ادامزات بالاسىنىڭ ەۆوليۋتسيالىق دامۋىنا قاراي جازۋ ونەرى دە سان ءتۇرلى وزگەرىسكە ۇشىراپ, جەتىلۋ جولدارىنان ءوتتى. الەمدىك جازۋ تاريحىن زەرتتەۋشى عالىمدار ونىڭ دامۋ ديناميكاسىن زەردەلەۋ ناتيجەسىندە بۇكىل جازۋ جۇيەسىن ءۇش تۇرگە بولەدى. ولاردى عىلىم تىلىندە پيكتوگرافيالىق, يدەوگرافيالىق (يەروگليفتىك) جانە فونەتيكالىق دەپ اتايدى. كونە جازۋلاردى تانىپ-ءبىلۋ ارقىلى تۇرىك حالىقتارىنىڭ سان مىڭجىلدىقتى قۇرايتىن تاريحى بار, ەجەلدەن كەلە جاتقان كونە حالىقتاردىڭ ءبىرى ەكەنىن دالەلدەيتىن ء«ومىربايان تۋعان كۇننەن باستالادى», «جەر-جاھاندا ارعى اتاڭنىڭ ءىزى بار» اتتى زەرتتەۋ كىتاپتارىنىڭ اۆتورى, قالامگەر-عالىم, تاريحشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قويشىعارا سالعارا ۇلىنا جولىعىپ, جازۋ-سىزۋ جونىندە سىر شەرتىسكەن ەدىك. ادامزات بالاسىنىڭ ەۆوليۋتسيالىق دامۋىنا قاراي جازۋ ونەرى دە سان ءتۇرلى وزگەرىسكە ۇشىراپ, جەتىلۋ جولدارىنان ءوتتى. الەمدىك جازۋ تاريحىن زەرتتەۋشى عالىمدار ونىڭ دامۋ ديناميكاسىن زەردەلەۋ ناتيجەسىندە بۇكىل جازۋ جۇيەسىن ءۇش تۇرگە بولەدى. ولاردى عىلىم تىلىندە پيكتوگرافيالىق, يدەوگرافيالىق (يەروگليفتىك) جانە فونەتيكالىق دەپ اتايدى. كونە جازۋلاردى تانىپ-ءبىلۋ ارقىلى تۇرىك حالىقتارىنىڭ سان مىڭجىلدىقتى قۇرايتىن تاريحى بار, ەجەلدەن كەلە جاتقان كونە حالىقتاردىڭ ءبىرى ەكەنىن دالەلدەيتىن ء«ومىربايان تۋعان كۇننەن باستالادى», «جەر-جاھاندا ارعى اتاڭنىڭ ءىزى بار» اتتى زەرتتەۋ كىتاپتارىنىڭ اۆتورى, قالامگەر-عالىم, تاريحشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قويشىعارا سالعارا ۇلىنا جولىعىپ, جازۋ-سىزۋ جونىندە سىر شەرتىسكەن ەدىك.
– جازۋدىڭ العاشقى تۇرلەرى قانداي, ول قاي داۋىرلەردە باستالعان؟
– كونە زامانداردان بۇگىنگە جەتكەن جازۋلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ەسكى ءتۇرى – پيكتوگرافيالىق جازۋ, بۇل – جازۋ اتاۋلىنىڭ باستاۋى دەپ ەسەپتەلىنەدى. بۇعان امەريكالىق ۇندىستەردىڭ سۋرەتتى تاڭبا جازۋى جاتادى. «پيكتوگرافيا» تەرمينى – لاتىننىڭ «سۋرەت» جانە گرەكتىڭ «جازۋ» دەگەندى بىلدىرەتىن ەكى ءسوزدىڭ بىرىگۋى ارقىلى جاسالعان. ماعىناسى – «سۋرەت ارقىلى بەرىلگەن جازۋ», «سۋرەتتى جازۋ» دەگەنگە سايادى.
ال كەلەسى ساتىسى – يدەوگرافيالىق جازۋ دەپ اتالادى. ول – لاتىننىڭ «يدەيا» جانە گرەكتىڭ «جازۋ» دەگەندى بىلدىرەتىن سوزدەرىنىڭ بىرىگۋى ارقىلى جاسالعان. ماعىناسى – «بەلگىلى ءبىر ۇعىمدى, ويدى بىلدىرەتىن جازۋ». بۇل – پيكتوگرافيالىق جازۋدىڭ زاڭدى جالعاسى, سونىڭ جەتىلگەن ءتۇرى دەپ ەسەپتەلىنەدى. بۇعان كونەقىتاي, كونەشۋمەر جازۋلارىن جاتقىزادى.
ءۇشىنشى ءتۇرى – فونەتيكالىق جازۋ. مۇنى كەيدە «بۋىندىق جازۋ» جانە «ارىپتىك-دىبىستىق جازۋ» دەپ ەكىگە بولەدى. مۇنىڭ سوڭعىسىن كوبىنە «الىپبيلىك جازۋ» دەپ تە اتايدى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى قولدانىپ جۇرگەنىمىز – جازۋدىڭ وسى ءتۇرى.
اراسىنا بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتار سالىپ, بىرىنەن كەيىن ءبىرى پايدا بولعان جازۋدىڭ وسى ءداستۇرلى ءۇش تۇرىنەن تاراپ, تارماقتانا جەتىلىپ, بۇل كۇندە سان الۋان حالىقتىڭ اتىمەن اتالىپ كەتكەن ءتۇرلى جازۋلار بارشىلىق. وسى جازۋلار ارقىلى سوناۋ ەستە جوق ەسكى زاماننان باستاپ بۇگىنگە دەيىنگى جەر بەتىندە ءومىر سۇرگەن حالىقتار تاريحىن وقىپ, بىلۋگە مۇمكىندىك تۋدى. ياعني جازۋ جىل ساناۋدان 15-16 مىڭداي جىل بۇرىن پايدا بولعان. بۇعان تىنىق مۇحيتىنىڭ استىنا كەتكەن باعزىداعى مۋ قۇرلىعىنىڭ تاريحىن الەمگە العاش جاريالاعان اعىلشىن اسكەري پولكوۆنيگى دجەيمس چەرچۆارد ەڭبەگى دالەل.
جالپى, جازۋلار ارقىلى جەتكەن دەرەكتەردى عىلىمدا «جازبا دەرەك» دەپ اتايدى. بۇگىنگى تاريحي سانامىزدى قالىپتاستىرعان رەسمي حرونيكا وسى جازبا دەرەكتەر نەگىزىندە جاسالعان.
اۋەلگى ادامزات بالاسىنىڭ اراسىندا جازۋدى كيە تۇتىپ, وعان تاڭىرلىك سيپاتپەن قاراعان سانا قالىپتاستى. مىسالى, كونە مىسىرلىقتار وزدەرىنىڭ جازۋىن «قۇدايدىڭ ءتىلى» دەپ ۇعىپ, جازۋدى ويلاپ تابۋشىنى مادەنيەت اتاۋلىنىڭ ءبارىن ومىرگە كەلتىرۋشى – توت قۇداي دەپ بىلگەن. ال ۆاۆيلوندىقتار بولسا, ءوز جازۋلارىنىڭ اۆتورىن ادام تاعدىرىنىڭ قۇدايى – ماردۋك بالاسى نابۋ دەپ تۇسىنگەن. سول سەكىلدى ياھۋديلەر جازۋدى تۇرمىسقا ەنگىزگەن مۇسا دەسە, گرەك ءميفى بۇل يگى ءىستى گەرمەس قۇدايعا تەليدى. بايىرعى قىتايلىقتار مەن ۇندىلەردە دە, وزگە حالىقتاردا دا وسىنداي تۇسىنىك بولعان. ءسويتىپ, وسى تارىزدەس تانىم-تۇسىنىكتەن ءوربىپ, كەيىن ادامزات وي-ساناسىنىڭ دامۋىنان جازۋ (جازبا ءتىلى) قالىپتاستى. ول حالىقتاردىڭ قاي-قايسىسى ءۇشىن دە مادەنيەتتىڭ, ونەردىڭ جانە ءبىلىم-عىلىمنىڭ باستاۋشىسى بولعانى تالاس تۋدىرمايدى.
