ساتباەۆ ساۋلەسى: قانىشتىڭ عالامشارى

بۇل ۇسىنىستى اقش-تىڭ كەمبريدج قالاسىنداعى سميتسون ينستيتۋتىندا ورنالاسقان حالىقارالىق پلانەتا ورتالىعى دا ماقۇلداعان. استروفيزيكتەردىڭ انىقتاۋىنشا, بۇل مارس پەن يۋپيتەردىڭ ارالىعىندا «استەرويد بەلدەۋىندە» قوز­عالادى. ياعني كۇندى ءۇش جىل, ءتورت اي مەرزىمىندە تولىق اينالىپ شىعادى. اسپان دەنەسىنىڭ كولەمى شاعىن. ديامەترى – 11 شاقىرىم. سىرتقى سۇلباسى – ويلى-قىرلى, بۇرىشتى, ءتۇسى – قارا سۇر. «دانىشپاننىڭ تالايى تاسقا اينالسا, ءبىزدىڭ اعاي ۇشىپ ءجۇر كۇندى اينالىپ», دەپ اقىن حاميت ەرعاليەۆ جىرلاعانداي, راسىمەن قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ جۇلدىزى قاشاندا جوعارى.

قانىشتىڭ ءان اڭسارى

سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى قانىش يمان­تاي ۇلىنىڭ ءان ونەرىنە دە قوسقان ۇلە­سى زور. قازاقتىڭ ءان-جىرىن جاس­تايىنان قۇلاعىنا ءسىڭىرىپ وسكەن ول جاياۋ مۇسا مەن ەستايلاردىڭ وزىنەن تىكەلەي ساباق العان.

مەدەۋ سارسەكە قازاقتىڭ قانىشى تۋرالى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە اكادەميكتىڭ ءان قورىندا «قاناپيا», «ىرعاقتى», «بۇر­كىتباي» سىقىلدى اندەر بولعانىن جازادى. وسىلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ شوقتىقتى ءارى بالا جاستان ءسۇيىپ ايتاتىنى «بۇركىتباي» ەكەن. ودان بولەك, 20-جىلداردىڭ اياق شەنىندە ايگىلى مۋزىكاتانۋشى ا.ۆ.زاتاەۆيچ ماسكەۋ قالاسىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن گەولوگ قانىش ساتباەۆتىڭ ايتۋىمەن 25 ءان جازىپ الادى. جيناۋشى «جاس قازاق ينجەنەرى قانىش ساتباەۆ باياناۋىل اندەرىنىڭ تاماشا بىلگىرى جانە ولاردى ءتاۋىر ورىنداۋشى, ول وسى جيناققا اۋەن بويىنشا عانا ەمەس, ءان ءماتىنى بويىنشا دا بىرقاتار قۇندى دەرەك بەرىپ, ولاردى ورىس تىلىنە اۋداردى» دەگەن سيپاتتاما بەرگەن.

قانىشتىڭ قالامسابى

قانىشتىڭ حالقىنا قالدىرعان قازبا بايلىعى دا, جازبا بايلىعى دا از ەمەس. ونىڭ قالامىنان تۋ­عان «الگەبرا» وقۋلىعىنان باستاپ, بىرنەشە زەرتتەۋ ەڭبەگى مەن ماقا­لاسىن ءسوز ەتسەك, بىرازعا كەتەمىز. ال بۇگىنگى ايتپاعىمىز – قانىش سىي­لاعان قالامساپ جونىندە.

عىلىم جولىنا شىنداپ بەرىلگەن ەرمۇحان بەكماحانوۆ 1946 جىلى «قازاقستان ءحىح عاسىردىڭ 20-40 جىلدارىندا» دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاۋعا ماسكەۋگە بارادى. عالىمنىڭ جۇبايى حاليما ادامبەكقىزى ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە ديسسەرتاتسيا قورعالاتىن زالعا اتاقتى عالىم قانىش ساتباەۆ كىرىپ كەلگەندە, ورىس عالىمدارى ورىندارىنان اتىپ تۇرىپ سالەم بەرگەنىن ايتادى. وسى ءسات ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ «امانات» فيلمىندە كورىنىس تاپقان. سوندا قانىش حاليماعا ىرىمداپ, «مىناۋ ەرمۇحانعا مەنەن» دەپ ءوزىنىڭ قالامسابىن سىيلايدى. كەيىن ەرمۇحان بەكماحانوۆ تا تاريح عىلىمىندا وزىندىك قولتاڭباسىن قالدىرعان تۇلعاعا اينالدى.