ءسوز سويىل

ءازىل-وسپاق, سىن-سىن سىقاق شەندى شەكپەندىلەرگە تىلەك جاڭا جىلدان باستاپ ءبىرىنشى تىلەك تىلەڭىز – تويىمسىز توپاس بولماسقا, شەندىلەرمەنەن ۇستاسىپ جۋادايىن سولماسقا. ەكىنشى تىلەك تىلەڭىز – قۇلقىنى تەرەڭ جەمقوردىڭ ىزىنە ەرىپ ازباسقا. ءۇشىنشى تىلەك تىلەڭىز – تامىر-تانىس جاعالاپ, كوكەڭىزدى اعالاپ كوككە قولدى سوزباسقا. ءتورتىنشى تىلەك تىلەڭىز – تورگە بي بوپ ۇمتىلىپ تابانىڭنان توزباسقا. بەسىنشى تىلەك تىلەڭىز – بەلدى بۋىپ وتىرىك ساعىزداي ءىستى سوزباسقا. التىنشى تىلەك تىلەڭىز – الماڭ-دالماڭ مىنەزبەن ارام اقشا الماسقا. جەتىنشى تىلەك تىلەڭىز – جەر-كوكتەگى باعانى شارىقتاتىپ قويماسقا. سەگىزىنشى تىلەك تىلەڭىز – سەرىلەردەي توي قۋىپ, اتانباسقا «وي, قاسقا!» توعىزىنشى تىلەك تىلەڭىز – تويعان جەردە توبا عىپ, ادەپتەن ءارى وزباسقا. كەلگەن جاڭا جىلدان ورىندالسا وسىلار – وي, كەرەمەت, كەرەمەت! ءسىز تۋرالى ءسوز باسقا. ءۇمىت وتەگەنقىزى. الماتى. سول ءۇشىن قارلىعاشتىڭ قۇز باسىنداعى ۇياسىنا يرەلەڭ دەگەن جىلان جاقىنداپ قالادى. قارلىعاش ءۇش بالاسىنا بىرەۋىن عانا وزىمەن الىپ ۇشا الاتىنىن كوز جاسىن كولدەتىپ ايتىپ جەتكىزەدى. ءبىرىنشى بالاپانى: – شەشە, مەنى قۇتقارساڭ, ءوزىڭدى ءومىر بويى جاقسى كورىپ وتەمىن, – دەيدى. – ءاي, قايدام, – دەپ شەشەسى باسىن شايقايدى. – مەنى الىپ ۇشساڭ, كەزى كەلسە مۇنداي اجالدان ءوزىڭدى دە قۇتقارامىن, – دەيدى ەكىنشىسى. شەشەسى وعان دا سەنىمسىزدىكپەن باس شايقايدى. سوندا ءۇشىنشى بالاپانى شەشەسىنە تىكە قاراي الماي يمەنە: – شەشە, مەن ءتىرى بولسام, ۇلكەيگەندە ءوزىمنىڭ بالاپاندارىمدى قۇتقارامىن, – دەگەندە, شەشەسى: – ءاي, بارەكەلدى, شىنىن ايتقان بالام امان بولسىن, – دەپ ونى ارقالاپ الا جونەلگەن ەكەن. جاڭا جىلدا, بۇل توستى – شىنىن ايتقان ۇرپاق ءۇشىن الىپ قويالىق. *** ساياجايىڭ بولماي-اق قويسىن – ءنول دەپ ەسەپتەيىك. ماشينە دە بۇيىرماسىن – بۇعان دا ءنول بەلگىسىن قويدىق. تيىن-تەبەنگە دە ءنول سوقتىق. ال دەنساۋلىققا ءنول قويا المايمىز, وعان جەتەر بايلىق جوق. ياعني, دەنساۋلىق ەڭ ءبىرىنشى بولعاندىقتان, دەنساۋلىققا – ءبىر دەگەن تاڭبانى بادىرايتىپ جازامىز… ايتارىم, جاڭا جىلدا ءبىر تاڭباسى انا نولدەردى سوڭىنان شۇبىرتىپ وتباسىلارىڭا بەرەكە اكەلە بەرسىن. *** ءۇش قالتالى مىقتى شاعىن كەمەمەن ساپارعا شىعادى. ونىڭ ەكەۋى ەڭگەزەردەي تولىق تا, بىرەۋىنىڭ قابىرعاسى ىرسيعان ارىق بولسا كەرەك. تەڭىزدە اياقاستى داۋىل تۇرىپ, قۇتىرعان