– وركەنيەتپەن ىلەسە ىلگەرىلەگەن جازۋ ونەرى «الىپبيلىك جازۋ» دەڭگەيىنە جەتتى. وسى ەڭ العاشقى «ارىپتىك-دىبىستىق جازۋ» ءۇردىسى ادامزات بالاسىنىڭ اراسىنان كىمدەرگە تيەسىلى؟
– رەسمي تاريحتىڭ ۇسىنعان تۇجىرىمدارى بويىنشا وڭتۇستىك ەۋروپا, تاياۋ شىعىس جانە افريكا ايماعى «ەجەلگى وركەنيەتتىڭ وشاعى» دەپ تانىلعان. ولار كونە وركەنيەتتى تۋدىرعان, جازۋ-سىزۋدى ويلاپ تاپقان. بىراق مۇنداعى وركەنيەتكە جەتكەن حالىقتاردىڭ ءبارىنىڭ بىردەي بۇل وڭىرلەرگە سىرتتان كەلگەنى, بىردە-بىرەۋىنىڭ ناقتى باستاۋ تاريحىنىڭ جوقتىعى ويلانتادى. ولاردىڭ قايدان كەلىپ, قاي تىلدە سويلەگەنى بەيمالىم. ايتسە دە, دەرەكتەردىڭ ءبارى جازۋ ارقىلى جەتكەندىكتەن, بايقايتىنىمىز, جازۋ ونەرىن ەڭ العاشقى بولىپ مەڭگەرگەن – شۋمەرلەر بولسا كەرەك.
تاريح دەرەگى بويىنشا سىناجازۋدى (كلينوپيس) ءبىرىنشى بولىپ قولدانعان شۋمەرلەر دەلىنەدى. اككادتار دا, كەيىنگى تانىلعان ۆاۆيلوندىقتار مەن اسسيريالىقتار دا سىناجازۋدى وسى شۋمەرلەردەن قابىلداعان. بۇل رەتتە زەرتتەۋشىلەر جازۋدىڭ العاشقى ءتۇرى – پيكتوگرافيالىق جازۋدان ورىندالۋى جەڭىل سىناجازۋعا كوشۋدىڭ سەبەبىن دە شۋمەرلەر مەكەندەگەن جەردىڭ قىش تاقتايشالار جاساۋعا اسا قولايلى سازبالشىقتىڭ كوپتىگىمەن بايلانىستىرادى. وسىلاي دەلىنگەنىمەن, شۋمەرلەردىڭ سىناجازۋدى العاشقى ويلاپ تابۋشىلار ەكەنى ءالى ناقتى انىقتالماعان. سوعان وراي كەيبىر زەرتتەۋشىلەر بۇعان كادىمگىدەي كۇمان كەلتىرەدى. سونداي-اق «جالپى شۋمەرلەردىڭ ءوزى مەسوپوتاميانىڭ بايىرعى تۇرعىندارى ما, الدە باسقا جاقتان قونىس اۋدارىپ, اۋىپ كەلگەندەر مە؟» دەگەن ماسەلە دە باسى اشىق كۇيىندە قالعان.
– جازۋ تاريحىن زەرتتەۋدەگى قانداي ولقىلىقتاردى بايقايسىز؟
– وكىنىشكە قاراي, رەسمي تاريح عىلىمى «كوشپەلى» حالىقتاردىڭ ءتۇپ-تۇقيانىن تانۋدا بىرجاقتىلىققا ۇرىنعان. بۇعان جاھان حالىقتارىنا ورتاق تاريحتىڭ تەك ەۋروپالىق تانىم-تۇسىنىكتە جازىلاتىندىعى سەبەپ. وسى بۇلجىماس بايلام نەگىزىندە ءبىر تەكتەن جارالعان ادامزات بالاسىن اۋەلى «تاريحي جانە تاريحي ەمەس حالىقتار» دەپ, سودان كەيىن بۇل تەرميندى وزگەرتىپ, «وتىرىقشى جانە كوشكىنشى حالىقتار» دەگەن ات بەرىپ, جىككە ءبولدى. ءبىرىن – مادەنيەتتى, وركەنيەتتى, ال ەكىنشىسىن – جابايى, تاعى حالىقتار ساناتىندا كورسەتتى. بۇل – كەزىندە عىلىمعا ەركىن ارالاسقان ەۋروپالىق مەنمەندىكتىڭ بەينەسى. جاراتىلىسى ءبىر ادامزات بالاسى تۋرالى وسىنداي كوزقاراستى قالىپتاستىرۋى سالدارىنان, ەجەلگى زاماندا ءومىر سۇرگەن حالىقتاردىڭ ناقتى كىمدەر ەكەنىن, ولاردىڭ قاي تىلدە سويلەگەنىن تانىپ-بىلۋگە مۇمكىندىك بولماي قالدى, ىزدەنىس ساباقتاستىعىنىڭ جولى كەسىلدى. سول سەبەپتى كونە وركەنيەت وشاعىنا وت جاققان حالىقتاردىڭ ءتول تاريحى ەگجەي-تەگجەي زەرتتەلىپ, باسى اشىلمادى. ەڭ وكىنىشتىسى – تانۋعا تالپىنىس تا جاسالىنبادى.
وسى وركەنيەتتىك وركوكىرەكتىك زەرتتەۋشىلەردى قالىپتاسقان ەۋروپالىق تانىم-تۇسىنىك شەڭبەرى اياسىنان شىعارمادى. ەگەر ەسكى زامانداردان جەتكەن جازبا دەرەكتەر وزدەرى بەلگىلەگەن «ۇندىەۋروپا» نەمەسە «سەميت» تىلدەرىندە تانۋعا كەلمەسە, ءبىتتى – «بەلگىسىز حالىقتىكى» دەگەن «ۇكىممەن» ءبىرجولا جىلى جاۋىپ قويادى. سونىڭ سالدارىنان الگى حالىقتاردىڭ شىققان تەگى, سويلەگەن ءتىلى ءالى كۇنگە بەلگىسىز كۇيىندە قالىپ كەلەدى. بۇگىنگى عىلىمنىڭ دامىعان, تەحنيكانىڭ مەيلىنشە جەتىلگەن زامانىندا ونى زەرتتەپ بىلسەك, شىندىقتى انىقتاساق, ءبىر كەزدە كەتكەن كەمشىلىكتىڭ ورنىن تولتىرساق دەپ ىزدەنىپ جاتقان جان, تاعى جوق. قالىپتاسقان تانىم-تۇسىنىك بويىنشا: ءبارى انىقتالعان, ودان ءارى بىردەڭە ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس سەكىلدى. الايدا دامىعان تەحنولوگيا جەتىستىكتەرى باسقا جايدى اڭعارتادى. بۇعان گەنەتيك عالىمداردىڭ سوڭعى تابىستارى انىق.
– ءسىزدىڭ سوزىڭىزدەن عىلىمداعى بىرجاقتىلىق الەم وركەنيەتىنە زالالىن تيگىزىپ وتىرعانىن اڭدادىق. ايتكەنمەن, ابدەن سۇرلەۋگە اينالعان سىڭارەزۋلىك تاپتاۋرىندىقتى بۇزۋعا بولاتىن شىعار؟
– ارينە. ەگەر زەرتتەۋشى ەۋروپالىق تانىم-تۇسىنىك اياسىنان شىعىپ, شۋمەرلەردەن العان ميفتەردىڭ, گيمندەردىڭ, ەپوستاردىڭ ءتىلىن تەك سەميت تىلىمەن سالىستىرىپ قانا قويماي, اگگليۋتيناۆتىك ءتىلدى مۇرا ەتكەن الەمنىڭ باسقا حالىقتارى تىلىمەن ساباقتاستىرا زەرتتەسە, ولاردىڭ شىققان تەگىنىڭ مەسوپوتامياعا قايدان كەلگەنىن مۇمكىندىگىنشە ءبىراز انىقتاۋعا جول اشار ەدى. وسىنداي اۋقىمدى زەرتتەۋلەردىڭ قولعا الىنباۋىنان, ەۋروپالىق ولشەمدەردىڭ عىلىمداعى ۇستەمدىگى سالدارىنان, تىعىرىقتان شىعا الماي وتىرمىز. سوندىقتان قازىرگى تاڭدا شۋمەرلەردى «تۇرىك حالقى» دەپ تانىپ, ءدىني تانىمى, تىلدىك بىرلىگى تۇرعىسىنان دالەلدەپ جۇرگەن جەكەلەگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەگى عىلىمي ورتانىڭ ءىلتيپاتىنا ىلىكپەي, نازاردان تىس قالىپ كەلەدى.
