شەكارا شەبىندەگى قاقتىعىس

سولاردىڭ قاتارىندا 20 جاس­تاعى داۋلەت ەلەۋسىزوۆ تە بولدى. بۇگىندە وسكەمەن قا­لا­سىندا تۇرىپ جاتقان ارداگەر – ەكى ساعاتقا سوزىلعان سول شاي­قاستا امان قالعانداردىڭ ءبىرى.

شىعىس قازاقستان وبلى­سى­نىڭ اقسۋات اۋدانىنا قا­راس­تى ويشىلىك اۋى­لىنىڭ تۋ­ماسى داۋلەت ەلەۋسىزوۆ قۇل­دى­راڭ­دا­عان ق ۇلىن شاعىنان گازەت-جۋرنال وقۋعا قۇمار بولىپ ءوستى. ءار مەرزىمدى باسىلىمدا جاريالانعان جاڭالىقتاردى قالت جىبەرمەي وقىپ قانا قوي­ماي, سوڭعى بەتىندەگى سوز­جۇم­با­عىن دا شەشىپ تاستاماسا, كوڭىلى تىن­شىمايتىن.

– بىردە تاجىك-اۋعان شەكارا­سىن­داعى قاقتىعىس جايىندا جازىلعان ماقالانى كوزىم شالدى. وندا اۋعان سودىرلارىنىڭ وزبىرلىعى تۋرالى ايتىلىپتى. مەندە سول كەزدەن باستاپ قانىپەزەر جاۋلارمەن كۇرەسسەم, بەيبىت ەلدىڭ شەكاراسىن قورعاسام دەگەن ارمان پايدا بولعان ەدى. بۇل بالاڭ ويىمنىڭ كەيىن شىن مانىندە جۇزەگە اسارىن كىم بىلگەن؟ – دەيدى كەيىپكەرىمىز.

ول 1993 جىلى قاراشا ايىندا اسكەرگە شاقىرىلىپ, شىمكەنت قا­لا­سىنداعى 5485 اسكەري بولىمدە ازا­مات­تىق بورىشىن وتەيدى. ءبىر كۇنى تاجىك-اۋعان شەكاراسىن كۇزەتۋگە بارۋعا نيەت­تىلەردى ىرىكتەپ جاتقانىنىن ەستىپ, ءوزى بارىپ تىركەلىپتى. الايدا كە­ڭەس وداعىنىڭ ىدىراپ جاتقان تۇسى بول­عان­دىقتان, بۇلاردىڭ تاجىك-اۋعان شەكاراسىنا اتتانۋى ۇزاققا سوزىلىپ, تەك 1995 جىلى عانا دىتتەگەن جەرگە جەتەدى.

– الدىمەن ۇشاقپەن دۋشان­بە قالاسىنا قونىپ, ءارى قاراي تىك­ۇشاقپەن شەكاراعا تابان تىرە­دىك. باستاپقىدا پودكۋنوۆ اۋى­لى ماڭىنداعى شەكارا اۋ­ما­­عىن ءجىتى قاداعالاۋعا الدىق. اعى­سى قاتتى پياندج وزەنى ەكى ەلدىڭ اراسىن ءبولىپ تۇر. ارعى جاعىندا اۋعان جۇرتى بول­سا, بەرگى جاعى مامىراجاي كۇن كەشكەن تاجىك اۋىلدارى. تاۋ­لى ايماقتا ءبىز جوعارىدان تو­مەن قاراي ءۇش توپقا ءبولىنىپ, باقىلاۋ جاسادىق. بۇل ۋاقىتتا بىزگە ءتيىستى اۋماقتا وقىس وقيعا بولمادى. ءبىر اۋىسىم تاۋدىڭ قۇزار شىڭىن پانا تۇتسا, كەلەسى توپ تاۋدىڭ سايلى-جىرالى تۇسىن باقىلادى. ءبىر كۇنى «ۋازيك» كولىگىمەن كەلگەن اسكەري ادامدار باسشىلىققا ءبىزدىڭ باسقا جاققا اۋىساتىنىمىزدى ايتىپ كەتىپتى. ونى ءبىز كەيىن روتا باسشىلارىنان ەستىدىك. ءبىر جەردە جاتا بەرۋدەن جالىققاندىقتان, اۋەلگىدە ءبىز ءۇشىن بۇل قۋانىشتى جاڭالىق بولدى. ءسويتىپ, 7 ءساۋىر كۇنى تاڭعا جۋىق ورتالىق جاساققا كەلىپ, سول جەردەن رەسەي مەن تاجىكستاننىڭ روتالارى ءبىزدىڭ كولونناعا قوسىلدى, – دەيدى د.ەلەۋسىزوۆ.

بۇلاردىڭ بەت العان باعىتى شەكا­را­نىڭ زاڭسىز ەسىرتكى, قارۋ-جاراق ساۋداسىنىڭ قىزعان تۇسى بولسا كەرەك. ول سونىسىمەن دە قاۋىپتى ەدى. العاشقىدا ەشقانداي بوتەن وي جوق, باسقا دا روتالارداعى جەرلەستەرىن كەزىكتىرگەن جاندار جول-جونەكەي ءان ايتىپ, اڭگىمەلەسىپ ءماز-مايرام بولىپ وتىرادى. ءبىر كەزدە ۇزىن-سونار كولوننا پشيحارۆ شاتقالىنا جەتكەندە كىلت توقتايدى. كولىكتەن تۇسكەن بارلاۋشى توپ ماڭايدى شولىپ كورمەك بولىپ تاۋعا ورمەلەپ كەتەدى. بۇل ۋاقىتتا داۋلەت جۇك كولىگىندە قارۋلاس سەرىكتەرىمەن قوسىلىپ ءان شىرقاپ وتىرعان ەدى. ءبىر كەزدە گۇرس ەتىپ قاتتى جارىلعان داۋىس اينالانىڭ الەم-تاپىرىعىن شىعارىپتى.

– گراناتومەتپەن اتىلعان زىمىران وعى كولوننانىڭ باسىنداعى كولىكتى كۇل-تالقان قىلىپ جارىپ جىبەردى, – دەيدى ول. – ءبىز دە جۇك كولىگىنەن جاپا-تارماعاي جانتالاسىپ سىرتقا شى­عۋعا كىرىستىك. بىراق ءبىر-ءبىرىمىزدى يتە­رى­سىپ جاتقاندا مەنىڭ اياعىم ەسىككە قى­سى­ل­ىپ قالماسى بار ما؟ قاسىمداعى دوس­تا­رى­منىڭ ءبارى سىرتقا شىعىپ كەتكەندە مەن جالعىز قالىپ قويدىم. وسى كەزدە تاۋ باسىنداعى گراناتومەتتىڭ تاعى ءبىر گۇرس ەتىپ اتقان وت ۇشقىنىن كوزىم شالىپ قالدى. ياعني بىرنەشە سەكۋندتان كەيىن ونىڭ وعى دا بىزگە جەتىپ, تاعى ءبىر كولىكتىڭ استان-كەستەڭىن شىعارماق. مەن اياعىمدى ارەڭ شى­عا­رىپ الدىم دا, كولىكتەن جەرگە سە­كىرىپ ءتۇسىپ, تىعىلاتىن قاۋىپسىز جەر ىزدەپ جان-جاعىما قارادىم. قا­سىم­داعى ساربازداردىڭ ءبارى ءبىز وتىرعان كولىكتىڭ ارتىنا بارىپ بوي تاسالاپتى. ولاردىڭ جانىنا بارايىن دەسەم, ادامنىڭ كوپتىگىنەن تىعىلاتىن ورىن قالماپتى. سوسىن بىزدەن بىرنەشە مەتر جەردەگى اسكەري جابدىقتار مەن ازىق-ت ۇلىك تيەلگەن كولىككە جۇگىرىپ جەتىپ, الدىڭعى دوڭگەلەگىنىڭ استىنا دومالاي كەتتىم. سول-اق ەكەن, گۇرس ەتىپ جارىلعان داۋىس شىعىپ, جالت قاراسام, جاڭا عانا ءوزىمىز وتىرعان جۇك كولىگى جارىلىپ كەتتى...