تولقىن بۇلاردى جابايى ارالدان ءبىر-اق شىعارادى. قىسقاسى, بۇلاردى ارالداعى جابايىلار ۇستاپ الىپ, انا ەكى سەمىزدى جالىنى لاۋلاعان قازانعا اتىپ ۇرادى دا, شىلتيگەن ارىقتى باسى اۋعان جاققا قويا بەرىپتى. وسى توستى, اسا سەمىرمەي, سالىق اتاۋلىنى تۇگەلىمەن تولەپ جۇرگەندەر ءۇشىن الايىق! ءداستۇر سولاي بولعان سوڭ... جاڭا جىلدىڭ ەلەڭ-الا­ڭىندا قوڭىراۋ شىلدىرلاپ, بارىپ ەسىك اشىپ ەدىم – اۋلا سىپىرۋشى ەكەن, ەكى بەتى البىراپ: – جاڭا جىلىڭىز قۇت-بەرەكەلى بولىپ, قۋانىشىڭىز كوپ بولسىن! – دەپ ول ءوزىنىڭ جاڭاجىلدىق اق تىلەگى جازىل­عان اسەم اشىق حاتتى ۇستاتا بەردى. – راحمەت, سىزگە دە سونى ءتى­لەيمىن! – دەپ, ەسىكتى جابا بەر­مەكشى ەدىم, اناۋ الدەنەنى مەگ­زەگەندەي بوپ جوتكىرىنىپ قويدى. – كەشىرىڭىز, – دەپ, ءوزىمنىڭ جونسىزدىگىمە قىسىلىپ, قو­ماقتى تيىن-تەبەندى قولىنا تىقپالاعان بوپ جاتىرمىن. «ءوزى ءبىر ءتاۋىر ادام, – دەپ ويلادىم ىزىنشە. – مەنى قۇتتىقتاي قويايىن دەپ ەرتەلەتىپ ويان­عانىن كورمەيمىسىڭ». سالدەن سوڭ تاعى دا قو­ڭىراۋ سوعىلسىن… بۇل وسىندا ءسۇت اكەپ جۇرەتىن ايەل بولۋشى ەدى, سول ەكەن. – جاڭا جىلدا جاقسى­لىق­تارعا كەنەلىڭىز! – دەدى ول ەكپىندەي سويلەپ. ءسويتتى دە سىرتىنا ءسۇت قۇياتىن بوتەل­كەنىڭ سۋرەتىن سالىپ ارنايى باسىپ شىعارىلعان اشىق حات تاپسىردى. ريزا بولعانىم سونداي, وعان دا ەپتەگەن تيىن-تەبەن ۇسىندىم. سوسىن سۋ تارتۋشى جەتتى دە, ول دا قولىمدى قىسىپ تۇرىپ جاڭا جىلمەن قۇتتىقتادى. مەن ريزاشىلىعىمدى بۇعان دا اقشالاي ءبىلدىردىم. سودان كەشكە دەيىن تولاس بولعان جوق: ارنايى بەزەن­دىرىلگەن تەلەگرامماسىن ۇستاپ حات تاسۋشى كەلدى, ءۇيدىڭ مۇرجاسىن تازالاۋشى دا, ەلەكتر جوندەۋشى دە, تاعى­سىن تاعىلار كەلىپ نيەت ءبىل­دىرىپ جاتتى... اقىرى قاراسام, قالتامدا بولىمسىز عانا ۇساق قالعان ەكەن... ال جالاقىنىڭ اۋىلى ءالى الىس – وعان اتتاي ءبىر اي بار. الدەكىمدەرگە ءجۇزىمدى سالىپ قارىز سۇراعىم كەلمەدى. «ءيا, ءداستۇر دەيتىن جاقسى نارسە عوي, بىراق ءوستىپ جانعا باتاتىنى بار» دەدىم ىشتەي. كەنەت باسىما ءبىر ويدىڭ ساپ ەتە تۇسكەنى. ءبىرشاما قوبالجىپ تۇردىم دا اقىرى تاۋەكەلگە باردىم... كەزىندە ورمانشى بولعان اتام مارقۇمنىڭ وقالى كيىمىن كيىپ ەدىم, تۇپ-تۋرا ماعان قۇيىپ قويعانداي ەكەن. ءارى-بەرى ايناعا قاراسام, ءتىپتى تاماشا. يىعىما اتامنىڭ ەسكى مىلتىعىن ءىلىپ تومەن ءتۇستىم دە, ءبىرىنشى ەسىككە بارىپ قوڭىراۋىن باستىم. – ساۋ-سالەمەتسىزدەر