بەرەكەنىڭ باستاۋى

پرەزيدەنت ماتەريالدىق ءارى رۋحاني ىسىراپشىلدىق پروبلەماسىن: «شىن مانىندە, ىرىستىڭ باستاۋى – ۇنەمشىلدىك. دامىعان ەلدەردە جارىق پەن سۋعا دەيىن ۇنەمدەپ پايدالانۋ جوعارى دەڭگەيدەگى قوعام­دىق مادەنيەتكە اينالعان. ال بىزدە بۇعان مۇلدە كەرەعار جاعداي قا­لىپتاسقان. ميلليونداعان ادام­نىڭ ىسىراپشىلدىعى بۇكىل ەل­دىڭ بايلىعىن جەلگە ۇشىرادى. ار­قاي­سى­مىز ۇنەمشىل ءارى ۇقىپتى بولساق, ەلىمىزدىڭ بەرەكەسى ارتا تۇسەر ەدى. ۇرپاقتىڭ ساناسىنا وسىنى سىڭىرە بەرۋىمىز قاجەت. وسى دەرتتىڭ بارىنەن تۇبەگەيلى ارىلساق, ۇلتىمىزدىڭ ساپاسىن جاقسارتامىز, ونى مۇلدە جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەمىز», دەپ اتاپ ءوتتى.

تۇتىنۋشىلىق دۇنيەتانىم جەكەلەگەن ادامعا عانا ەمەس, بۇكىل جەر شارىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى باعزىدان ايان. سوندىقتان جاھاندا كەز كەلگەن رەسۋرستى سانالى تۇ­تىنۋ ماڭىزدى قۇندىلىقتار جۇيە­­سىنە كىرىستىرىلدى. ەگەر ءبىزدىڭ قو­عام­عا بۇل تۇسىنىك ورنىقپاسا, ءتۇرلى ەكولوگيالىق قاۋىپ, تابيعي ونىم­دەر­دىڭ تاپشىلىعى, ءتىپتى ونىڭ قالپىنا كەلمەۋى, ادامزاتتىڭ في­زيكالىق جانە پسيحولوگيالىق دەن­ساۋلىعى ناشارلاۋى مۇمكىن. دەمەك وتانداستارىمىز قاجەت زاتتاردى عانا ساتىپ الىپ, رەسۋرس­تاردى ۇنەمدى پاي­دالانۋعا بەيىمدەلۋگە ءتيىس. ويت­كەنى ەلدەگى قازىرگى ەكو­لوگيالىق جاع­داي ءماز ەمەس. ەكو­لوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مي­نيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكالىق دە­رەك­تەرىن بايقاساق, ورتاشا ەسەپپەن ءبىر ازاماتقا جىلىنا 400-500 كگ قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتان (قتق) كەلەدى. بۇل جىلىنا 10 ملن تونناعا جۋىق دەگەن ءسوز. ال رەسپۋب­ليكادا جىل سايىن 4,5-5 ملن توننا شاماسىندا قتق جينالادى. ەڭ سوراقىسى, 2020 جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىندا قايتا وڭدەلگەن جانە كادەگە جاراتىلعان قتق ۇلەسى بار-جوعى 15,8 پايىزدى قۇرايدى.

بۇگىندە ەلدە سۋدى ىسىراپ ەتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر. ەلى­مىزدە جان باسىنا شاققان­داعى سۋدى كۇندەلىكتى تۇتىنۋ – 3 499 ليتر. سالىستىرمالى تۇردە گەرمانيادا – 855, ۇلىبريتانيادا – 348 ليتر. ماسەلەن, ازيا دامۋ بانكىنىڭ دەرەكتەرىندە قازاقستان سۋ تاپشىلىعى بويىنشا تىعى­رىق­قا تىرەلىپ تۇر دەلىنگەن. ياعني ازيا ەلدەرى اراسىندا ەلىمىز سەگىزىنشى ورىنعا جايعاسقان. قا­زىرگى تاڭدا ءتورت وڭىردە: اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, قىزىلوردا, جامبىل وبلىسىندا سۋ جەتكىلىكسىز. ال ماڭ­عىستاۋ وبلىسىندا ءتىپتى اۋىزسۋ تاپشى.

