قانداستاردى قۋانتاتىن قۇجات

سول كەزدە قانداستارعا قازىر­گىدەي رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت­تەن قارجىلاندىرىلاتىن قى­رۋار كۆوتا ءبولىنىپ, قارجىلاي قول­داۋ كورسەتىلمەسە دە, ولار­دىڭ ءبارىن اۋىلدى جەرلەردەگى شا­رۋا­شىلىق قۇرىلىمدارى­نىڭ باس­شىلارى تۇرعىن ۇيمەن قام­تا­ماسىز ەتىپ, الدارىنا مال سالىپ بەرىپ, مۇمكىندىكتەرىن­شە كومەك كورسەتتى. ال جەرگىلىكتى تۇر­عىن­دار التايدىڭ ارعى جاعى­نان كەلگەن اعايىندارعا كەزەك­تەسە ەرۋلىك بەرىپ, باۋىرلارىنا تارتىپ باقتى. سوعان قاراماستان, موڭعوليادان ورال­عان قانداستارىمىزدىڭ اتامەكەنگە تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭىپ كەتۋى وڭايعا تۇسپەدى. اسىرەسە ەلىمىزدىڭ باسقا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ سانى باسىم تەرىسكەي ايماعىنا قونىستانعان اعايىنداردىڭ ورىس ءتىلىن بىلمەۋىنە بايلانىس­تى جاڭا ورتاعا بەيىمدەلىپ كەتۋى قيىنعا سوقتى. بۇعان شىداماعان ءبىرسىپىراسى كەيىن قازاعى قالىڭ وڭىرلەرگە كوشىپ كەتتى.

موڭعوليادان كەلگەن قانداس­تار تاپ بولعان تاعى ءبىر ۇلكەن قيىندىق – قازاقستان ازامات­تىعىن الۋ ەدى. ويتكەنى ەڭبەك شارتى بويىنشا اتامەكەنگە كوشىپ كەلگەن اعايىندار موڭ­عوليا ازاماتتىعىنان شىقپا­عان بولاتىن. سونىڭ سالدارىنان 83 مىڭداي قانداسىمىز­دىڭ 12 مىڭنان استامى وز­دەرى تۋىپ-وسكەن بايان-ولگەيگە قايتىپ ورالدى. قالعان 70 مىڭنان استامى كەيىن ەكى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ارا­لاسۋىنىڭ ارقاسىندا قازاق­ستان ازاماتتىعىن الىپ, اتاجۇرتقا تۇپكىلىكتى تابان تىرەدى. ولاردىڭ قازاقستان ازاماتتارى رەتىندە تولىق قۇقىققا يە بولۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن رەسمي قۇجات – 1994 جىلعى 2 جەلتوقساندا الماتى قالاسىندا جاسالعان قازاق­ستان جانە موڭعوليا ازا­مات­تارىن ەڭبەك شارتى بو­يىنشا جۇمىسقا قاتىستىرۋ جونىندەگى ماسەلەلەر بويىنشا ىنتىماقتاسۋ تۋرالى قازاقستان ۇكىمەتى مەن موڭعوليا ۇكىمەتى اراسىنداعى كەلىسىم.

