مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار تۋرالى زاڭ جوباسىن پىسىقتاۋدى تاپسىرعان بولاتىن. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى وتاندىق تاۋارلاردىڭ ۇلەسىن ارتتىرا وتىرىپ, ساتىپ الۋدى تۇبەگەيلى وڭايلاتۋ جانە جەدەلدەتۋ قاجەت. ولجاس بەكتەنوۆ قولدانىستاعى راسىمدەر كوبىنە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ۇدەرىستەرىن ادەيى كەشىكتىرۋگە اكەلىپ سوقتىراتىنىن, سونىڭ سالدارىنان جاڭا جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جانە تۇتاستاي العاندا ەكونوميكانىڭ دامۋى باياۋلايتىنىن اتاپ ءوتتى.
تەندەرلەرگە شاعىمدانۋ ءتارتىبىنىڭ اينالاسىندا تۇتاس زاڭسىز بيزنەس پايدا بولعانى دا پرەمەردىڭ نازارىنان تىس قالمادى. «بۇل ماسەلەگە كەيىن قايتا ورالماس ءۇشىن جاعدايدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ كەرەك», دەدى ولجاس بەكتەنوۆ ۇكىمەتتە وتكەن جيىندا.
ەكونوميست ماكسيم بارىشەۆ بۇل جۇيەدە اشىقتىق جوق جانە ساتىپ الۋ ۇدەرىسىندە تيىمدىلىك تومەن دەپ سانايدى. ناتيجەسىندە, شەتەلدەن ءونىم اكەلەتىن دەلدال كومپانيالار ۇتىپ, شەتەلدىك كومپانيالارعا قولداۋ كورسەتىلەدى. سالدارىنان حالىقتى جۇمىسپەن قامتىپ, سالىق تولەيتىن وتاندىق كومپانيالار تاپسىرىس قابىلداماي, بانكروتقا ۇشىراپ جاتىر.
سەبەبى تەحنيكالىق ەرەكشەلىك بەلگىلى ءبىر كومپانيا جەڭەتىندەي ەتىپ جاسالعان. ساتىپ الۋلارداعى بيزنەس-ۇدەرىستەردى وڭتايلاندىرۋ جانە بيزنەس پەن مەملەكەت اراسىنداعى ءوزارا ارەكەتتەستىكتىڭ باسقا تەتىگىن ازىرلەۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. پرەمەر-مينيستر جاريالاعان ۇدەرىستى جەڭىلدەتۋ ساتىپ الۋدا وڭاي اقشا جيناپ, سوعان اسەر ەتەتىن الىپساتارلىق بيزنەستى جويۋعا كومەكتەسەدى», دەدى م. بارىشەۆ.
ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جۇيە جۇمىسىن جاقسارتۋعا جول اشادى. ءبىرىنشى كەزەكتە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردەن ساتىپ الۋدى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت.
«200 مىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن (738 400 000 تەڭگە) اساتىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار بويىنشا كونكۋرستار جىل سايىن مىندەتتى اۋديتتەن وتۋگە ءتيىس, ياعني تاۋەلسىز اۋديتورلار قاتىسۋشى كومپانيالاردىڭ قارجىلىق ەسەپتىلىگىن تەكسەرسىن. ەگەر جەڭىپ العان تەندەر بىرنەشە جىل بويى وتكىزىلسە, كاسىپورىننىڭ تۇراقتىلىعىن تالداۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن ەرتە كەزەڭدە انىقتاۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جولىن كەسۋ ماقساتىندا جىل سايىن اۋديت جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. راس, بۇل باعىتتا ىلگەرىلەۋشىلىك بار. 2024 جىلدىڭ العاشقى ايىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستە (شوب) جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى 10 پايىزعا ءوسىپ, 4,3 ميلليون ادامعا جەتتى. بۇل ەكونوميكالىق بەلسەندى ازاماتتاردىڭ 45 پايىزىن قۇرايدى. وتكەن جىلدىڭ 9 ايىندا قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ونىمىندەگى شوب ۇلەسى 36,5%-عا دەيىن ءوستى, مەملەكەت تاراپىنان دا كاسىپكەرلىكتى قارجىلىق قولداۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, وسى جىلى شوب سۋبەكتىلەرىنە 900 ميلليارد تەڭگەدەن استام سوماعا بانك نەسيەسىن سۋبسيديالاۋ جانە كەپىلدىك بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسى مەن شوب مۇمكىندىگىن ينتەگراتسيالاۋدىڭ قاجەتتىلىگى ءپىسىپ-جەتىلدى», دەيدى ساراپشى.
قارجىگەر بەيسەنبەك زيابەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, الدىڭعى ونجىلدىقتارمەن سالىستىرعاندا احۋال جاقساردى, دەگەنمەن وتاندىق بيزنەستىڭ دامۋىنا كەدەرگى جاسايتىن فاكتورلار جەتەدى. سونىڭ ىشىندە كومپانيالار مەن مەملەكەتتىك كورپوراتسيالار ءۇشىن شوب سۋبەكتىلەرىنەن ساتىپ الۋعا مىندەتتى كۆوتا جايلى ايتىلا بەرمەيدى.
