ايتۋلى تۇلعالار, اتاۋلى داتالار

ءار داۋىردە ومىرگە كەلگەن حالىق­تىڭ كەمەل ادامى ۇلتىنىڭ سۇيەنىشى, سۇيەۋى بولعانىنا ارعى-بەرگى تاريحتى قاراپ وتىرساڭ كوز جەتكىزەسىڭ.  اباي دا قازاق ءۇشىن سون­داي تەڭدەسسىز ايتۋلى تۇلعا. الداعى ايلاردا 70 جىلدىعى اتالىپ وتكەلى جاتقان ۇلى وتان سوعىسىنان قالجىراپ شىققان حالىق دانىشپان اقىننىڭ 100 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ, سەرگىپ, سەرپىلگەنى ءمالىم. ودان كەيىن ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىگىمىزگە يە بولىپ, تۋ كوتەرگەن تۇستا تاعى دا اباي دانانىڭ 150 جىلدىعىن تاريحىمىزدا تۇڭعىش رەت يۋنەسكو كولەمىندە تويلاپ, مارتەبەمىز بيىكتەپ ەدى. ەندى, مىنە, جاڭا عاسىردىڭ تابالدىرىعىنان باتىل اتتاپ, ەلىمىزدىڭ قادامىن نىعايتقان تۇستا اقىننىڭ 170 جىلدىعىن تويلاعالى وتىرمىز. بۇل تاعى دا «...جۇرەگىمىزگە قونىمدى اباي لەبى, اباي ءۇنى, اباي تىنىسى – زامان تىنىسى, حالىق ءۇنى. بۇگىن ول ءۇن ءبىزدىڭ دە ۇنىمىزگە قوسىلىپ, جاڭعىرىپ جاڭا ءورىس الىپ تۇر», دەپ ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ ايتقانداي, «ابايدى تانۋ ارقىلى ءبىز قازاقستاندى الەمگە تانىتامىز. اباي ارقاشان ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۇرانىمىز بولۋى ءتيىس», دەپ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تياناقتاعانداي, ۇلى اقىن قازىرگىدەي الاساپىران داۋىردە ۇلى رۋحىمەن قازاقتىڭ مارتەبەسىن جانە ءبىر بيىكتەن تانىتارى انىق.

ساز الەمىنىڭ ساڭلاعى

«ماعان بۇكىل قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي بولادى», دەپ تامسانعان ۆ.رادلوۆتىڭ ءسوزى قازاق حالقىنىڭ تالانتىن تانىتسا كەرەك. وتكەن عاسىرداعى سونداي دارا تالانتتاردىڭ شوقتىقتىسى, تەك ءيىسى قازاققا عانا ءتان پەرزەنت ەمەس, تۇتاس تۇركى جۇرتىنا ماقتانىش بولعان كومپوزيتور, ديريجەر, دومبىراشى, كسرو جانە قازاق كسر-ءىنىڭ حالىق ءارتىسى, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ حالىق قاھارمانى نۇرعيسا تىلەنديەۆ ءساۋىر ايىندا 90 جاسقا تولادى. تۋا بىتكەن دارىن ەكەنىن قازاقتىڭ ويشىل اقىنى قادىر مىرزا ءالى «جۇرەك – مەنىڭ پايعامبارىم, لۇقپانىم. سودان مەنىڭ بيىكتەرگە شىققانىم, ۇقپاعانىم كوپ بويىمدا, نۇر اعا! قايتالانباس قۇبىلىسسىڭ – ۇققانىم!» دەپ تاپ باسىپ ايتقانداي, نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ ساز الەمىندەگى, ديريجەرلىك ەرەكشە دارىنىنداعى, ۇستازدىق قابىلەتىندەگى ۇستانىمدارى – ءبارى دە ونىڭ ۇلىلىعىن كورسەتەدى. «باياناۋىل ءۆالسى», «ارالداعى جەڭەشەم», «كۋا بول», «قۇستار قايتىپ بارادى», «قۇستار قايتىپ كەلەدى», «الاتاۋ», «سونبەيدى اجە شىراعىڭ», «سارىجايلاۋ», تاعى باسقا اندەرىنىڭ تىڭداۋشىلار ءۇشىن ارقاشان ءجونى بولەك. سونىمەن قاتار, قوڭىر دومبىرانى بەبەۋلەتە شەرتكەندە تۋعان «اتا تولعاۋى», «القيسساسى», «ماحامبەتى», باس­قا دا كۇيلەرى, اتاقتى «قىز جىبەك» فيلمىنە جازعان مۋزىكاسى كىمنىڭ دە بولسا, جۇرەگىن تەبىرەنتپەي قويمايدى. ول ءوزىنىڭ ءبىر سۇحباتىندا «ونەر, ءبىلىم عانا ءورىسىمىزدى اشادى. قارنىمىزدىڭ ءبىر كۇنگى اشقانىنا شىداۋعا بولادى. ال ءبىر كۇندىك رۋحاني اشتىق بولاشاعىمىزدى ءبىر جىلعا كەرى شەگەرەدى. تاعى دا ابايعا جۇگىنەمىن: «پايدا ويلاما, ار ويلا, تالاپ قىپ ارتىق بىلۋگە.» وقىعان, توقىعان كىسى عانا ولمەيدى. مەنىڭ سوعان كوزىم جەتەدى» دەپ ءوزىنىڭ ءومىر بويى ءبىلىم قۋعانىن ايتقان ەكەن. ءبىلىم مەن تالانتتى ۇشتاستىرعان نۇرعيسا تىلەنديەۆ تۋرالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ء«بىزدىڭ كەلەر ۇرپاققا ماڭگىلىك ميراس بولىپ قالار ەڭ اسىل بايلىعىمىز  مادەني مۇرامىز. سوندىقتان دا قولدا باردا التىننىڭ قادىرىن ءبىلۋىمىز كەرەك... سونداي ءبىتىمى دە, بولمىسى دا بولەك, قازاق ايتاتىن سەگىز قىرلى ۇلدارىمىزدىڭ ءبىرى, ەڭىسكە سالسا توسكە وزعان تۇلعالارىمىزدىڭ ءبىرى, ءبىر عانا ەمەس, بىرەگەيى – حالىق قاھارمانى نۇرعيسا تىلەنديەۆ» دەيدى. ەلباسى باعالاعان 90-عا تولاتىن ۇلى دارىن يەسىنە  بەرگەن جوعارىداعى باعادان ارتىق نە ايتۋعا بولادى.