ەگەر جەكە ادام تۋرالى ايتاتىن بولساق, قوعام ءومىردىڭ ءمانى قىزمەتتەر مەن تاۋارلاردى تۇتىنۋ دەپ قاراستىرسا, بۇل پاراديگمانىڭ اسەرى ەكونوميكالىق, فيزيكالىق, پسيحولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك سالدارعا اكەلەدى. بىلتىر ەلدە بول­شەك ساۋدادا ساتىلعان تاۋار­لار­دىڭ جالپى قۇنى 19,23 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. كورسەتكىش ءبىر جىل بۇرىنعىعا قاراعاندا 7,7%-عا جوعارى. بۇل ءوسىم 9 جىلداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش. دەمەك ادامدار ءۇشىن جاڭا گادجەت, جاڭا كولىك, ۇلكەن ءۇي سەكىلدى دۇنيەلەردەن ءلاززات الۋ دامۋدان گورى ماڭىزدىراق بولعان. ماسەلەن, نە سەبەپتى جاسوسپىرىمدەرگە 14 حۋدي, ال كىشكەنتاي قىزعا 40 باربي قۋىرشاعى كەرەك؟ سوندا بۇل بالالاردىڭ تۇتىنۋ ادەتتەرى ەرەسەك جاستا قانداي بولادى؟

تاعى ءبىر ماسەلە – بۇگىندە جاھان­دانۋ داۋىرىندە سەندە سوڭعى ۇلگى­دەگى سمارتفون بولماسا, ول ۆەگەتاريان نەمەسە ىشىمدىك ىشپەيتىن جانعا قاراعاندا الدەقايدا ترەندتەن قالىپ قويعان ادام سەكىلدى كورىنەدى. سونداي-اق قازىر ءبارى ينتەرنەتكە كىشكەنتاي كەزىنەن-اق ەركىن قول جەتكىزە الادى. بالانىڭ نە كورىپ جاتقانى باقىلاۋسىز, تاسادا قالىپ جاتىر. اسىلىندا ونىڭ سالدارى ۇلكەن پسيحولوگيالىق ماسەلەلەرگە اكەلۋى مۇمكىن.

جالپى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ مادەنيەتىن ادام ءوزىنىڭ باستاپقى قا­جەتتىلىكتەرىن قاناعات­تان­دىر­عان­نان كەيىن عانا قولعا الادى. بىزدە, وكىنىشكە قاراي, حالىقتىڭ باسىم بولىگى ارەڭ كۇن كورىپ ءجۇر دەسەم, ارتىق ايتپايمىن. ءتىپتى ولاردىڭ نەسيە بەرەشەگىنىڭ ارتۋى, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتىڭ ءوسۋى – ەلدىڭ ەكونوميكالىق احۋالىنىڭ كورىنىسى. مىسالى, 2023 جىلعى 1 جەلتوقساندا 7,8 ملن ادامنىڭ تۇتىنۋشىلىق كەپىلسىز قارىزدارى بولعان. بۇل – ەلدەگى ەرەسەك توپتىڭ شامامەن 60 پايىزى. نەسيەلەۋ پورتفەلىندەگى 49 پايىز وسى كەپىلسىز تۇتىنۋشىلىق قارىزدارعا تيەسىلى ەكەن.

سانالى تۇتىنۋ كەلەشەكتەگى ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ الدىن الۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى. سەبەبى ەكولوگياعا ەڭ كوپ زيان كەلتىرەتىن ول – ادام. ال بالالار  –  ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز. سوندىقتان ولاردى قازىردەن تابيعاتقا قامقور بولۋعا, قورشاعان ورتاعا جاناشىرلىقپەن قاراۋعا ۇيرەتسەك, ەكولوگيالىق مادەنيەتى دە جوعارى بولادى. ساي­كەسىنشە, ادام ءىس-ارەكەتىنەن پايدا بولاتىن ەكولوگيالىق ماسە­لەلەر دە ازايادى. ويتكەنى سانالى تۇتىنۋدى قولدايتىن, ساۋاتتى ۇرپاق قالىپتاسادى. ءبىز ۇلتتىق, رۋحاني تاربيە تۋرالى كوپ ايتامىز. ءدال سولاي ەكولوگيالىق تاربيەگە دە اسا نازار اۋدارۋىمىز قاجەت. ويتكەنى ەكولوگيالىق تاربيە – دۇنيەنىڭ باس­تاۋى.

دارينا دانەنوۆا,

پرەزيدەنت جانىنداعى قسزي قوعامدىق پىكىردى زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى