سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان زاڭداردى قاراپ, دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى.
عالىمنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە ارنالعان
وتىرىس بارىسىندا الدىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە عىلىم جانە ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قارالىپ, ماقۇلداندى. جاڭا نورمالار عالىمداردىڭ الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرىن جاقسارتۋعا جانە عىلىمدا قارجى رەسۋرستارىن پايدالانۋدى وڭتايلاندىرۋعا باعىتتالعان. پالاتا توراعاسى زاڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارى مەن عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا بەلگىلەنگەن مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ازىرلەنگەنىن, سونداي-اق وعان پارلامەنت دەپۋتاتتارى باستاماشى بولعانىن اتاپ ءوتتى.
«جاڭا نورمالار عالىمنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە, عىلىمي قىزمەتكەرلەردى ىنتالاندىرۋعا جانە تالانتتى جاستاردى عىلىمي قىزمەتكە تارتۋعا باعىتتالىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, زاڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق جانە عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن وقىتۋشىلاردىڭ نەگىزگى جالاقىسىنا قوسىمشا اقى بەلگىلەۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق جەتەكشى عالىمدارعا عىلىمي جۇمىستاردى اياقتاۋ ءۇشىن اقىلى شىعارماشىلىق دەمالىس الۋ قۇقىعى قاراستىرىلدى. مەرزىمدى اسكەري قىزمەتتى وتكەرگەن ازاماتتارعا دا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋ كەزىندە جەڭىلدىكتەر بەرىلەدى. ماقۇلدانعان زاڭ وتاندىق عىلىمدى جانە ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋعا وڭ سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى حالىقارالىق قۇرامداستىرىلعان جۇك تاسىمالدارى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. كەلىسىم كولىكتىڭ ءارتۇرلى ءتۇرىن پايدالانا وتىرىپ, حالىقارالىق جۇك تاسىمالدارىن جەڭىلدەتۋگە, سونداي-اق قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى ترانزيتتىك-كولىكتىك الەۋەتتى جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى دامىتۋعا ارنالعان.
ماڭىزدى زاڭ ماجىلىسكە قايتارىلدى
سونداي-اق سەنات دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە حالىقتىڭ كوشى-قونى جانە قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى سالالارىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى ەكىنشى وقىلىمدا قارادى. دەپۋتاتتار باستاماشى بولعان بۇل قۇجات حالىقتىڭ كوشى-قونى جانە قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى. ناقتى ايتقاندا, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ جىنىستىق قول سۇعىلماۋشىلىعىنا قارسى قىلمىستارى ءۇشىن سوتتالعان شەتەلدىكتەردىڭ ەلىمىزگە كىرۋىنە جانە قازاقستان ازاماتتىعىن الۋىنا شەكتەۋ ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. ودان بولەك, ەكسترەميستىك نەمەسە تەرروريستىك ارەكەتتەرگە قاتىسى بار شەتەلدىكتەردىڭ ەلگە كىرۋىنە تىيىم سالىنادى.
تالقىلاۋ كەزىندە سەناتورلار زاڭدى كونتسەپتۋالدى تۇرعىدا قولداپ, وعان بىرقاتار تۇزەتۋ ەنگىزۋدى ۇسىندى. وسىعان بايلانىستى سەنات دەپۋتاتتارى ۇسىنعان 11 تۇزەتۋمەن زاڭدى ماجىلىسكە قايتارۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سوعان سايكەس قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرىندەگى بەينەباقىلاۋ جۇيەلەرىن جانە وزگە دە م ۇلىكتى قاساقانا جويعانى نەمەسە بۇلدىرگەنى ءۇشىن, سونداي-اق ادام ءوزىنىڭ قىزمەتتىك بابىن پايدالانىپ قىلمىس جاساسا, قىلمىستىق جاۋاپتىلىق قاتاڭداتىلىپ, جازانىڭ بالامالى تۇرلەرى الىنىپ تاستالادى. بۇل نورما قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ, تەرگەۋ يزولياتورلارىنىڭ جانە ۋاقىتشا ۇستاۋ يزولياتورلارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
وعان قوسا, ىشكى كوشىپ-قونۋدى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا قونىس اۋدارۋشىلارعا شارۋا نەمەسە فەرما قوجالىعىن جۇرگىزۋ ءۇشىن كونكۋرستان تىس تارتىپپەن بەس جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە جەردى جالعا بەرۋ قاراستىرىلعان. زاڭ «قانداس» مارتەبەسىن بەرۋ ءراسىمىن جەتىلدىرۋدى دە كوزدەيدى.
اسىل تۇقىمدى مال جويىلۋ الدىندا تۇر
پالاتا وتىرىسىنىڭ سوڭىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. دەپۋتات ءالي بەكتاەۆ اۋىل شارۋاشىلىعىندا اسىل تۇقىمدى جانۋارلاردىڭ ازايۋىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. دەپۋتات ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن سەلەكتسيالىق-اسىل تۇقىمدى قىزمەتتىڭ اقپاراتتىق بازاسىنىڭ الەۋەتىن عىلىمي نەگىزدە پايدالانىپ, يمپورتتىڭ قارقىنىن ازايتۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ەۋروپانىڭ دامىعان ەلدەرىنەن, اۋستراليا مەن كانادادان اسىل تۇقىمدى كوپتەگەن مال اكەلىندى. تەك 2010-2023 جىلداردىڭ وزىندە الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەردەن 212 مىڭ باس مال كەلىپتى. اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ۇلەسى 2010 جىلعى 2,9%-دان بىلتىرعى جىلى 13,5%-عا دەيىن ءوستى. بىراق بۇل سالاداعى كورسەتكىشتەر كوڭىلدەن شىقپايدى.
«اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن 35,8 مىڭ شارۋاشىلىق جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى تومەن. ءبىز وزىمىزدەگى مالدى اسىلداندىرۋدىڭ ورنىنا شەتتەن مال اكەلىپ, تۇقىمدىق ماتەريالدى يمپورتتاۋعا قۇمارمىز. قازىرگى ۋاقىتتا ينۆەستيتسيالىق جوبالار اياسىندا 50 مىڭنان استام ءىرى قارانى يمپورتتاۋ جوسپارلانىپ جاتىر. بۇدان باسقا, 160 مىڭ باس سيىرعا ارنالعان 500 مىڭ دوزادان استام تۇقىمدىق ماتەريال ساتىپ الىنباق», دەدى ءا.بەكتاەۆ.
سەناتور ەلىمىزدە 10 جىل بۇرىن سەلەكتسيالىق جانە مال اسىلداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ بىرەگەي اقپاراتتىق-ساراپتاما بازاسى جاسالعانىن اتاپ ءوتتى. ول بويىنشا مالدى تىركەۋگە العاننان باستاپ ولارعا اسىل تۇقىمدى قۇندىلىق مارتەبەسىن بەرگەنگە دەيىنگى جۇمىستار تسيفرلاندىرىلۋى كەرەك ەدى. دامىعان ەلدەردە اقپاراتتىق جۇيەلەر اناليتيكالىق بازا رەتىندە جۇمىس ىستەيدى جانە سالانى دامىتاتىن سەرىپپە بولىپ سانالادى, ال بىزدە ولار تەك سۋبسيديالاۋ ماقساتىندا مالدى تىركەۋ قىزمەتىن عانا اتقارىپ كەلەدى.
ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى مالىنىڭ بيولوگيالىق الۋان تۇرلىلىگىنىڭ ازايۋى ەرەكشە الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى. ويتكەنى مال سالاسىنداعى گەنەتيكالىق رەسۋرستار ۇلتتىق يگىلىك جانە الەمنىڭ بيولوگيالىق كاپيتالىنىڭ قۇرامداس بولىگى. كەيىنگى 30 جىل ىشىندە قوي شارۋاشىلىعىنداعى «قازاقتىڭ سولتۇستىك مەرينوسى», قۇس شارۋاشىلىعىنداعى «ارمان», «مەدەۋ», «الاتاۋ» تۇقىمدارى ءبىرجولا جويىلىپ كەتتى. جارتىلاي بيازى ءجۇندى قويلاردىڭ «تسيگاي», «اقجايىق», «قاراكول», «قازاقتىڭ وڭتۇستىك مەرينوسى» تۇقىمدارى مەن ءىرى قارا مالىنىڭ «الاتاۋ» «اۋليەاتا» تۇقىمدارى, «قوستاناي» جىلقى تۇقىمى جويىلۋ الدىندا تۇر.
دەپۋتات وسىعان بايلانىستى عىلىمي نەگىزدە سەلەكتسيالىق-مال اسىلداندىرۋ شارالارىنىڭ اقپاراتتىق بازاسىنىڭ جۇمىسىنا تالداۋ جۇرگىزۋدى ۇسىندى. اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى زەردەلەۋ جانە حالىقارالىق تاجىريبە نەگىزىندە جانۋارلاردىڭ اسىل تۇقىمدى قاسيەتتەرىن باعالاۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرىن ازىرلەۋ ماڭىزدى. اۋرۋلاردى انىقتاۋ بويىنشا مولەكۋليارلىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەردەن وتپەگەن اسىل تۇقىمدى ماتەريالدى پايدالانۋعا تىيىم سالۋ جانە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن تۇقىمداردى ساقتاۋ جونىندەگى شارالاردى قولعا الۋ كەرەك.
وتەماقى الۋدىڭ قيىندىقتارى
سەناتور اسەم راحمەتوۆا سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردىڭ شىعىندى وتەۋ تۋرالى ارىز بەرۋى كەزىندە كەزدەسەتىن ماسەلەلەردى كوتەرىپ, راسىمدەردى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن بىرقاتار ناقتى شارا ۇسىندى.
زارداپ شەككەندەرمەن كەزدەسۋ بارىسىندا قيراعان نەمەسە سۋ باسقان ۇيلەردەگى م ۇلىككە قاتىستى زالالدىڭ مولشەرىن دالەلدەۋ كەيبىر ادامدارعا قيىنعا سوعادى دەگەن سۇراقتار سەناتورعا ءجيى قويىلدى. ءوز مۇلكىن رەسمي تىركەپ ۇلگەرمەگەندەر, سونداي-اق ساياجايلاردا ءۇي سالعاندار دا قيىن جاعدايعا تاپ بولىپ جاتىر.
«سۋ باسقان ەلدى مەكەندەردەگى ۇيلەردە جالعا تۇرىپ جاتقاندار مەملەكەتتەن بەرىلەتىن ءبىر جولعى وتەماقىعا قول جەتكىزە المايدى. ەسەپشوتتارى بۇعاتتالعان تۇرعىندارعا بەرىلەتىن ءبىر جولعى وتەماقى بانكتەر تاراپىنان كرەديتتىك قارىزدى جابۋعا ۇستالىپ قالادى. سەناتورلاردىڭ وڭىرلەرگە ساپارى كەزىندە ەۆاكۋاتسيا پۋنكتتەرىندەگى جەرگىلىكتى تۇرعىندار وسى ماڭىزدى ماسەلەلەردى كوتەردى جانە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە وڭ شەشىم ىزدەستىرۋدە كومەك كورسەتۋدى سۇرادى», دەدى سەناتور.
دەپۋتات وسىعان بايلانىستى زالالدى وتەۋ قاعيدالارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى, اتاپ ايتقاندا, سۋ تاسقىنى كەزىندە تولىق قيراۋ نە جوعالتۋ سەبەبىنەن باعالاۋ جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس تۇرعىن ءۇي ءۇشىن زالالدى وتەۋ تەتىگىن ازىرلەۋدى, سونداي-اق تۇرۋعا ارنالماعان قۇرىلىستار مەن م ۇلىككە كەلگەن, ونىڭ ىشىندە سۋ تاسقىنى كەزەڭىندە جوعالعان زالالدى وتەۋدى ەنگىزۋدى ۇسىندى.
«ساياجاي ۋچاسكەلەرىندە تىركەلگەن جانە تۇراتىن ازاماتتارعا كەلگەن زالالدى وتەۋ تەتىگىن قاراستىرۋدى, توتەنشە جاعداي سالدارىنان زارداپ شەككەندەرگە كەلگەن زالالدى وتەۋگە قۇجاتتاردى بەرۋ مەرزىمىن 30-دان 60 كۇنگە دەيىن قايتا قاراۋدى, جەكە نە مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان جالعا بەرىلەتىن ۇيلەردە تۇراتىن ازاماتتاردىڭ مۇلكىنە كەلگەن زالالدى وتەۋ ءتارتىبىن ايقىنداۋدى ۇسىنامىن. سونداي-اق توتەنشە جاعداي كەزىندە شوتتارى بۇعاتتالعان زارداپ شەككەندەر ءۇشىن ارنايى شوتتار اشۋ كوزدەلسىن», دەدى ءا.راحمەتوۆا.
ۇبت: قاشىقتان وقيتىندار قالاي دايىندالادى؟
عالياسقار سارىباەۆ سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن وڭىرلەردەگى وقۋشىلاردىڭ ۇبت-عا دايىندالۋ ماسەلەسىن كوتەردى. وسىعان وراي دەپۋتات جاۋاپتى مينيسترلىكتەر مەن «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەتتى» اتالعان ماسەلەلەردى جەدەل شەشۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلداۋعا شاقىردى.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, تاسقىن سۋ سالدارىنان ەلىمىزدەگى كوپ مەكتەپ وقۋشىلاردى قاشىقتان وقىتۋعا كوشكەن. مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتتارى بويىنشا كونكۋرسقا قاتىسۋعا ارنالعان ۇبت-عا دايىندىقتى توتەنشە جاعداي وزگەرتىپ جىبەردى. سالدارىنان وقۋشىلاردىڭ الداعى تەستىگە ساپالى دايىندالۋعا مۇمكىندىگى دە, جاعدايى دا جوق.
«بالالاردى ۇبت-عا دايىنداۋ سالاسىنداعى رەتتەۋدى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ بىردە-بىرەۋى جۇزەگە اسىرمايدى. ويتكەنى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىندە دە, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىندە دە بۇل مىندەت كوزدەلمەگەن. تالاپكەرلەر ءبىر مەكەمەگە وقۋشى ەمەس, ەكىنشىسى ءۇشىن ءالى ستۋدەنت ەمەس. وسىعان بايلانىستى زارداپ شەككەن ايماقتارداعى وقۋ بىتىرەتىن تۇلەكتەردىڭ تاعدىرىنا الاڭداپ وتىرمىز. تابيعي اپاتقا بايلانىستى بالالاردىڭ ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدە تومەن ناتيجە الۋ قاۋپى بار. سوندىقتان ولار مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتتارىن الا الماي قالۋى مۇمكىن», دەدى ع.سارىباەۆ.
سەناتور وسىعان بايلانىستى تالاپكەرلەردى دايارلاۋ ماسەلەسىن شەشۋ شارالارى تۋرالى ايتتى. اسىرەسە تۇلەكتەردىڭ قۇجاتتارىن تەزىرەك قالپىنا كەلتىرۋگە جاردەم كورسەتۋ تۋرالى مينيسترلىكتەرگە ۇسىنىس ايتىلدى. تەستىلەۋدىڭ ەكىنشى سەسسياسىنىڭ باسىندا ۇبت وتكىزۋ پۋنكتتەرىنىڭ قىزمەتىن قالپىنا كەلتىرۋ قاجەتتىگى اتاپ ءوتىلدى. وقۋ-اعارتۋ, سونداي-اق عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىكتەرىنە تۇلەكتەردى ۇبت-عا دايارلاۋعا جانە ولاردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسۋىنە جاردەمدەسۋ ماڭىزدى.