عالىم, قالامگەر

قازاق جۇرتىنىڭ تالانتتى ۇلدارىنىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى – حيميك-مەتاللۋرگ, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان ۇعا اكادەميگى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ەبىنەي بوكەتوۆ الداعى ناۋرىز ايىندا 90 جاسقا تولادى. ول قاراپايىم اسسيستەنتتەن اكادەميك دارەجەسىنە كوتەرىلگەن عالىم, قوعام قايراتكەرى, وقىرماندارىنا كوپتەگەن كوركەم دۇنيەلەر ۇسىنعان قالامگەر. ۇزاق جىل قاراعاندى حيميا-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى قىزمەتىن اتقارعان. ماماندىعى بويىنشا ونداعان مونوگرافيالار جازىپ, مىڭداعان شاكىرتكە ءبىلىم بەرىپ, جۇزدەگەن ءىزباسار ازىرلەگەن عۇلاما عالىمنىڭ ونەگەلى ءومىرى كىمگە دە بولسا ۇلگى بولارلىق. حيميا-مەتاللۋرگيا ماماندىعى بويىنشا ءوندىرىس سالاسىنا وزىندىك عىلىمي ىزدەنىستەرىمەن كەلەلى ۇلەس قوسا ءجۇرىپ, ۇلت رۋحانياتىنا دا ايتارلىقتاي ولجا سالعانىن كوزى اشىق قاۋىم بىلسە كەرەك. اسىرەسە, كوركەم پۋبليتسيستيكاسى, كوركەم دۇنيەلەرى, ايتۋلى اۋدارمالارى سان-سالا. كوركەم پروزامەن قاتار, پوەزيادان سەرگەي ەسەنيننىڭ «اننا سنەگينا», ۆلاديمير ماياكوۆسكيدىڭ «قاندالا», «كەرەمەت» سەكىلدى شىعارمالارىن اۋدارىپ, جاريالاۋى سوزىمىزگە دالەل. سونداي-اق, ە.زوليانىڭ «اڭگىمەلەرى مەن ماقالالارىن», ي.ۆازوۆتىڭ «تەپكىدە» روماندارىن, تاعى دا باسقا الەم ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن ءتارجىمالاپ, قازاق جۇرتىنا ۇسىنۋى – ونىڭ سان قىرلى, ءبىر سىرلى دارىن يەسى ەكەنىن كورسەتەرى حاق. وسىنداي تۇعىرى مىقتى تۇلعانى, ۇلت ماقتانىشى دەۋگە ابدەن بولادى.