مە, – دەدىم سالعان جەردەن سالدىرلاي سويلەپ. – جاڭا جىلدا باقىتتى بولىڭىز دەگەن نيەتپەن ورمانشى كەلىپ تۇر! – نيەتىڭىزگە راحمەت, ور­مانشى مىرزا, – دەپ ءۇيدىڭ بيكەسى يىعىمداعى مىلتىقتان كوزىن الماستان قولىما بىرنارسە بەرگەن بولدى... مەن العىسىمدى جاۋدىرىپ, بەرگەن الا قاعازدى قالتاما ­باستىم... سودان سوڭ كوشەگە شى­عىپ, ەسىكتەن ەسىك قويماي قىدىرىستاپ كەتە باردىم عوي. قايتەسىڭ, ءداستۇر سولاي بولعان سوڭ... ر.پريزمۋس. اۋدارعان ورىنباسار الجىك. ساۋالىنا قاراي جاۋابى جىل باسىنداعى سۇراق: – ۇيرەنىپ قالعان اۋىز, ارا-تۇرا «قىزمەت بابىمەن» جۇمىس كەزىندە جۇتىپ قوياتىنىمىز بار. «اقاڭدى» ايتىپ تۇرمىن دا. بىراق نە جىنىم بار ەكەنىن قايدام, «جارتى» ۇرەمكە جۇتسام بولدى تاۋ قوپارىپ, تاس بۇزعانداي-اق ەكى بەتىم شيقانداي بولىپ قىزارىپ شىعا كەلەدى. كورگەن جۇرت اتاۋلى: «اتتان, اتتان, مىناۋ ىشكەن بەت قوي!» دەپ ايقايلاپ جىبەرەتىندەي كورىنەدى. قۇداي-اۋ, وسىنداي دا بەت بولا ما؟ ال ەندى قاسىمدا وتىراتىن قيسىق ءبىر بوتەلكەنى ءبىر ءوزى تاستاپ السا دا بەتى بۇلك ەت­­­­پەيدى-اۋ, بۇلك ەتپەيدى, ءوزى دە بىلق ەتپەيدى, سودان دا وعان ەشكىم دە مىڭق ەتپەيدى, سازارىپ وتىرا بەرەدى. قانداي راحات, قانداي عاجاپ, قانداي «باقىت­تى» بەت. وسىنداي بەتتەردەن اينالىپ كەتپەيسىڭ بە؟ مەنىڭ بىلەيىن دەگەنىم, جارتى ۇرەمكەگە بولا مەنىڭ بەتىم نەگە قىزارىپ شىعا كەلەدى, ال «اناۋ» ءبىر بوتەلكەنى جۇتىپ السا دا بەتى نەگە بۇلك ەتپەيدى؟ الدە مەن بۇدان بىلاي جۇتۋدى قويسام با ەكەن؟ جاۋاپ: – بەتىڭنەن اينالىپ كەتەيىن سول. جارتى ۇرەمكە ىشكەنگە بولا بەتىم قىزارىپ كەتەدى دەپ قاپالانبا. قايتا وعان قۋان. سەنىڭ بەتىڭ جارتى ۇرەمكە بولسا دا جۇمىس كەزىندە ىشكەنىڭ ءۇشىن «ۇيالعاننان» قىزارىپ تۇر عوي. قانداي «تاربيەلى», قانداي ۇياتتى بەت! ال, «اناۋىڭ» بارىپ تۇرعان بەتسىز ەكەن. قۇداي-اۋ, ءبىر بوتەلكە اراقتى ءبىر ءوزى جۇمىس كەزىندە قالاي ءداتى بارىپ ىشەدى؟ ەششە بەتى بۇلك ەتپەيدى. ۆوت, بەتسىز, ۆوت, ناحال! ءاي, بىراق قازىر مۇنداي بەتسىزدەر قاپتاپ كەتتى عوي. بۇرىن «تۇيەنى تۇگىمەن, اربانى جۇگىمەن جۇتادى» دەۋشى ەدى. قازىر تۇيەڭ دە, ارباڭ دا قالدى عوي. تۇتاستاي سوۆحوزدى, كاسىپورىندى «جۇتىپ جىبەرىپ» تۇك كورمەگەندەي بەتى بۇلك ەتپەي وتىرعاندار قانشاما! سەن بۇدان بىلاي جۇتۋدى قويسام با ەكەن دەگەن ءسوزىڭدى قوي. وندا سەنىڭ دە بەتىڭ قىزارمايدى. ال, سەنىڭ بەتىڭ قىزارماسا قوعامىمىزدان بەتى قىزاراتىن, «بىردەڭەدەن» ۇيالاتىن ءبىر ادام تابا الماي ماسقارا بولارمىز. قۇداي ءۇشىن جارتى ۇرەمكە بولسا دا جۇتا تۇر. سۇراق: – سىزگە – وتىرىك, ماعان – شىن, الپىسقا تولعان جاسىمدا تەڭىزدەن ەمەس, توبىلدان جالت-جۇلت ەتكەن التىن بالىق ۇستاپ الدىم. – بوسات, ءۇش تىلەگىڭدى ورىندايمىن, – دەدى بالىق. سودان ءبىرىنشى تىلەگىمە «مەرسەدەس» ءمىندىم, ەكىنشى تىلەگىمە حاننىڭ سارايىنداي ءۇش قاباتتى كوتتەدجگە يە بولدىم. ەندى سوڭعى تىلەگىم قالدى. سوعان نە سۇرارىمدى بىلمەي باسىم ابدەن اڭكى-تاڭكى بولدى. اتاعى جەر جارعان اقىن بولسام دەپ تە ارماندايمىن, ءيىسى بۇرقىراعان جاس توقال السام دەپ تە قيالدايمىن. سىزدەر قالاي ويلايسىزدار, وسى ەكەۋىنىڭ قايسىسىن تاڭداسام ەكەن؟ جاۋاپ: – الپىس جاسىڭىزدا تەڭىزدەن ەمەس, مىنا ءوزىمىزدىڭ توبىلدان التىن بالىق ۇستاپ, ايدى اسپاننان شىعارعانىڭىزعا قاتتى قايران قالىپ, شەكسىز قۋانىپ وتىرمىز. «ەشتەن دە كەش جاقسى» دەگەندەي, الپىسىڭىزدا باعىڭىز اشىلعان ەكەن. «مەرسەدەسىڭىز» دە, كوتتەدجىڭىز دە قۇتتى بولسىن! ەكەۋى دە مەرەيىڭىزدى ءوسىرىپ, ءسان-سالتاناتىڭىزدى اسىرىپ, كوڭىلىڭىزدى كوككە ورلەتەتىن دۇنيەلەر عوي. ال مىناۋ ءۇشىنشى تىلەگىڭىز – «اتاعى جەر جارعان اقىن بولسام» دەگەن ارمانىڭىزعا «قاراپ», ءوزىڭىزدى قيالي ەمەس پە ەكەن دەپ قاتتى الاڭداپ وتىرعانىمىزدى جاسىرا المايمىز. كەشىرىڭىز, ءتىپتى, اقىلىڭىزدىڭ بۇتىندىگىنە كۇماندانا باستاعاندايمىز. ايتپەسە, «اۋزى قيسىق بولسا دا, بايدىڭ ۇلى سويلەسىن» دەيتىن مىنا زاماندا ەسى دۇرىس ادام اقىن بولۋدى ارمانداي ما؟ الدە الجيىن دەدىڭىز بە؟ جانىڭىزدى «ج ۇلىپ جەپ» ءجۇرىپ جازعان ولەڭدەرىڭىزدىڭ قۇنى كوك تيىن­عا باعالانبايتىن مىناۋ اقشا قۋعان قوعامدا اقىندىقتان نە پايدا؟ وۋ, «كوكە», قۇرعاق قيالدى قويىپ, اقىلعا كەلىڭىز. اقىندىقتى قايتەسىز, ءسىزدىڭ جاسىڭىزدا ەسى دۇرىس قازاق ءيسى بۇرقىراعان جاس توقال العان. داۆاي, مىنا كەلگەن جىلدىڭ العاشقى كۇنى التىن بالىقتان «مولدىرەگەن» توقال سۇرا! دامەر ءابىش. قوستاناي. شىرشا جانىنداعى جىميىس جاڭا جىل قارساڭىندا اياز اتا بولىپ كيىنىپ العان ەكى اكتەردىڭ ءبىرى ەكىنشىسىنە ءوتىنىش بىلدىرەدى: – مۇمكىندىگىڭ بولسا ءبىزدىڭ ۇيگە بارىپ, بالا-شاعامدى مەرەكەلەرىمەن قۇتتىقتاپ شىعاسىڭ با؟ – نەگە مەن؟! ءوزىڭ بارمايسىڭ با؟ – تۇسىنەسىڭ بە, مەن قىزمەتىم ءۇشىن كوپ اقشا سۇرايمىن. *** ەكى ورمانشىنىڭ ايەلى اڭگىمەلەسىپ تۇر: – مەنىڭ كۇيەۋىم ماعان ارناعان سىيلىعىن ءداستۇر بويىنشا شىرشانىڭ استىنا تىعىپ قويىپتى. – ول قانداي سىيلىق ەكەن؟ – الدىمەن قالىڭ ورماننىڭ ىشىنەن سول شىرشانى تاۋىپ الۋ كەرەك. *** جاڭا جىلدى جاتاقحانادا قارسى العان ەكى قىزدىڭ اڭگىمەسىنەن: – كەشە مەنىڭ بولمەمە اياز اتانىڭ ءوزى كەلدى عوي. – سىيلىققا قارىق بولعان شىعارسىڭ؟ – ءوزى ءبىر جاقسى جىگىت ەكەن... *** پىقىپتىڭ سىلتەگەنى سونشا, جاڭا جىلدى قارسى العانى ەمىس-ەمىس ەسىندە. ەسىن جيىپ كوزى تۇماندانا توڭىرەگىنە كوز سالىپ ەدى, ءبىر اۋلادا تەڭكيىپ جاتىر. سىعىرايىپ قاراپ ەدى, جانىندا كۇيبەڭدەپ ءبىر ايەل اۋلا سىپىرىپ ءجۇر ەكەن, وعان: – قاراعىم, ماعان ۇيىمە قاراي ءجون سىلتەپ جىبەرە الاسىز با؟ – دەپ ەدى: – سىلتەگەندە قانداي! – دەپ قالدى. – مەنىڭ قايدا تۇراتىنىمدى قايدان بىلەسىز؟ الدە سىزبەن بۇرىن تانىسىپ پا ەدىم؟ – دوعار, ەسالاڭ! ايەلىڭدى تانىماي قارا باستى ما! قوراز بەن تاۋىق جىلدىڭ تاڭ ازانىندا قوقيلانعان قورازىڭ «كۋ-كا-رە-كۋ», – دەپ شاقىردى. – تاڭ اتتى, تۇرىڭدار, بەت-قولدى جۋىڭدار, جۇمىسقا بارىڭدار, تابىس تابىڭدار, – دەپ تاۋىقتارعا اقىردى. – بىراق ونىسىن, شىبىن شاققانداي كورمەدى, مەكيەندەرىڭ «قىت-قىتتاپ» تۇرۋعا ىڭعاي بەرمەدى. – ءاي سەندەرگە ايتىپ تۇرمىن, ءتىلدى الاسىڭدار ما, جوق پا؟ – بولدى وسى جەردە توقتا! سەن بىزگە قوقيلانا بەرمە, دايىن انە سۋىمىز دا, جەم دە. بۇرىنعىداي دالا كەزىپ قاجەتى جوق, قارىن توق. – دۇرىس-دۇرىس, – دەپ باسقالارى دا قولدادى. – بىزگە اقىرۋشى بولما, تاڭ اتتى دەپ مازانى اپ شاقىرۋشى بولما. سەنىڭ زامانىڭ ءوتتى, ەندى كەلمەسكە كەتتى. – ءجا-ءجا جەتەر ەندى, وزدەرىڭە قاراڭدارشى... بارلىقتارىڭ دومالانىپ باراسىڭدار, بۇل تۇرلەرىڭمەن قالاي تۇقىم تاباسىڭدار. جۇمىرتقانى باسۋدى دا قويدىڭدار, بالاپان شىعارماي, ونى دا جويدىڭدار. – و, پاتشاعار بىزدە نەڭ بار, ودان دا ءوزىڭدى جوندە. ونشاقتى قاتىن الىپ ورتامىزدا سايران سالىپ, تاڭ اتپاي تۇرعىزۋشى ەڭ جۇمىرتقانى تاپتىرىپ, ونى باستىرىپ, شوجەلەردى باقتىرىپ, زىر جۇگىرتىپ, جۇرگىزۋشى ەڭ. ەندى وعان كونە قويمايمىز, سەنىڭ كوك تيىنعا قاجەتىڭ جوق, ءوزىمىز اق, ويناپ-ك ۇلىپ تويلايمىز. – ال, سوندا بالا تاربيەسى شە؟ – «بالا بەلدە, باي جولدا», گاپ بولىپ پا سول دا, بولدى, اۋزىڭدى جاپ, بار, جولىڭدى تاپ. * * * نالا بولىپ قوراز ءوز جونىنە كەتتى, كەلگەن جاڭا جىلدا سەمىرگەن سەمىز تاۋىقتار كوپ ۇزاماي-اق ەتكە ءوتتى. باقىتجان سوۆەت ۇلى. تاراز. ءمۇيىستى جۇرگىزگەن بەرىك سادىر.