د.ەلەۋسىزوۆ قۇلاق شىڭىل­دات­قان دىبىس بىرازعا دەيىن باسىلماعانىن, ءبىر كەزدە كوزىن اشسا, جانىندا بولعان ساربازداردىڭ ءبارى جان-جاققا شاشىلىپ قالعانىن ايتادى. ءبىرىنىڭ باسى جۇ­لىنىپ كەتسە, ەندى ءبىرىنىڭ ىشەك-قار­نى اقتارىلىپ قالىپتى. اراسىندا ءتىرى قال­عاندارى, بىراق اۋىر جاراقات ال­عاندارى دا بار ەكەن. «سول كەزدە ەگەر ەسىككە ايا­عىم قىسىلىپ قالىپ, ىش­تە قا­لىپ قويماعانىمدا مەن دە سول سار­باز­داردىڭ اراسىندا بولار ەدىم عوي. وسى ءسات ءالى مەنىڭ ەسىمنەن كەتپەيدى. بۇل دا تاعدىر شىعار, سونىڭ ارقا­سىن­­دا اجال ارانىنان امان قال­دىم. ايت­پە­سە, قا­سىم­داعى ­جا­­­­ۋ­ىن­­گەرلەرمەن بىرگە مە­نىڭ دە كۇل-تالقانىم شىعار ما ەدى؟», دەيدى ول.

ازىق-ت ۇلىك پەن قارۋ-جاراق تيەلگەن كولىكتىڭ جۇرگىزۋشىسى بۇنى سابىر­عا شاقىرعانداي: «بۇل ماشينا ولارعا كەرەك, مۇنى اتپايدى», دەپ مىرس ەتىپ ك ۇلىپ قويادى. راسىندا دا, داۋلەت جا­سى­رىنعان كولىككە قاراي جاۋ وعى با­عىتتالمادى. الايدا شاتقالدا تۇر­عان كولوننانى جاۋ اسكەرى كەلەسى بەت­تەگى تاۋدىڭ ۇستىنەن اتقىلاپ, وقتى جاڭ­بىر­شا بوراتىپ جاتقان ەدى. ءتىپتى باس كوتەرۋ مۇمكىن ەمەس. ابىروي بولعاندا, كەشكە قاراي قوسىمشا كۇش كەلىپ جەتىپ, بۇلار جاۋ شابۋىلىنا تويتارىس بەرىپ, قارسى شابۋىلعا شىعادى.

– تاستان-تاسقا ورتەكەدەي قارعىپ ۇي­رەن­گەن دۇشماندار ەندى بىزدەن قاشۋدىڭ اما­لىن قاراستىرىپ, باس ساۋعالاپ, زىم-زيا جوق بولدى. ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ, بىزگە جارالىلارعا كومەكتەسۋ كەرەك ەكەن­دىگى ايتىلدى. اۋدان ورتالىعىنان كەلگەن ماشينالارعا جاراقات العانداردى تا­سى­دىق, ال قازا بولعانداردى الۋعا ول كۇنى مۇم­كىندىك بولمادى. تاڭ اتقانشا دۇشمان جاق­تى اڭدۋ­مەن بولدىق. بىراق ەشقانداي وق اتىل­مادى. قۇلاققا ۇرعان تاناداي تى­نىش­­تىق ورنادى سول ءتۇنى. ەرتەڭىندە تاڭ­عا جۋىق وققا ۇشقان ساربازداردى جي­ناس­تىر­دىق, – دەيدى كەيىپكەرىمىز.

پشيحارۆ شاتقالىنداعى سول قىر­عىن­دا كولوننا قۇرامىندا بولعان ءجۇز شاقتى ساربازدىڭ وتىزدان استامى جارالانىپ, ون جەتىسى قازا تاپتى. وسى وقيعادان كەيىن دە د.ەلەۋسىزوۆ تاجىك-اۋعان شەكاراسىندا ەكى اي بولىپتى. زاڭسىز ەسىرتكى, قارۋ-جاراق ساۋدا جاساۋشىلار وزەننىڭ ۇستىنەن ۇزىن تروسس كەرىپ قويىپ, ءارى-بەرى ەسىرتكى مەن قارۋ-جاراق وتكىزىپ تۇرعان ەكەن. سول شىنجىر ءجىپ بايلانعان قاداۋ­لاردى اينالاسىنداعى قيىر­شىق تاستارىمەن بىرگە جارىپ جىبەرىپ, زاڭسىز ساۋدانىڭ جولىن كەسەدى. ءبىراز كۇننەن كەيىن باسشىلىقتان ادامدار كەلىپ: «ەگەر مۇندا قالۋعا قو­رىقساڭدار, كەرى قايتۋلارىڭا رۇق­سات», دەيدى. الايدا داۋ­لەتتىڭ كەرى قايتىپ كەتۋگە نامى­سى دا, ارى دا جىبەرمەيدى. «مەنى اۋىل­دان اتتاندىرعان اكەم: «اس­كەر­دەن اۋىلعا قاشىپ كەل­سەڭ, سيراعىڭدى سىندىرامىن», دەگەن ەدى. سوندىقتان مەن بۇل جەردەن ابىرويمەن قايتۋدى ماقسات تۇتتىم. سوڭعى ەكى ايدى امان-ەسەن وتكەرىپ, ەلىمىزگە قايتا ورالدىق», دەيدى ول.

تاجىك-اۋعان قاقتىعىسىنىڭ اردا­گەرى وتان الدىنداعى بورىشىن ابىرويلى اتقارىپ كەلگەن سوڭ, وسكەمەن قالا­سىنداعى ۇلتتىق ۇلاننىڭ «شى­عىس» وڭىرلىك قولباسشىلىعىنا قاراس­تى 6699 اسكەري بولىمدە قىزمەت ەتەدى. قالاداعى №17 تۇزەۋ مەكەمەسىندە باقىلاۋشى بولىپ, كەيىن وڭىرلىك قولباسشىلىققا قاراستى 3477 اسكەري بولىمگە اۋىسىپ, قاراۋىل باستىعى قىزمەتىن اتقاردى. ال جاۋىنگەرلىك قىزمەتىنىڭ سوڭعى جىلدارىن 5518 اسكەري بولىمدە وتكىزدى.

بۇگىنگى تاڭدا تاجىك-اۋعان قاق­تىعىسىنىڭ ارداگەرلەرى قام­شى­نىڭ ورىمىندەي ءوزارا تىعىز بايلانىستا. 7 ءساۋىر قارساڭىندا ءجيى باس قوسىپ, شەيىت بولعان بوزداقتاردى ەسكە الادى. سونىمەن قاتار ءاردايىم ءبىلىم وردالارىن­دا ەرلىك ساباقتارىن جۇرگىزەدى. بالا كەزدەن ارمانشىل ازا­مات­تىڭ تاعى ءبىر ارمانى بار: وسكەمەندەگى سايا­باق­تار­دىڭ بىرى­نەن تاجىك-اۋعان قاق­تى­عىسىنىڭ قۇر­بان­دا­رىنا ارنالعان ەسكەرتكىش-تاقتا قو­يىلسا يگى دەيدى. ولشەۋسىز ەرلىككە تاعزىم ەتىپ, قۇرمەت تۇتاتىن ۇرپاق بار­دا اجالدىڭ تىرناعىنان امان قال­عان­ جاۋىنگەردىڭ بۇل ارمانى دا ورىندالىپ قالار.