شىندىقتىڭ شىراقشىسى

ۇلت تاريحىنىڭ اقيقاتىن جازۋدا ورنى ەرەكشە الاش ارىسى ەرمۇقان بەكماحانوۆ ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ بيىل تۋعانىنا 100 جىل تولادى. بەلگىلى وقىمىستى, جۇرتىمىزدان شىققان تۇڭعىش عىلىم دوكتورى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولاتىن. ول ۇلتىمىزدىڭ تاريحىن العاش رەت جاساندىلىققا ۇرىنباي, شىندىققا سۇيەنىپ جازۋ يدەياسىن ۇسىنعان ەدى. مۇنىمەن قاتار, اتا تاريحتى مەكتەپتەن باستاپ ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ كەرەكتىگىن ەسكەرىپ, مۇعالىمدەرگە ادىستەمەلىك وقۋلىق شىعارۋ ماسەلەسىن قولعا العانى بار. كەيىن اكادەميك ا.پانكراتوۆامەن بىرگە ءبىر تومدىق «قازاق سسر-ءىنىڭ تاريحىن» جازۋ ءوز شەشىمىن تاپتى. وعان كوپتەگەن بەلگىلى عالىمدار, اراسىندا قازاقتىڭ ناعىز زيالىلارى: م.اۋەزوۆ, ءا.مارعۇلان, س.مۇقانوۆ, تاعى باسقالار قاتىسقانى ءمالىم. ە.بەكماحانوۆ «قازاقستان ءحىح عاسىردىڭ 20-40 جىلدارىندا» اتتى مونوگرافياسىن جازىپ, وندا كەنەسارى كوتەرىلىسىنىڭ اقيقاتىن العا تارتتى. بىراق سۇرقيا زاماننىڭ سۇرقىلتايلارى ونىڭ بۇل ەڭبەكتەرىنەن «جات پيعىلدار» تاۋىپ, تاعدىر تالكەگىنە سالدى. ءتىپتى, سوندايلاردىڭ كەسىرىنەن 25 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, گۋلاگ لاگەرىنە ايدالدى. ايتسە دە, اققا قۇداي جاق بولىپ, ۇلت تاريحىن تۇڭعىش جۇيەلەگەن اتاقتى عالىم كەيىن اقتالدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدى العان سوڭ, شاڭ باسىپ جاتقان بەكماحانوۆ ەڭبەكتەرى قايتا جاريالانۋىنا جول اشىلدى. قازىر عالىمنىڭ ۇلت تاريحىنا قوسقان ۇلەسى جان-جاقتى ايتىلىپ, كىتاپتارىن كەيىنگى ۇرپاق وقىپ, ارعى-بەرگى حالقىمىزدىڭ قيلى كەزەڭدەرىمەن, گۇلدەنگەن ساتتەرىمەن, اۋمالى-توكپەلى ۋاقىتتارمەن تەرەڭ تانىسۋ ۇستىندە. وسىنداي ايتۋلى عالىمنىڭ, شىندىق شىراقشىسىنىڭ 100 جىلدىعى ەل كولەمىندە اتالىپ وتىلەدى دەگەن سەنىمدەمىز.

