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىنىڭ دۇركىرەي ءوسىپ, گۇلدەنگەن كەزى ەدى. ەل جۇرتشىلىعىنىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارىپ, الەۋمەتتىك سالاعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. قوعامدىق ورتادا رۋحاني بايلىقتارعا سۇرانىس كوبەيدى, شىعارماشىلىق ورتا كەڭەيدى.
وسىنداي ورلەۋ كەزەڭىندە حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ءارتۇرلى سالالارىن باسقارعان بىلگىر دە بىلىكتى, مەملەكەت قايراتكەرلەرى شىڭدالىپ ءوستى. سولاردىڭ ءبىرى جەكسەمبەك ەركىمبەكوۆ ەدى. جالپى, قوعامداعى سەرپىلىس ول كىسىنىڭ ءوز بويىنداعى تابيعي ەڭبەكقورلىعىمەن, تالعاۋ-تانىمى, ازاماتتىق ۇستانىمى قاسيەتتەرىمەن ۇشتاسىپ, وسىنداي تۇلعانىڭ قالىپتاسۋىنا سەبەپكەر بولدى.
وسى ايتىلمىش جىلدارى مادەنيەت پەن ونەر سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ماتەريالدىق, تۇرمىستىق جاعدايلارى ايرىقشا جاقساردى دەسەك ارتىق ەمەس. ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەن تەاتر ارتىستەرى مەن مۋزىكانتتارعا, كىتاپحاناشىلار مەن جازۋشى, سۋرەتشى, كينەماتوگرافيستەرگە ارنايى پاتەرلەر مەن جاتاقحانالار سالىندى. ايتالىق, تەك الماتى قالاسىنىڭ وزىندە تەاتر, كونتسەرت, مادەنيەت-اعارتۋ مەكەمەلەرىنە جىل سايىن 90-100 پاتەر مەملەكەت تاراپىنان ءبولىنىپ تۇردى. ونىڭ ۇستىنە, بەلگىلى ونەر قايراتكەرلەرى جەكە مەنشىگىنە ساتىپ الۋ ءۇشىن جەڭىل اۆتوموبيلدەر ءبولۋ, جاس ماماندارعا, ەڭبەك ارداگەرلەرىنە اقشالاي كومەك كورسەتۋ سياقتى ىستەر جۇيەلى جولعا قويىلدى.
مىنە, وسىنداي قىرۋار ماتەريالدىق مۇمكىندىكتەردى سالا قىزمەتكەرلەرىنە تەڭ كەزەگىمەن, ەڭبەگىنە, الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراي ءبولۋ, وسى جاعىن قاتاڭ قاداعالاۋ جۇمىستارىن مينيستر ەركىمبەكوۆ ماعان تاپسىردى.
نەگىزىندە جەكە باسى قامىنان گورى قاراماعىنداعىلاردىڭ جاعدايىن ويلايتىن, تازالىق, شىندىق پرينتسيپتەرىن بەتكە ۇستايتىن جەكەڭ ومىردە قاراپايىم, قارىم-قاتىناستا كىشىپەيىل, جايلى ادام.
كەيدە توقمەيىلسىگەن ءباز-بىرەۋلەر: «ءاي, وسى ءوز جاعدايلارىڭدى دا ازىن-اۋلاق ويلاپ, ازداپ-ازداپ بولسا دا نەگە پايدالانىپ قالماعانسىڭدار؟!» دەپ تاڭ قالعانسىپ ازىلدەيدى, ءاجۋالايدى. مۇنداي اڭگىمەلەرگە شامدانعان مەن دە: «ەگەر دە وسىنشا لاۋازىمعا جەتكەن ادام, شىنىندا دا, اراكىدىك ءوز قامىن ويلاپ قويسا دا ايىپ بولماس ەدى-اۋ؟ قۇدايعا شۇكىر, اڭگىمە كەيىپكەرى 85-كە كەلىپ وتىرعان ارداقتى اقساقال اعامىز قازىردە ءليفتى جوق كوپ قاباتتى ءۇيدىڭ 5-ءشى قاباتىندا تۇرار ما ەدى؟!...» دەپ ويلايمىن.
بىراق, ول زاماندا بۇل تاقىرىپتا جەكەڭ ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا اڭگىمە بولماق تۇگىلى, ول تۋرالى ويلاۋعا ارىمىز بارمايتىن. كەرىسىنشە, قاراماعىمىزداعى مەكەمەلەردىڭ تىزىمدەرىن الىپ, «كىمنىڭ جاعدايى قالاي ەكەن؟» دەپ ءوزىمىز ىزدەپ, ءسۇزىپ وتىراتىنبىز. جىلت ەتىپ جاڭا شىققان جاس تالانتتارعا جەكە كوڭىل ءبولىپ, ەرەكشە قامقورلىققا الاتىن جەكەڭنىڭ ءوزى.
وسى ءبىر مىسالداردى ەجىكتەي كەلتىرىپ وتىرعانداعى ماقساتىم نە؟ «ءبىز قانداي اقجۇرەك پاتريوت ەدىك!» دەپ ماقتانۋ ما؟ ءالدە جەكەڭ سياقتى ارداقتى تۇلعالاردىڭ حالىقشىلدىق بولمىسىن ماداقتاۋ ما؟ بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان وتكەنگە كوز سالىپ, ج.ەركىمبەكوۆ سياقتى ەل ازاماتتارىنىڭ ەڭبەك, ءومىر جولدارىنا ساراپتاۋ جاساۋ ارقىلى قانداي تالىمدىك قورىتىندىلار جاساۋعا بولادى؟
قالاي دەگەنىمەن دە قاي كەزەڭدە بولماسىن باسقارۋ ىسىندەگى بار ماسەلە ادام فاكتورىنا, ونىڭ مورالدىق مازمۇنىنا, كاسىبي دەڭگەيىنە كەلىپ تىرەلەدى.
وسىعان بايلانىستى جەكەڭنىڭ ەڭبەك جولىنان مىنانداي شتريحتى كەلتىرە كەتەيىن. ول كىسى مادەنيەت ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالعانعا دەيىن وسى سالانىڭ كوپشىلىك مەكەمەلەرىندە, ونەر ۇجىمدارىندا جەتەكشىلىك, باسقارۋ جۇمىستارىن اتقاردى. مانساپ ساتىسىنىڭ باسپالداقتارىمەن بىرتىندەپ كوتەرىلدى. سوندىقتان دا وعان ءبارى تانىس, ءبارى بەلگىلى ەدى. مادەنيەت ماسەلەلەرى بويىنشا وعان ارنايى, قوسىمشا ماعلۇمات, بايانداما دايىنداۋدىڭ قاجەتى بولا بەرمەيتىن. تەاتر, كونتسەرت مەكەمەلەرى عيماراتتارىنىڭ ىشكى-سىرتقى ماتەريالدىق جاعدايلارى مينيسترگە ءار ۋاقىتتا بەلگىلى-ءتىن. سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەكەڭدى, جەكەڭنىڭ ولاردى ءبىلىپ-تانۋى دا ونەر پروبلەمالارىنىڭ اقىلداسۋ ارقىلى تەز شەشىمىن تابۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى.
مادەنيەت ءمينيسترى دۇنيەگە سيرەك كەلەتىن جەكە-دارا دارىن يەلەرىمەن, جاس ونەرىمەن حالىقتى اۋزىنا قاراتاتىن تالانت يەلەرىمەن جۇمىس اتقارادى. بىراق, ونەرپاز قاۋىمدى باسقارۋ ماسەلەسى اسا ەرەكشە تاسىلدە جۇرگىزىلەدى. «باسقارۋ» دەگەن ءسوز ول ءوزىنىڭ تىكەلەي ماعىناسىندا بۇل سالاعا كەلىڭكىرەمەيدى دە. جوعارىدا ايتىپ كەتكەندەي, ج.ەركىمبەكوۆتىڭ جۇمىس ءتاسىلىن بىلاي قورىتىندىلاۋعا بولادى: «شىعارماشىلىق پروتسەسس تابىستى دامۋى ءۇشىن جاعداي جاسا, قولىڭنان كەلگەنشە, قۇزىرىڭ جەتكەنشە كومەك كورسەت, قىزمەت ەت. ءاربىر ونەر يەسىنىڭ مىنەز-قۇلقى, ماقساتى, تۇرمىس جاعدايى ەسەپتە بولسىن. ولاردىڭ ازدى-كوپتى جەتىستىكتەرىن كەزەڭ-كەزەڭدە جۇرتقا جاريالاپ, ماداقتاپ, ماراپاتتاپ وتىرعان ابزال. شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرى تارتىمدى تالداۋ, سىندارلى سىن كورسە ەكەن دەيدى دارىن يەلەرى».
مىنە, بۇل شاعىن ماقالا سايىپ كەلگەندە مادەنيەت سالاسىن باسقارۋداعى جەكەڭنىڭ سالعان ۇلگىسىنە ارنالدى. باسقارۋ – ونەر. قاي دەڭگەيدەگى, قاي سالاداعى مەكەمە باستىعى بولماسىن, باسقارۋ ونەرىن يگەرۋى, ونى شەبەر قولدانۋى زامان تالابى. ونەرسىز, ءورسىز باستىقتان حالىق تەز جالىعادى.
مادەنيەت دۇنيەسى جەكسەمبەك ەركىمبەكوۆتەن جالىققان جوق, كەرىسىنشە ءوسىپ-ءوندى, بىرگە بولدى, تاماشا ۇلگىسى جالعاسىن تاپتى. زەينەتكەرلىك دەمالىسقا شىققانىنا تالاي جىلدار ءوتىپ كەتسە دە «ءبىزدىڭ ناعىز مادەنيەت ءمينيسترىمىز!» دەپ ارتىنان ەرىپ جۇرگەن شىعارماشىل ونەرپاز قاۋىم قانشا دەسەڭشى!
ورىنباسار يساحوۆ,
مادەنيەتتانۋشى.
الماتى.