كەشە پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلىمىزدەگى سۋ تاسقىنىنا قاتىستى جاعداي قارالدى. مونوقالالاردى دامىتۋ پەرسپەكتيۆاسى دا ۇكىمەت تالقىسىنا ءتۇستى. توتەنشە جاعدايلار ۆيتسە-ءمينيسترى باۋىرجان سىزدىقوۆ مينيسترلىك سۋ تاسقىنى سالدارىن جويۋ جونىندەگى ءىس-قيمىلداردى ۇيلەستىرۋدى جالعاستىرىپ جاتقانىن ايتتى. العاشقى ساعاتتان باستاپ مينيسترلىك (تجم), اكىمدىكتەر, قورعانىس, ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرى, ۇلتتىق ۇلان, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى بولىمشەلەرىنىڭ كۇشتەرى مەن قۇرالدارى جۇمىلدىرىلعان.
زارداپ شەككەندەرگە كومەك بەرىلەدى
جالپى, سۋ تاسقىنى جاعدايى كۇردەلى بولىپ وتىر: باتىس وڭىرلەردە سۋدىڭ شامالى تومەندەۋى بايقالادى. ەلدىڭ ورتالىق, سولتۇستىك جانە شىعىس بولىگىندە وزەندەر دەڭگەيى قارقىندى تۇردە كوتەرىلىپ كەلەدى. بەس وبلىس سۋ باسۋ ايماعىندا قالعان. اكىمدىكتەر جەرگىلىكتى اۋقىمداعى 20 توتەنشە جاعداي (تج) جاريالادى. اقتوبە, باتىس قازاقستان جانە قوستاناي وبلىستارىندا جاعداي ءالى دە كۇردەلى. مينيسترلىكتىڭ كۇشى مەن قۇرالدارى دەرەۋ جۇمىلدىرىلىپ, سول جەرلەرگە جىبەرىلدى.
سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ سۋ تاسقىنى كەزەڭىنىڭ باسىندا رەسپۋبليكالىق مەنشىكتەگى 94 سۋ قويماسىندا تاسقىن سۋلاردى جيناۋ جانە ولاردى وتكىزۋ ءۇشىن بوس سىيىمدىلىقتار قۇرىلعانىن ايتتى. 1 ناۋرىزداعى جاعداي بويىنشا سۋ قويمالارىنىڭ ورتاشا بوس سىيىمدىلىعى 60%-دى قۇرادى. وڭىرلەردە اپاتتىق-قۇتقارۋ جۇمىستارى تىنىمسىز جالعاسىپ جاتىر. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتار, قارتتار, ايەلدەر مەن بالالار تج ايماقتارىنان ءبىرىنشى كەزەكتە ەۆاكۋاتسيالانىپ جاتىر. سۋ تاسقىنى كەزىندە بارلىعى 15 786 ادام قۇتقارىلدى. ونىڭ ىشىندە 6 187-ءسى – كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بالا. قازىر ۋاقىتشا ورنالاستىرۋ بەكەتتەرىندە 4 113 ادام, ونىڭ ىشىندە 1 911 بالا بار. سۋ تاسقىنى بەلسەندى كەزەڭگە وتپەگەن ەلدى مەكەندەردە سۋ باسۋدىڭ الدىن الۋ شارالارى كۇشەيتىلدى.
پرەمەر-مينيستر قورعانىس مينيسترىنە تجم-عا تەحنيكالىق كومەك جانە جەكە قۇرام تۇرىندە بارلىق قاجەتتى قولداۋدى كورسەتۋدى تاپسىردى. بيىل مۇنداي سۋ تاسقىنى بۇرىن-سوڭدى بولماعانىن ايتتى. ءۇي-جايلارىن تاستاپ كەتكىسى كەلمەيتىن تۇرعىنداردىڭ ارەكەتى ەۆاكۋاتسيالاۋ جۇمىستارىن قيىنداتىپ جاتقانىنا دا توقتالدى.
«ەل ازاماتتارىن اكىمدىكتەر مەن ارنايى قىزمەتتەردىڭ حابارلامالارىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ, ولاردىڭ نۇسقاۋلارىن ورىنداۋلارىن سۇرايمىن. بۇل ادام ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەۆاكۋاتسيالاۋ – ءبىرىنشى كەزەكتە, سىزدەردىڭ قاۋىپسىزدىكتەرىڭىزدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان», دەدى و.بەكتەنوۆ.
ۇكىمەت باسشىسى زارداپ شەككەندەردىڭ ەشقايسىسى مەملەكەت تاراپىنان كومەكسىز قالمايتىنىن اتاپ ءوتتى. جەدەل دەن قويۋ جانە ۇيلەستىرۋ جۇمىستارىن جاقسارتۋ ءۇشىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ باسشىلىعىمەن سۋ تاسقىنىنا قارسى ءىس-شارالاردى ۇيلەستىرۋ جانە سۋ تاسقىنى كەزەڭىنىڭ سالدارىن جويۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق شتاب جۇمىس ىستەپ جاتىر.