مايدانگەر, قايراتكەر

قازاقتىڭ قاس باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى «ەرسىز ەل بولماس» دەگەن ەكەن. سونداي ەلدىڭ ەرى, ەرەن تۇلعاسى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, اكادەميك, پروفەسسور, ۇلت زيالىسى مالىك عابدۋللين بيىلعى كۇزدە – 100 جاسقا تولادى. كىشىلىگى مەن كىسىلىگى, ادامدىعى مەن ازاماتتىعى بولەكشە جارالعان مايدانگەر, قايراتكەر مالىك عابدۋلليننىڭ بويىنداعى اسىل قاسيەتى, اسىرەسە, بيازى مىنەزى كىمگە دە بولسا ۇلگى بولارلىق ەدى. ول وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى بۇرىنعى قازپي-ءدىڭ, قازىرگى اباي اتىنداعى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى بولاتىن. جاستايىنان قازاق فولكلورىن جان-جاقتى ءبىلىپ قانا قويماي, تەرەڭ زەرتتەۋگە دەن قويعان تۇستا, سۇراپىل سوعىس باستالىپ, مايدانعا اتتانادى. گەنەرال ي.پانفيلوۆ باستاعان داڭقتى 28 گۆارديا ديۆيزياسى قۇرامىندا سوعىسقا باستان-اياق قاتىسادى. ماسكەۋ ىرگەسىندەگى قاندى شايقاستا قاھارماندىق كورسەتىپ باتىر اتانادى. بەيبىت ومىردە مالىك عابدۋللين عىلىمعا دەن قويىپ, ءوزى باستاعان قازاق فولكلورىن زەرتتەپ, زەردەلەيدى. كوپتەگەن مونوگرافيالار مەن وقۋلىقتار جازادى. تۇلەپ ۇشقان قازپي-ءدىڭ رەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ, ەكى رەت كسرو جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات بولىپ سايلانادى. كورىكتى كوكشەتاۋدىڭ باۋرايىندا ومىرگە كەلگەن ۇلت زيالىسى جۇزدەگەن ەمەس, مىڭداعان ۇرپاقتىڭ ۇستازى بولىپ, ارتىنا وشپەس ۇلاعاتىمەن ءىز قالدىردى. مايدانداعى ەرلىگىمەن, بەيبىت كۇندەگى ادال ەڭبەگى – ونىڭ اتىن ءار كەز بيىكتەن كورسەتىپ كەلەدى. سونداي ارىس بيىل 100 دەگەن جاستىڭ بيىگىنەن ولمەس مۇراسى ارقىلى ءۇن قاتىپ, جۇرت قۇرمەتىنە بولەنەدى.

تىڭ تاقىرىپتارعا تۇرەن سالعان قالامگەر

قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىي­لىقتىڭ لاۋرەاتى ءىلياس ەسەن­بەرلين – ۇلت تاريحىن كور­كەم ادەبيەتتە العاش سۋرەت­تەگەن قالامگەر. قايسار جازۋ­شى­نىڭ «كوشپەندىلەر» تريلوگياس­ى جارىققا شىققاندا قىلى­شى­نان قان تامعان كسرو-نىڭ مەيماناسى اسىپ تۇرعان ەدى. بىراق ارعى-بەرگى داۋىرلەردەن حا­بارى مول, حالقىنىڭ وتكەنىنە جەتىك ۇلت زيالىلارىنىڭ شاراپاتى حالقىمىزدىڭ بۇكىل ءبىتىم-بولمىسىن, ياعني باتىرلىعى مەن باتىلدىعىن, تار كەزەڭدە جول تاۋىپ كەتەتىن اقىلدىلىعىن, شەشەندىگىن, شەبەرلىگىن بايان­داعان تريلوگيانىڭ جارىق كورۋىنە مۇمكىندىك جاسادى. بۇل دۇنيە ۇيقىلى-وياۋ جۇرتتىڭ وي-ساناسىنا ساۋلە ءتۇسىردى. قىزىل يدەولوگيا باسشى­لا­رى­نىڭ حالىقتى الداپ-ارباۋىن قالامگەر «كوشپەندىلەردە» استارلاپ «حاننىڭ الداۋى – حالىقتىڭ سورى بولاتىنىن» ەسكە سالىپ وتىردى. بۇل الداۋدىڭ اقىرى ۇزاققا بارمايتىنىن, ءتۇپتىڭ تۇبىندە قۇلدىراپ قۇري­تىنىن ارعى زاماندا دەپ قويىپ استارمەن اڭعارتىپ وتىردى. ءشىرۋى جەتكەندە كسرو وما­قاسا قۇلاپ, ەلدىگىمىزگە قول جەت­كىزگەن سوڭ, كوركەم دۇنيە دەلى­نىپ كەلگەن «كوشپەندىلەر» كەيىپ­كەر­لەرى ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلارى بولىپ سالتاناتتى تۇردە ساپ تۇزەدى. جالپى, شىعار­ماشىلىعىن اقىندىقتان باستاعان, تۋعانىنا 100 جىل تولىپ وتىرعان ءىلياس ەسەنبەرلين قازاق جۇرتىنىڭ ارعى-بەرگى ءداۋىرىن, ياعني التىن وردادان باستاپ كەشەگى كەڭەس زامانىن دا جان-جاقتى سۋرەتتەگەن. وعان «ايقاس», «قاتەرلى وتكەلدەن» باستاپ «اققۋ قۇستىڭ قۋانىشى» اتتى سوڭعى رومانىنا دەيىنگى كەسەك-كەسەك دۇنيەلەر دالەل بولادى.