مۇگەدەك بالالار سانى ارتىپ كەلەدى
ءلاززات قالتاەۆا ۇكىمەتتىڭ نازارىن بالالار اراسىندا مۇگەدەكتىكتىڭ ارتۋ پروبلەماسىنا اۋداردى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, ەرتە كەزەڭدە اۋرۋدىڭ الدىن الۋ جانە ونىڭ قاۋپىن ازايتۋ ءۇشىن وسى باعىتتاعى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋ قاجەت.
دەپۋتاتتىڭ مالىمەتىنشە, 2021 جىلى بۇل كورسەتكىش 25,8%-دى, ال 2022 جىلى 26,6%-دى قۇرادى. 2022 جىلعى بالالار مۇگەدەكتىگىنىڭ تۇرلەرى بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا تۋا بىتكەن اقاۋلار, ەكىنشى ورىندا جۇيكە جۇيەسىنىڭ اۋرۋلارى تۇر. بۇل دەرەكتەر پروبلەمالاردى كەشەندى تۇردە شەشۋدى قاجەت ەتەتىن قوسىلعان دەرت تۇرلەرىنىڭ ءوسىپ بارا جاتقانىن كورسەتەدى.
«سەنات جانىندا وتكەن جىلى قۇرىلعان ينكليۋزيا كەڭەسى ءوزىنىڭ جەكە وتىرىسىندا بالالار مۇگەدەكتىگى تاقىرىبىن قاراعان بولاتىن. اتا-انالار بۇل ماسەلەنى سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆپەن كەزدەسۋدە دە كوتەردى. ينكليۋزيا كەڭەسىندە دەپۋتاتتار, اتا-انالار مەن ساراپشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ مۇگەدەك بالالارعا قاتىستى كوتەرگەن ماسەلەلەرىنىڭ اۋقىمى وتە كەڭ. بۇل ماسەلەلەردى ءۇش نەگىزگى بولىككە بولۋگە بولادى. بۇل بالالار مۇگەدەكتىگىنىڭ الدىن الۋ, الەۋمەتتىك قولداۋ جانە وڭالتۋ, سونداي-اق مۇگەدەك بالالارعا ءبىلىم بەرۋ جانە ولاردى قوعامعا ارالاستىرۋ بولىپ وتىر», دەدى سەناتور.
سەناتور ۇكىمەت نازار اۋدارۋعا ءتيىس ماسەلەلەردى اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ قاتارىندا بالالار مۇگەدەكتىگى سالاسى بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋلەرگە قارجى بولمەۋ جانە قولداۋدىڭ جوقتىعى, ءۇش جاسقا دەيىنگى بالالاردا دامۋدىڭ بۇزىلۋىن كەش انىقتاۋ, شەكتەۋلەرى بار بالالاردىڭ جەكە قاجەتتىلىكتەرىن ەسەپكە الماۋ بار.
«وڭىرلەردە بالالار مۇگەدەكتىگىنىڭ ءوسۋ سەبەپتەرىن تالداۋ, بالالاردىڭ تۋا بىتكەن دىمكاستىك قاۋپىن ازايتۋ ماقساتىندا وسى سالاداعى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن قولداۋ, بالالاردا دامۋدىڭ بۇزىلۋىن انىقتاۋ تۇرعىسىندا جاپپاي سكرينينگ جۇيەسىن جاساۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارى بازاسىنىڭ جۇيەسىندە بالالاردىڭ دامۋىنا ەرتە ارالاسۋدىڭ پانارالىق توپتارى قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەۋدى جانە ۇسىنۋدى, مۇگەدەك بالالاردىڭ جاسى مەن دامۋىنداعى تەجەلۋدىڭ كوپتەگەن ءتۇرىن ەسكەرە وتىرىپ, الەۋمەتتىك كومەك جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى جانە قولداۋ كورسەتۋدى سۇرايمىز», دەدى سەناتور دەپۋتاتتىق ساۋالىندا.