«تەندەر – بۇل كونكۋرستىق ساتىپ الۋ فورماتى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس كوپتەگەن تەندەردە ارتىقشىلىققا يە: مىسالى, رەسەيدە مەملەكەتتىك كومپانيالار مەن مەملەكەتتىك كورپوراتسيالار ءۇشىن شوب سۋبەكتىلەرىنەن ساتىپ الۋعا مىندەتتى كۆوتالار بەلگىلەنگەن جانە بۇل ۇلەس تەك ءوسىپ كەلەدى. 2023 جىلى ول 28 پايىزعا جەتتى. كۆوتانىڭ كوبەيۋى قازىردىڭ وزىندە ساتىپ الۋ كولەمىنە اسەر ەتتى: 2023 جىلى 1 قاڭتاردان باستاپ 10 ماۋسىمعا دەيىن مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرۋشىلەر شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلەردەن 1,7 تريلليون رۋبلگە تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتىپ العان. بۇل 2022 جىلدىڭ جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 6,4%-عا ارتىق. دەمەك 1,7 تريلليون رۋبل بيزنەستى دامىتۋعا جۇمسالادى, كەيبىر شوب-تىڭ ىرىلەنىپ, ەكىنشى كەزەڭىنە, ورتا بيزنەس دەڭگەيىنە كوتەرىلۋىنە جول اشىلادى. قىتاي دا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسى ارقىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولدايدى. سول ەلدىڭ «شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى ىنتالاندىرۋ تۋرالى» زاڭىندا مەملەكەت شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قارجىلاندىرۋدىڭ تىكەلەي ارنالارىن كەڭەيتۋ تۋرالى جان-جاقتى ايتىلعان. ونىڭ ۇستىنە, قىتاي زاڭناماسىنا سايكەس شەتەلدىك وندىرۋشىلەردىڭ كوبى قىتايدىڭ ساتىپ الۋ نارىعىنا ەنە المايدى, ويتكەنى ولاردىڭ تاۋارلارى, ءتىپتى قىتايدا وندىرىلگەن نەمەسە قۇراستىرىلعان بولسا دا, وتاندىق (ۇلتتىق) بولىپ سانالمايدى», دەيدى مامان.
ونىڭ سوزىنشە, «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭدا شوب ۇلەسىن كوبەيتۋ ارقىلى بيزنەستى قارجىلاندىرۋعا قوسىمشا تىنىس اشىلادى.
«تەندەر, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ پلاتفورماسى كەي كەزدەرى شەنەۋنىكتەردىڭ بيلىكتەگى ىقپالىن پايدالانۋىنىڭ تەتىگىنە اينالىپ كەتەدى. كومپانيالارىمىزدىڭ كوبى تەندەرگە تاۋەلدى. ال تەندەردى ەش دايىندىعى جوق, كەشە عانا قۇرىلعان كومپانيالار الىپ جاتسا, وتاندىق بيزنەس, وتاندىق ءونىم ءوندىرۋشى ەشقاشان دامىمايدى», دەيدى ب. زيابەكوۆ.
ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ, ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ ساتىپ الۋ ەرەجەلەرى ءبىزدىڭ كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور دەگەن تۇسىنىكتەن جوعارى تۇرادى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قاعيدالارىندا دا, ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ ساتىپ الۋ ەرەجەلەرىندە دە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور ۇعىمى جوق.
«دامىعان ەلدەردە مەملەكەتكە تيەسىلى كومپانيالار جۇزەگە اسىراتىن بارلىق ساتىپ الۋ بىرىڭعاي اقپاراتتىق الاڭدا جۇزەگە اسىرىلادى. دۇنيەجۇزىلىك بانك 2020 جىلعى ەسەبىندە بىزگە تەندەر ماسەلەسىندە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى اشىق, ءبىر جۇيەدە جۇرگىزۋگە كەڭەس بەردى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىندەگى ورتاق كوزقاراس ەكونوميكانىڭ قالىپقا كەلۋىن جەدەلدەتىپ, بيزنەستىڭ ءارتاراپتانۋىنا جول اشادى. مۇنداي اشىق جۇيە كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا قۋاتتى ىقپال ەتۋگە ءتيىس», دەيدى ب. زيابەكوۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, جوعارىدا ايتىپ وتكەن قۇبىلىستاردىڭ ءبارى شوب وكىلدەرىنىڭ ءىرى بيزنەسكە اينالۋ مۇمكىندىگىن شەكتەپ وتىر. مىسالى, مەملەكەت بيزنەسكە قىرىن قارادى دەپ ەشكىم ايتا المايدى. الپاۋىت كومپانيالاردىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ مايلى لوتتارىن يەمدەنىپ وتىرعانى, ال ءىس جۇزىندە تاپسىرىستى ولاردىڭ مەردىگەر كومپانيالارى ورىندايتىنى بەلگىلى جايت ەدى. ەندى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كەزىندە مەردىگەرلەردىڭ مۇمكىندىگىن تەڭەستىرۋ ءۇشىن بىرنەشە تەتىك ەنگىزىلەتىنى ايتىلىپ جاتىر. مىسالى, بىرنەشە تەندەرى بار كومپانيالاردىڭ بالى كەمىپ, شارتتى جەڭىلدىك كولەمى ازايادى. بۇل كۇنى بۇگىنگە دەيىن الىپتاردىڭ كولەڭكەسىندە قالعان شوب-تىڭ جارىققا شىعۋىنا جاعداي جاسايدى.