پرەمەر-مينيستر وتىرىس قورىتىندىسىندا بىرقاتار ناقتى تاپسىرما بەردى:
تجم قورعانىس مينيسترلىگىمەن جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, الدىن الا ەۆاكۋاتسيالاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزە وتىرىپ, ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ولاردى قۇتقارۋ جونىندە قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋى كەرەك; تجم باسقا دا كۇشتىك قۇرىلىمدارمەن بىرلەسىپ, سۋ باسقان ەلدى مەكەندەردە ۋاقتىلى اپاتتىق-قۇتقارۋ جانە كەزەك كۇتتىرمەس شۇعىل جۇمىستاردى جۇرگىزۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى كۇشتەر مەن قۇرالدار كولەمىن تارتۋى كەرەك; اكىمدىكتەر اقتوبە, باتىس قازاقستان جانە قوستاناي وبلىستارىنداعى سۋ تاسقىنىنا دەن قويۋدى ەسكەرە وتىرىپ, ەلدىڭ سولتۇستىك, شىعىس جانە ورتالىق وڭىرلەرىندە سۋ تاسقىنىنا جول بەرمەۋ جونىندە جان-جاقتى شارالار قابىلداۋعا ءتيىس; تجم مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, 2025-2029 جىلدارعا ارنالعان سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ جوسپارىن ازىرلەۋى كەرەك; توتەنشە جاعدايلار, ۇلتتىق ەكونوميكا, قارجى, كولىك, ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس, سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىكتەرى مەن ءوڭىر اكىمدىكتەرى ستيحيا كەلتىرگەن زالال كولەمىن باعالاپ, زارداپ شەككەن ادامدارعا ماتەريالدىق كومەك كورسەتۋدى دەرەۋ باستاۋعا ءتيىس.
كەشەندى شارالار قابىلدانادى
وتىرىستا مونوقالالاردى دامىتۋدىڭ پەرسپەكتيۆاسى دا كۇن تارتىبىنە قويىلدى. راسىندا 1,3 ملن-نان اسا تۇرعىنى بار 20 مونوقالا ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپتىك وندىرىسىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ وتىر. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى نۇرلان بايبازاروۆ مونوقالالاردا مۇناي-گاز, كومىر, بوكسيت, تەمىر كەندەرىن ءوندىرۋ باعىتىندا 23 قالا قۇراۋشى كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن ايتتى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىندا ونەركاسىپتىك ءوندىرىستىڭ كولەمى 18,5 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. مونوقالالاردا جۇمىس ىستەپ تۇرعان شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى بىلتىرمەن سالىستىرعاندا 92,3 مىڭنان 100,2 مىڭ بىرلىككە دەيىن ءوسىپتى.
ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن دامىتۋ جانە ينفراقۇرىلىمدىق ماسەلەلەرىن جۇيەلى شەشۋ ماقساتىندا التاي, بالقاش, جىتىقارا, ليساكوۆ, ريددەر, ستەپنوگورسك قالالارىن دامىتۋدىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارى بەكىتىلدى. بارلىعى 456,6 ملرد تەڭگەگە 326 ءىس-شارا قاراستىرىلعان. مونوقالالار ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا بيىل 62,8 ملرد تەڭگە جوسپارلانعان. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورلارىندا بالامالى وندىرىستەر قۇرۋ اياسىندا 10 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنىن اشا وتىرىپ, جالپى قۇنى 1,4 ترلن تەڭگە بولاتىن 41 جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.
ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترى قانات شارلاپاەۆ مونوقالالار ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنەتىنىن ايتتى. ماسەلەن, بيىل 100 ملرد تەڭگەگە 4 ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ناتيجەسىندە, مىڭعا جۋىق تۇراقتى جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك تۋادى ەكەن.
مونوقالالاردى دامىتۋعا قوسىمشا ينۆەستيتسيا تارتۋ ماقساتىندا گەولوگيا سالاسىندا بىرقاتار جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. 2020-2022 جىلدار ارالىعىندا جۇرگىزىلگەن مەملەكەتتىك گەولوگيالىق زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا, مونوقالالار ماڭىندا بولجامدى قۇنى 1,1 ترلن تەڭگەنى قۇرايتىن رەسۋرستار تابىلدى. سونىمەن قاتار مونوقالالار توڭىرەگىن بارلاۋعا 28,7 ملرد تەڭگە كولەمىندە جەكە ينۆەستيتسيا تارتىلعان. بيىل اباي, كۋرچاتوۆ, بالقاش, التاي قالالارىندا 5 پەرسپەكتيۆالى ۋچاسكەدە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن اياقتاۋدى جوسپارلاپ وتىر.
وتىرىستا مونوقالالاردىڭ الەۋمەتتىك احۋالى كوپ جاعدايدا ونداعى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى ەكەنى ايتىلدى. ءوندىرىس كولەمىنىڭ تومەندەۋى الەۋمەتتىك جانە دەموگرافيالىق ماسەلەلەردىڭ الەۋەتتى كوزىنە اينالۋى مۇمكىن. كەيىنگى 20 جىلدا ونداعى تۇرعىنداردىڭ سانى ەكى ەسەدەن استام ازايىپ كەتتى. مۇنىڭ باستى سەبەپتەرى جۇمىس ورىندارىنىڭ تاپشىلىعى, جالاقىنىڭ ازدىعى جانە تۇرمىس ساپاسىنىڭ تومەندىگى بولىپ وتىر.
ء«بىز مونوقالالاردى دامىتىپ, جاستار ءۇشىن تارتىمدى ەتكىمىز كەلەدى. ول ءۇشىن تابىستى ارتتىرىپ, جۇمىس ورىندارىن كوبەيتۋ قاجەت. اتالعان مىندەت وندىرىستەردى كەڭەيتۋ, جاڭا جوبالاردى ىسكە قوسۋ, بيزنەسكە قولايلى جاعداي جاساۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس. اكىمدىكتەر جاس ماماندارعا جاعداي جاساپ, الەۋمەتتىك پاكەتتەر ۇسىنۋى كەرەك. مونوقالالاردا ءوندىرىس ورىندارى بار كومپانيالار دا كورپوراتيۆتىك الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى ۇمىتپاعانى دۇرىس. ونىڭ ىشىندە, جۇمىسكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا, ءوندىرىستى كەڭەيتۋگە, حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان الەۋمەتتىك باستامالارعا ءبىرىنشى كەزەكتە نازار اۋدارۋ قاجەت», دەدى و.بەكتەنوۆ.
مونوقالالاردىڭ ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ بارىسى تۋرالى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ اڭگىمەلەپ بەردى. ايتۋىنشا, ستەپنوگورسك جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى جوندەۋ-قالپىنا كەلتىرۋ جانە بالقاش جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى ىسكە اسىرۋ كەزەڭىندە تۇر. سونداي-اق ستەپنوگور, ريددەر, تەمىرتاۋ, شاحتينسك, رۋدنىي, ەكىباستۇز, كەنتاۋ قالالارىندا 28 قازاندىق پەن 11 تۋربينانى جوندەۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ جوسپارلانعان. سونىمەن بىرگە, 11 قالانى گازبەن جابدىقتاۋ بويىنشا جۇمىس جالعاسىپ جاتىر. بۇل يگى شارا كەلەشەكتە 600 مىڭعا جۋىق تۇرعىندى كوگىلدىر وتىنمەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ۇكىمەت باسشىسى مونوقالالارداعى ينفراقۇرىلىم نىساندارىنىڭ تۇراقتى جۇمىسىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار حالىقتى نەگىزگى قىزمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋگە دەن قويۋ كەرەك: ينفراقۇرىلىم, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى مەن ولاردى جوندەۋ جانە ءبىلىم بەرۋ مەن مەديتسينالىق قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگى.
قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى ەرماعانبەت بولەكپاەۆ ساران قالاسىندا ەلدى مەكەننىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن يندۋستريالىق ايماق قۇرۋ ناتيجەلەرى تۋرالى باياندادى. جىل سوڭىنا دەيىن حرومتاۋ, ساتباەۆ, بالقاش جانە قۇلسارى قالالارىندا وسىنداي يندۋستريالىق ايماقتار قۇرۋ تاپسىرىلدى. كەلەشەكتە بۇل تاجىريبەنى باسقا مونوقالالارعا دا تاراتۋ كەرەك.
شاعىن قالالاردى دامىتۋ بويىنشا سارالانعان ءتاسىلدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ۇكىمەت باسشىسى مىناداي تاپسىرمالار بەردى:
جۋىق اراداعى ناقتىلاۋلار مەن تۇزەتۋلەر اياسىندا ينفراقۇرىلىمدى قارجىلاندىرۋ ليميتتەرىن ۇلعايتۋ جۇمىسى جانداندىرىلسىن. بۇل رەتتە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانۋ قاجەت; جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىندا, سونداي-اق جىلۋ, سۋ جانە ەلەكتر جەلىلەرىندە جوسپارلانعان جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ تولىق كولەمدە ورىندالۋى كەستەلەردى ساقتاي وتىرىپ, قامتاماسىز ەتىلسىن. كەلەسى جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق بويىنشا اكىمدەرگە تالاپ قاتاڭ بولادى; وتاندىق ءوندىرىستى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن مونوقالالارداعى ءىرى كاسىپورىندارمەن بىرگە وففتەيك كەلىسىمشارتتار سانىن كەمىندە ەكى ەسە ارتتىرۋدى تاپسىرامىن; ەكى اپتانىڭ ىشىندە مونوقالالارداعى بوس تۇرعان الاڭداردا شاعىن ونەركاسىپتىك ايماقتاردى قۇرۋعا بايلانىستى ناقتى ۇسىنىستار ەنگىزىلسىن; تەحنوگەندىك-مينەرالدى تۇزىلىمدەردى قايتا وڭدەۋ ءۇشىن ينۆەستورلار تارتىلسىن. بيىل مونوقالالار ماڭىندا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت.