ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى باسقوسۋىندا پرەزيدەنت ەل بولاشاعىنا قاتىستى كوپ ماسەلە كوتەردى. ويىمدا ەرەكشە قالعانى – «ادال ازامات» ۇعىمى. «ادال ازامات دەگەنىمىز – جاقسى قاسيەتتەرگە يە بولىپ, ادال ەڭبەك ەتەتىن جانە تابىسقا ادال جولمەن جەتەتىن ادام». سانانى تۇرمىس بيلەگەن زاماندا بۇگىنگى بۋىننىڭ كەي وكىلدەرى ءۇشىن اينالاسىنان وسى ۇعىمعا لايىقتى ادامدى كورۋ قيىن. دەسە دە, عۇمىرىن وتان قورعاۋعا ارناپ, وتكەن مەن بۇگىندى بايلانىستىرىپ كەلە جاتقان «التىن كوپىر» ادال ازاماتتاردىڭ بار ەكەنىن جانە ولاردىڭ اسكەري سالادا كوپ كەزدەسەتىنىن ايتقىم كەلەدى. سولاردىڭ ءبىرى – اسكەري قايراتكەر, «گەنەرالدار كەڭەسى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ مۇشەسى, گەنەرال داۋلەت سالحانوۆ.
ول سەمەي وڭىرىندە كوپبالالى وتباسىندا ەر جەتتى. وعان ادال ەڭبەك ادامدارى ۇلگى بولدى. ونىڭ اتا-اناسى مەن اعايىن-تۋىسى ەلىم دەپ ەڭبەك ەتتى. اكەسى قامار اقساقال بالالارىن تەك ادال جولمەن كۇن كورۋگە ۇيرەتتى, ءبىلىمدى بولۋعا تاربيەلەدى. سۇراپىل سوعىستى كورسە دە ۇلدارىنىڭ اسكەري بولۋىن قالايتىن. 1966 جىلى ۇلى داۋلەت بولاشاعىن اسكەري سالامەن بايلانىستىراتىنىن ەستىگەندە ىشتەي قۋاندى. جاس ورەن مەكتەپتى اياقتاي سالىپ, الدىنا ناقتى ماقسات قويىپ, بولاشاقتا ەل قورعايتىن وفيتسەر بولۋدى تاڭدادى. اقىلى ايباتىنا, قادىرى قايراتىنا ساي جاس جاي ەمەس, رەسەيدىڭ ساراتوۆ قالاسىنداعى ف.ە.دزەرجينسكي اتىنداعى كسرو ءىىم اسكەري ۋچيليششەسىندە وقۋعا بەل بۋادى.
كۇرەسكەر كۋرسانت جات ەلدە ەلىنىڭ ابىرويىن توكپەي, ۇزدىكتەردىڭ قاتارىن تولىقتىردى. ساپتىق دايىندىق, قارۋ-جاراق تۇرلەرى, سپورت سوڭعى ءتورت جىلدا ونىڭ اينىماس سەرىگىنە اينالدى. العاشقى «لەيتەنانت» اسكەري شەنىن العان كۋرسانت داۋلەت قامار ۇلى الماتى وبلىسىنداعى قاراكەمەر كەنتىندەگى 6654 اسكەري بولىمىنە ۆزۆود كومانديرى مىندەتىنە كىرىسەدى.
اسكەري ءومىر بەلگىلى. وتان قايدا بار دەسە, قولباسشىلىق قاي جەردە قاجەتسىڭ دەسە ,«قۇپ بولادى!» دەپ چەمودانىڭدى جينايسىڭ دا «العا!» دەپ جۇرە بەرەسىڭ. اسكەري بولىمدە تاباندى ەڭبەك ەتىپ, روتا كومانديرى, اسكەري قۇراما شتابىنىڭ وفيتسەرى, پولك شتبابىنىڭ باستىعى لاۋازىمدارىنان وتەدى. 1976 جىلى ءوزىن وڭ قىرىنان كورسەتكەن ول كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ماسكەۋ قالاسىنداعى م.ۆ.فرۋنزە اتىنداعى اسكەري اكادەمياسىنا وقۋعا جىبەرەدى. اكادەميادا ءبىلىمىن جەتىلدىرگەن وفيتسەر اسكەري بولىمگە ورالا سالىسىمەن ءوز ءبىلىمىن جۇزەگە اسىرادى. شتاب باستىعى رەتىندە جەكە قۇرامنىڭ جاۋىنگەرلىك دايارلىعىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوسادى. اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ سول كەزدەگى اقمولا قالاسىنداعى 6636 اسكەري بولىمىنە كوماندير بولىپ تاعايىندالادى.
باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «كوماندير – جەڭىستىڭ اكەسى» دەگەن ءسوزى بار. باسقا وفيتسەرلىك قىزمەت ءبىر توبە دە, كوماندير بولۋ ءبىر توبە. ويتكەنى جەكە قۇرامنىڭ ءار جاۋىنگەرىنە جاۋاپتىسىڭ, ولارعا بارلىق جاعىنان ۇلگى بولۋعا ءتيىسسىڭ. 80-جىلداردىڭ سوڭى. قىلمىس كوبەيىپ, تەمىر تورعا قامالعاندار سانى ارتقان كەز. سوتتالعان جانە قاماۋعا الىنعان ادامداردى ايداپ اپارۋ جانە ەڭبەكپەن تۇزەۋ مەكەمەلەرىن كۇزەتۋ داۋلەت قامار ۇلى باسقاراتىن اسكەري بولىمگە تاپسىرىلعان. قىلمىس الەمى قاتەلىكتى كەشىرمەيدى. كوماندير ءوزى دە باتىر جانە جەكە قۇرامدى باتىلدىققا ۇندەۋگە ءتيىس. ويتكەنى ارتىڭدا جاۋىنگەرگە سەنگەن ەل تۇرادى. ول اكەلىك قامقورلىق, قاتال تالاپشىلدىعى جانە وتانعا دەگەن رياسىز سۇيىسپەنشىلىگىمەن دارالاندى. وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ادال ورىنداي ءبىلدى. سول ارقىلى باسشىلىق تاراپىنان زور سەنىمگە يە بولىپ, ىشكى اسكەرلەر اسكەري وكرۋگى شتاب باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. كومانديرلىك تاجىريبە ونى بيىك جەتىستىكتەرگە جەتۋگە شىڭدادى.
قىزمەت ەتىپ جۇرگەندە كەڭەس وداعى كۇيرەدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الدى. اراعا 26 كۇن سالىپ كۇش قۇرىلىمداردىڭ ىشىندە ەڭ ءبىرىنشى بولىپ, 1992 جىلدىڭ 10 قاڭتارىندا ىشكى اسكەرلەر قۇرىلدى. سەبەبى ىشكى تۇراقتىلىق ءبىرىنشى كەزەكتە تۇردى. وتانى بولەك وفيتسەرلەر كەزەك كۇتتىرمەي ءوز ەلدەرىنە قايتىپ جاتتى. جاۋىنگەردى باستاپ شىعار وفيتسەرلەر تاپشىلىعى تۋىندادى. بارلىق جۇك ۇلتتىق كادر, قارا كوز وفيتسەرلەردىڭ يىعىنا ارتىلدى. جاڭا قۇرىلعان ۇلتتىق اسكەرگە ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قوعامدىق قاۋىپسىزدىك, ازاماتتاردىڭ بوستاندىعى مەن قۇقىعىن قورعاۋ, مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ارنايى جۇكتەردى جانە مەملەكەتتىك ماڭىزى بار نىسانداردى قورعاۋ مىندەتتەرى جۇكتەلدى. قازاقستان حالقىنىڭ بەيبىت ءومىرى, قالىپتى تىرشىلىگىنىڭ بۇزىلماۋىنا ۇلكەن ءرول اتقاراتىن ءىىم ىشكى اسكەرلەردىڭ شتابى اسكەردىڭ ميى ىسپەتتى بولدى. مۇندا ۋاقىتپەن ساناسۋ بولمايدى. كۇنى-ءتۇنى ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلىپ جاتقان شۇعىل جەدەل حابارلار, شۇعىل شەشىمدى تالاپ ەتەتىن. رەسپۋبليكامىزدىڭ ءار قالاسىندا ورنالاسقان اسكەري بولىمدەرگە تەز ءارى قىسقا دا نۇسقا تاپسىرمالار بەرىلۋى كەرەك. داۋلەت قامار ۇلى وسى قىزمەتتىڭ قارا قازانىندا قاينادى. ءبىر قاراعاندا, كاسىبي بىلىكتى ساردارعا ءوز قىزمەتىن ورىنداۋعا وڭاي كورىنەر. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, 90-جىلداردىڭ باسىندا جاعداي كۇردەلى ەدى. وفيتسەرلەر تاپشىلىعىنان بولەك, ساردار مەن ساربازداردىڭ كۇندەلىكتى اسكەري قىزمەت بارىسى, جاتىن ورنى, كيىم-كەشەگى, قارۋ-جاراعى مەن تاماعى, وعان قوسا «شتاتتان تىس جاعدايلاردى» رەتتەۋ شتابقا كەلىپ تىرەلەتىن. ونىڭ ۇستىنە نارىقتىق ەكونوميكا تۋدىرىپ وتىرعان اۋىرتپاشىلىق اسكەردى اينالىپ وتپەگەن كەز. اسكەري ازامات تەك سوعىس شەبەرى ەمەس, كانىگى ديپلومات, اككى ۇيىمداستىرۋشى, ىسكەر بولۋعا ءتيىس. باسقا بىرەۋ بولسا, قولىن ءبىر سىلتەپ اسكەردەن «قاشىپ» كەتەر مە ەدى. داۋلەت قامار ۇلى وتانعا دەگەن شەكسىز ادالدىعىمەن ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى ءتۇسىنىپ, تاعدىردىڭ اۋىرتپالىعىن قارا نارداي قىمسىنباي كوتەرە ءبىلدى. ءولارا ۋاقىتتا كەيىپكەرىمىز زامان سىنىنان سۇرىنبەي ءوتتى. قيىندىقتاردى جەڭىپ قانا قويماي, قول استىنداعىلارعا دا جەڭىمپازدىق رۋحتى دارىتا الدى. سول سەبەپتى وعان الدىمەن ديۆيزياعا كومانديرلىكتى, كەيىن قۇقىقتىق ءتارتىپ اسكەرىنىڭ باس شتاب باسشىسى لاۋازىمىن سەنىپ تاپسىردى. سەنىم دەمەكشى, سارا جولدان وتكەن ساردارعا ەل مەن مەملەكەت باسشىلىعى دا زور سەنىم ارتتى.
90-جىلداردىڭ باسىندا داۋلەت قامار ۇلى ءىىم ىشكى اسكەرلەر قولباسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – باس شتاب باستىعى لاۋازىمىنا تاعايىندالدى. وعان بۇكىل اسكەردىڭ شتابىن سەنىپ تاپسىردى. بارلىق قىزمەت شتاب ارقىلى تاراپ, ءوربىپ جاتتى. ول ءۇشىن «كۇندىز كۇلكى, تۇندە ۇيقى» كورمەي, تالاي ەتىكتىڭ تابانىن توزدىردى. كەڭ-بايتاق وتاننىڭ ءبىر كۇنى وڭتۇستىگىندە بولساڭ, ەرتەڭىندە سولتۇستىگىندە بولاسىڭ. بۇيرىقتىڭ اتى – بۇيرىق. سەنىم بيىگىنەن كورىنگەن ساردارعا «گەنەرال-مايور» جوعارى اسكەري اتاعىن تابىس ەتىلدى. بۇل سەنىمنىڭ سوڭى ەمەس, 1998 جىلى گەنەرال-مايور د.سالحانوۆ ءىى دارەجەلى «ايبىن» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. بۇل وردەن قوعامدىق ءتارتىپتى بۇلجىتپاي ساقتاعانى, حالىق مۇددەسىن بۇلجىتپاي قورعاعانى, اسكەري جانە قىزمەتتىك مىندەتتەردى ورىنداۋدا كورسەتكەن ەرلىگى مەن قايسارلىعى ءۇشىن بەرىلەدى.
ول قيىن-قىستاۋ جىلدارى ىشكى اسكەردە باسشىلىق قىزمەتتەردى قابىلداپ, كەلەسى بۋىن كومانديرلەرىنە بارلىق جاعىنان كاسىبي دايار اسكەردى تاپسىرىپ كەتتى. قىزمەت بارىسىندا ءوزىن ءبىلىمدى دە بىلىكتى باسشى, اكەدەي قامقور كوماندير رەتىندە تانىتتى. ونىمەن قىزمەتتەس بولعان, قول استىندا قىزمەت ەتكەن ساردارلار مەن ساربازدار داۋلەت قامار ۇلىن تەك جىلى سەزىممەن ەسكە الادى. ون بەس جىلداي باس شتابتى باسقارعان گەنەرال د.سالحانوۆ ادالدىعىنىڭ ارقاسىندا حالىق العىسىن جينادى. بۇل جوعارىدا ايتىلعان «ادال ازامات» ۇعىمىنا دالمە-ءدال كەلەدى. 2007 جىلى قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىنا شىققانىمەن اسكەردەن قول ۇزگەن جوق. جاستاردى تاربيەلەيتىن پاتريوتتىق ءىس-شارالارعا بەلسەنە قاتىسادى. باق-تا ويىن ەركىن جەتكىزىپ, جاستاردى ەل قورعاۋشى بولۋعا شاقىرادى. زايىبى شولپان سابيتقىزى ەكەۋى ونەگەلى وتباسى رەتىندە قىرىق جىلدان اسا بىرگە ءجۇر. شۋاقتى شاڭىراقتا تالعات پەن رۇستەم اتتى ەكى ۇل ەر جەتتى. نەمەرەلەرى تايىرجان مەن دانيا اتا-اپاسىن بالداي ءتاتتى تىلدەرىمەن قۋانتۋدا.
داۋلەت قامار ۇلىمەن 1992 جىلى تانىستىق. مەن قارۋلى كۇشتەرگە كادر دايارلايتىن جوعارى اسكەري وقۋ ورنىنىڭ باسشىسىمىن, ول ىشكى اسكەرلەردىڭ باس شتاب باستىعى بولاتىن. ءبىزدىڭ باسىمىزدى كەرەمەت ازامات يسمايل ابيزوۆ اعامىز قوستى. ۇشەۋمىز ءالى كۇنگە دەيىن دوستىعىمىزدىڭ تۋىن تۇسىرگەن ەمەسپىز. ءتۇرلى اسكەري-قوعامدىق ءىس-شارادا جولدارىمىز ءجيى توعىسادى. رەسمي ءىس-شارالارداعى ونىڭ ءسوز ساپتاۋى, ءوزىن-ءوزى ۇستاۋى بولەك ءبىر اڭگىمە. تۋماسىنان ادال ازاماتتار بارلىق جەردە, بارلىق جاعدايدا شىنايى بولۋعا تىرىسادى. ولار جاقىندارىنا, دوس-جاراندارىنا, وتباسىنا جانە وتانىنا ادال. ونداي قاسيەتتى قولدان جاساي المايسىڭ. قارابايىرلىقسىز قاراپايىمدىلىق, قىڭىرسىز تاباندىلىق, اڭعالسىز اشىقتىق, ەسەپسىز مارتتىك, جالعانسىز كىشىپەيىلدىك – وسى قاسيەتتەردىڭ تەمىرقازىعى ىشكى ادالدىققا بايلانىپ تۇر.
ۇلتتىق ۇلاندا ەلجاندىلىق ءداستۇر مەن پاتريوتيزم مەكتەبىنىڭ ىرگەسىن قالاعانداردىڭ ءبىرى گەنەرال داۋلەت سالحانوۆ مەرەيلى جاسقا كەلىپ وتىر. ءالى دە اتتان تۇسپەگەن گەنەرال ارداگەرلەر ۇيىمى اراسىندا ءتۇرلى سپورتتىق جارىستاردى ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسىپ ءجۇر. «دينامو» سپورت قاۋىمداستىعىندا ۆولەيبول, تەننيس, بيلياردپەن اينالىسىپ, جاستار اراسىندا سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋدان دا جالىققان ەمەس.
اباي تاسبولاتوۆ,
گەنەرال-لەيتەنانت