بىراق ۋاقىت وتە كەلە ۇلى كوشتىڭ جولىندا جاڭا كەدەرگىلەر پايدا بولدى. بارىنەن دە شەتەلدەگى ەتنوستىق قازاقتاردىڭ تاريحي وتانىنا جاپپاي ورالۋىنا قارسى پيعىلداعى كەيبىر جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەردىڭ 2011 جىلعى 16 جەلتوقساندا بول­عان قايعىلى جاڭاوزەن وقيعا­سىنا قانداستار كىنالى دەگەن جال­عان پىكىر تاراتۋىنىڭ سالدارى قيىن ەدى. وسى سەبەپپەن قان­داستاردى قابىلداپ, ەل وڭىرلەرىنە كۆوتا بويىنشا ورنالاستىرىپ, تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ­گە ارنالعان «نۇرلى كوش» مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسى كۇرت توقتاتىلدى. بۇل ازداي, ۇكىمەت­تىڭ 2011-2014 جىلدارى قانداس­تاردىڭ 10 مىڭ وتباسىن كۆوتا بويىنشا قابىلداۋ تۋرالى قاۋلىسىنىڭ كۇشى دە جو­يىلدى. ۇكىمەت موڭعوليادان كوشىپ كەلگەن قانداستارىمىزعا ەرەكشە ءشۇيىلىپ, سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ 2014 جىلعى 31 جەلتوقساندا جوعارىدا اتالعان قازاقستان مەن موڭعوليا ازاماتتارىن ەڭبەك شارتى بو­يىنشا جۇمىسقا قاتىستىرۋ جو­نىندەگى ماسەلەلەر بويىنشا ىن­تى­ماقتاسۋ تۋرالى قازاقستان ۇكىمەتى مەن موڭعوليا ۇكىمەتى اراسىنداعى كەلىسىمنىڭ كۇشىن بىرجاقتى تارتىپپەن جويۋ تۋرالى №1422 قاۋلىعا قول قويىپ, بىردەن كۇشىنە ەنگىزدى. ۇكىمەتتىڭ وسى قاۋلىسىنىڭ سالدارى اسى­رەسە 2015 جىلدان باستاپ زەي­نەت دەمالىسىنا شىققان, ءومىرى­نىڭ كوپ جىلىن موڭعوليادا وتكىز­گەن ازاماتتارعا وتە اۋىر سوق­قى بولىپ ءتيدى. سەبەبى, زەينەت­­اقى ەسەپتەۋ كەزىندە ولار­دىڭ موڭ­عوليادا جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىعان, اسكەري قىزمەت اتقارعان جانە جۇمىس ىستەگەن جىلدارى ەڭبەك وتىلىنە ەنگىزىلمەي, ال قازاقستاندا ەڭبەك ەتكەن ۋاقىتى ازدىق ەتكەندىكتەن, مۇلدەم زەي­نەت­اقىسىز قالىپ, ماردىمسىز جار­دەماقى الۋعا ءماجبۇر بولدى.

2016 جىلى جازدا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ءۋالي­حانوۆ اۋدانىنىڭ ورتالىعى – كىشكەنەكول اۋىلىندا التىنشى شاقىرىلىمداعى پارلا­مەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى ارداگەرلەرمەن كەزدەسكەندە اۋدان­دىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ تور­اعاسى سانسىزباي قاليەۆ: «وسىن­دا موڭعوليادان كوشىپ كەل­گەن ءبىر تاماشا ازامات تۇرا­دى. بايان-ولگەي ايماعىنىڭ مادە­نيەت سالاسىندا ۇزاق جىلدار بو­يى قىزمەت ىستەپ, قۇرمەتتى اتاق­­تار­مەن ماراپاتتالعان ونەر­پاز ادام. ءبىر وكىنىشتىسى, ول اتا­جۇر­­تىنا كوشىپ كەلىپ, شامالى جىل قىز­مەت ىستەگەن سوڭ زەينەت دە­­ما­لى­سىنا شىققانىندا قازاق­ستان­داعى ەڭبەك ءوتىلى جەتپەي, 14 مىڭ تەڭگە عانا جاردەماقى تاعا­يى­ن­­دالىپتى. قارتايعان شاقتا مۇن­داي از اقشاعا قالاي كۇن كورۋ­­گە بولادى؟ بىلۋىمىزشە, 2015 جىلعا دەيىن زەينەت دەمالىسى­نا شىققان, بايان-ولگەيدەن كەلگەن قان­داستار ءومىر بويى وسىندا تۇ­رىپ, ەڭبەك ەتكەن وتانداستارى­مىزبەن تەڭ دارە­جەدە, لايىقتى زەينەتاقى الىپ كەلدى. ەندى «ەلىم!» دەپ ەڭىرەپ كەلگەن باۋىرلارىمىزدى نەگە وگەي­سىتەمىز, نەگە كەمسىتەمىز؟ سىزدەر, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, وسى ماسەلەنى تەزدەتىپ شەشىڭىز­دەر», دەگەنى جادىمىزدا.

الايدا پارلامەنت ءماجىلى­سى­نىڭ دەپۋتاتتارى بۇل كوكەي­كەستى ماسەلەنى شەشۋگە تىرىسقان­دارى­مەن, بۇرىنعى ۇكىمەتكە سوزدەرىن وتكىزە العان جوق. ءبارىن ءبىر-اق ادام شەشەتىن ەسكى جۇيەدە باسقاشا بولۋى مۇمكىن دە ەمەس ەدى. تەك 2017 جىلى بولعان دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىندا سول ۋاقىتتاعى مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە موڭعوليادان كوشىپ كەلگەن قانداستاردىڭ زەينەتاقى ماسەلەسىن شەشۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن سوڭ عانا سەڭ ورنىنان قوزعالدى. ءسويتىپ, كەلەسى جىلدىڭ سوڭىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» زاڭعا قانداستاردىڭ شەتەلدە تۇرعان كەزەڭدە جيناقتاعان ەڭبەك ءوتىلىن قازاقستاندا زەينەت دەمالىسىنا شىققان كەزدە ەسەپكە الۋ تۋرالى تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. ايتسە دە بۇل جارتىكەش شەشىم بولدى. سەبەبى, ءتيىستى زاڭ جوباسىن ازىرلەگەن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى­نىڭ شەنەۋنىكتەرى موڭعوليا­دان ورالعان قانداستارعا دەگەن بۇرىنعى رايلارىنان تولىق قايتپاي, ولاردىڭ شەتەلدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىعان جانە اسكەري قىزمەت اتقارعان جىل­دارىن ەڭبەك وتىلىنە ەنگىزبەي تاس­تادى. پارلامەنت ءماجىلىسى دە­پۋ­تات­تارىنىڭ وسى جونىندەگى تۇزەتۋ­لە­رىن دە قابىلداماي: ء«بىز بۇل ما­سەلە بويىنشا الداعى ۋاقىتتا موڭ­عوليا ۇكىمەتىمەن كەلىسسوز جۇر­گى­زىپ, ارنايى كەلىسىم جاساۋى­مىز قاجەت», دەگەن ءۋاج ايتىپ, ۋادە بەردى.

وكىنىشكە قاراي, شەنەۋنىك­تەردىڭ بۇل ۋادەسى بەس جىلدان اس­تام ۋاقىت بويى ءسوز كۇيىندە قا­لىپ كەلدى. تەك جاقىندا عانا جاڭا ۇكى­مەت قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سى­نىڭ ۇكىمەتى مەن موڭعوليا ۇكىمەتى اراسىنداعى زەينەتاقى سالا­­سىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋ­را­­لى كەلىسىمنىڭ جوباسىن ما­قۇل­­­دادى. وندا: «اسكەري قىز­مەت كەزە­ڭدەرى جانە جوعارى (جوعا­رى وقۋ ورنىنان كەيىنگى) جانە ار­ناۋلى ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيە­سىندە, سونداي-اق رۋحاني ء(دىني) ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا, تاراپتار اۋماعىندا وقۋ كەزەڭدەرى زەينەت­اقى تاعايىنداعان تاراپ مەملە­كەتىنىڭ زاڭناماسىنا سايكەس ەڭبەك (ساقتاندىرۋ) وتىلىنە ەسەپتە­لەدى», دەپ كورسەتىلگەن. بۇل كەلى­سىم ال­داعى ۋاقىتتا ەكى ەلدىڭ ۋاكى­لەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارى­نىڭ باس­شىلارى قول قويىپ, راتيفيكا­تسيالانعاننان كەيىن كۇشىنە ەنەدى.

جاڭا ۇكىمەتتىڭ موڭعوليادان ورالعان قانداستاردى قۋانتاتىن وسى شەشىمى ادىلەتتى قازاقستان ورناتۋ جولىنداعى كەزەكتى قادام دەپ بىلەمىز. «ەشتەن دە كەش جاقسى».