سونداي-اق شۋمەرگە تىكەلەي قاتىسى بولماسا دا, كەزىندە پيكتوگرافيالىق جازۋعا يە بولعان امەريكانىڭ بايىرعى تۇرعىندارى مايا, استەك (اتستەك) حالىقتارىنىڭ ءتىلىن زەرتتەپ, ولاردى «تۇرىك تىلدەرىنىڭ توبىنا قوسۋعا بولادى, مورفولوگيالارى تىم ۇقساس, ەكەۋى دە جالعامالى (اگگليۋتيناتيۆتىك) ءتىل» دەگەن امەريكالىق وتتو رەريگتىڭ, ۋرۋگۆايلىق ب.فەرەيرونىڭ پايىمداۋلارى وتە قۇندى. بۇل ءىستى ءارى جالعاستىرعان رەسەيلىك يۋ.كنوروزوۆتىڭ, تاتارستاندىق ا.كارامۋليننىڭ, ءبىزدىڭ ءا.احمەتوۆتىڭ ەڭبەكتەرى دە زور. بىراق وكىنىشكە قاراي, بۇلاردىڭ ەشقايسىسى نە ءتىل, نە تاريح عىلىمى تاراپىنان ماقۇلدانباي, ەسكەرۋسىز كۇيدە اياقاستى ەتىلىپ وتىر. بار ءۇمىت – گەنەتيك عالىمداردىڭ دنك زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرىنە سۇيەنىپ, امەريكا ۇندىستەرىن كەزىندە «التايدان بەرينگ بۇعازى ارقىلى ءوتىپ, مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنا قونىس اۋدارعان تۇرىك حالىقتارى» دەگەن جاڭالىعىندا. ەگەر وسى جاڭالىق عىلىمي ورتادان جاپپاي قولداۋ تاپسا, وندا ىزدەنىسكە جاڭا ءورىس اشىلىپ, ءتىل جانە تاريح عىلىمدارى سالالارىندا ءىرى وزگەرىس بولارى انىق.
– ارعى اتا-بابالارىمىزدىڭ ءىزى تاعى دا قانداي قۇرلىقتاردان ناقتى بايقالادى؟
– وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەنىندە ارحەولوگتەر جەرورتا تەڭىزىندەگى كريت ارالىمەن تۇستاس جاتقان كيپر ارالىنىڭ شىعىس جاعالاۋىنداعى ەنكومي دەگەن جەردەن, ەسكى قالانىڭ ورنىنان مينوي وركەنيەتىنە تيەسىلى جازۋلاردىڭ ءبىر تۇرىنە ءتان قارىپتەرمەن بەدەرلەنگەن قىش تاقتايشالار تاپقان. ال كيپر ارالىنىڭ باعزىداعى اتى – «الاش».
– قالاي؟
– قازىر تۇسىندىرەيىن. گەنەتيكالىق عالىمدار دنك ءتاسىلى ارقىلى «ادامزات بالاسىنىڭ العاش جارالعان جەرى – «وڭتۇستىك-شىعىس افريكا» دەگەن تۇجىرىمدى عىلىمعا ەنگىزدى. وسى وڭتۇستىك-شىعىس افريكادا پايدا بولعاندار كەيىن ءوسىپ-ءونىپ جان-جاققا تاراعاندا, الدىمەن جەرورتا تەڭىزى جاعالاۋلارىنا جايعاسادى, پەلوپوننەس تۇبەگىندە ايگىلى «اس» دەپ اتالاتىن تايپالار بىرلەستىگىن قۇرادى. وسى اس بىرلەستىگىنىڭ قۇرامىنداعى تايپالاردىڭ كەيبىر وكىلدەرى تۇرمىستىڭ ءار الۋان كاسىبىمەن كوپتىڭ كوزىنەن دە, كوڭىلىنەن دە تىسقارى تەڭىزدىڭ اراسىندا جاتقان ارالدى كەپ ساعالاپ, مەكەندەي باستايدى. ارادا بىرنەشە عاسىر وتكەندە اس بىرلەستىگىنىڭ ءار تايپاسىنان وسىنداي كۇنكورۋشىلىكپەن ءار كەزەڭدە كەلگەندەردىڭ سانى كوبەيىپ, ولار ءوسىپ-ونگەن ۇرپاقتارىمەن تۇتاس ءبىر ىرگەلى ەلگە اينالادى. اس بىرلەستىگىنىڭ ءار تايپاسىنان كەلىپ, قۇرالعاندىقتارىنا ساي وزدەرىنىڭ حالقىن «الا-اس» ء(ار ءتۇرلى اس), ال مەكەندەرىن «الا-اسيا» دەپ اتايدى. «كيپر» – بۇل ارالعا كەيىن بەرىلگەن اتاۋ. جازۋ-سىزۋعا ەرتە قول جەتكىزگەن باسقا ەلدەردىڭ زەرتتەۋشىلەرىنىڭ جازۋى مەن ايتۋىنىڭ ناتيجەسىندە كەيىن «الا-اسيا» – «الاشياعا», «الا-اس» – «الاشقا» اينالىپ كەتكەن. مۇنداعى «الا-اسيا» – قازتەكتەردىڭ (قازىرگى قازاقتاردىڭ ءتۇپاتاسى) «الا», «اس», «ۇيا» (الا – ءار ءتۇرلى, اس – تايپا بىرلەستىگىنىڭ اتى, ۇيا – مەكەن) دەگەن ءۇش سوزىنەن تۇتاسىپ, «اس بىرلەستىگىنىڭ ءارتۇرلى تايپالارىنان قۇرالعانداردىڭ مەكەنى» دەگەندى بىلدىرەدى.
مۇنىڭ ءبارى – تاريحقا ءمالىم, بەلگىلى جايلار. تەك رەسمي تاريحتى جازۋشىلار الاشيانىڭ نەگىزىن قالاعاندار قازتەكتەر (قازاقتەكتەستەر) ەكەنىن ايتپايدى, اتاۋ سوزدەردىڭ توركىنىن (ەتيمولوگياسىن) تاراتپايدى.
– كەرەمەت جاڭالىق! سونىمەن تابىلعان جازۋعا كەلەيىك.
– تاريحقا بەلگىسىز بۇل جۇمباق جازۋدى العاش 1900 جىلى تاپقان ادام اعىلشىننىڭ اتاقتى ارحەولوگى ارتۋر ەۆانس, وسى جازۋدى 1952-1953 جىلدارى العاش تانىپ, وقىعان (دەشيفروۆكا جاساعان) اعىلشىن ساۋلەتشىسى مايكل ۆەنتريس. قۇپيا قارىپتەردىڭ تالايىنا ءۇڭىلىپ, سىرىن اشقان وسى سالانىڭ بىلگىرلەرى ونىڭ بۇل جاڭالىعىن كونە مىسىر جازۋىنىڭ كىلتىن تاپقان فرانتسۋز جان فرانتسۋا شامپولون مەن پارسىنىڭ سىنا جازۋىن وقىعان اعىلشىن گەنري روۋلينسوننىڭ جاڭالىقتارىمەن تەڭەستىرەدى. عالىمدار جۇمباق جازۋدىڭ بەدەرلەنگەن ۋاقىتىن حريستيان داۋىرىنە دەيىنگى XIV عاسىرعا جاتقىزادى. «سىزىقتى ا جازۋى» («لينەينوە پيسمو ا») تۇرىمەن ناقىشتالعان الگى ارىپتەردى عالىمدار وقىعانىمەن, ونداعى سوزدەردىڭ ماعىناسىن تۇسىنە الماي, ونىڭ ءتىلىن «گرەكتەرگە دەيىنگى ءتىل» دەپ تابادى. ءسويتىپ, ءبارى ەسكى زاماندا كيپردى مەكەندەگەن, كەيىن ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەن بەلگىسىز ءبىر حالىقتان قالعان مۇرا دەگەن ورتاق قورىتىندىعا كەلەدى. الايدا جوعالىپ كەتكەندەر كىمدەر؟ ول جاعى انىقتالمايدى. قۇپيا قارىپتەرگە «ەتەوكيپر» دەگەن ات بەرىپ, سونىمەن جازۋعا قاتىستى ىزدەنىستى دوعارعان.
– قىش تاقتايشاداعى قارىپتەر قالاي ورنالاسقان ەكەن؟
– ءسوز بەن ءسوزدىڭ, سويلەم مەن سويلەمنىڭ اراسىن اشاتىن ەشقانداي تىنىس بەلگىسى قويىلماعان, تەك ارىپتەر تىزبەگى. وسى ەتەوكيپرلىك جازۋدى زەرتتەۋشى عالىمدار قىشتاقتاشانىڭ بىرەۋىندەگى جازۋدى لاتىن قارپىنە تۇسىرگەندە, ول تومەندەگىدەي بولعان ەكەن:
«anamatoriumiesaimukulailasanaarisitonosearatovanakasokoosekerakeretulosetakanaku».
«سىزىقتى ا جازۋى» ماتىندەرىمەن اينالىسىپ جۇرگەن ماماندار وقۋعا تىرىسىپ, مۇمكىندىكتەرىنە قاراي بۋىندار تىركەسىن جەكە سوزدەرگە بولگەنىمەن, ءمانىن تولىق تانىپ, اجىراتا الماعان. بار بولعانى ءبىر زەرتتەۋشى ءوزىنىڭ جانىنان ارىپتەر قوسىپ, گرەكتىڭ ءبىر قالاسى مەن ءبىر ادامىنىڭ اتىن زورعا شىعارعانداي بولعان.
قۇپيا قارىپتەر تالاي زەرتتەۋشىنى قىزىقتىرعان. سولاردىڭ قاتارىندا تارازدىق اۋەسقوي جاس زەرتتەۋشى امانتاي ايزاحمەتوۆ تە قاتتى شۇقشيعان. ول ءوزىنىڭ 2004 جىلى جارىق كورگەن «روجدەنيە تيۋركسكوگو ميرا» دەگەن كىتابىندا قۇپيانىڭ كىلتىن تاپقان. باسقالار سەكىلدى وزگە ءبىر ءارىپ تە, ءسوز دە قوسپاي جانە ەشتەڭەسىن الىپ تاستاماي, قىش تاقتايشاداعى جازۋدى لاتىن قارىپىنە قالاي تۇسىرسە, سول كۇيىندە وقىپ شىعادى.
«anama//tori//umiesai//mukulai//las//ana//risi//ton//ose//ar//ato//vana//kas//ok//ose//kerak//er//et//ul//ose//tak//ana//ku».
ەشقانداي تىنىس بەلگىسىز, ءبىر-بىرىنە تىركەستىرىلىپ جازىلعان بۋىندار تىزبەگىنەن قۇرالعان ءماتىندى ا.ايزاحمەتوۆ وسىلايشا بولەدى دە, ونى «اناما توري ەمەس-اي, ماكۋلاي لاس انا اريسي تون وسسە, ار اتا پانا قاس وق وسسە, كەراك ەر ەت ۇل وسسە, تاق انا قۋ» دەپ وقيدى جانە ونىڭ ماعىناسىن ورىس تىلىندە «ماتەري موەي نە تسار, ا گلۋپىي راب دوستوين, ەسلي ەە مات شۋبۋ كرويت, ا ەسلي ۆ ۋبەجيششە پراوتتسا سترەلى ستروگايۋتسيا, سىن ۆ مۋسكۋلاح مۋجچينوي راستەت, ترون, گونيايسيا زا ماتەريۋ» دەپ تۇسىندىرەدى.
امانتاي ءورىستىلدى ازامات. زەرتتەۋ باعىتىندا جاڭساقتىققا جول بەرمەۋ جانە وزگەلەردىڭ سالىستىرىپ وي تۇيۋىنە از دا بولسا سەپتىگى تيەر دەگەن ماقساتپەن وسى جازۋدى مەن دە ءوز تاراپىمنان قايتا وقىپ, قازاق ءتىلدى زەرتتەۋشى رەتىندە ءماتىندى جەكە-جەكە سوزدەرگە ءبولىپ كوردىم. سوندا مىناداي بولىپ شىقتى:
«anama//tor//iumi//es//aimu//kul//ailas//ana//risi//ton//ose//ar//ato//vana//kas//ok//oose//kerak//er//et//ul//ose//tak//ana//ku».
ەندى وسىنى بۇگىنگى قولدانىستاعى كيريلل قارپىنە كوشىرىپ وقىعاندا: «اناما تور ءيۋمى ەس ايمۋ, قۇل ايلاس, انا ءرىسى تون وسسە, ءار اتا پانا قاس وق وسسە, كەرەك ەر ەت ۇل وسسە, انا تاق قۋ» دەگەن ءسوز تىركەستەرىنە اينالدى.
ماعىناسى: «اناما بيلىكتى يۋ (تالاسۋ) ايىمنىڭ اقىلى ەمەس, (ول) قۇلمەن بىردەي بولۋ. انا ءىرى ءسى تون شىعارسا (تىكسە), ءار پانا بولار اتا ناعىز وق شىعارسا (جونسا), (ەل) كەرەك ەتەر ۇل وسىرسە, تاق انانى ءوزى قۋادى».
وسىنداعى كونەتۇركىلىك «تور» (بيلىك) دەگەن ءبىر ءسوز بولماسا, باسقاسى تۇگەلدەي بۇگىنگى قازاق ءتىلىنىڭ تىلدىك قورىندا بار سوزدەر, كەز كەلگەن قازاق ءتىلىن بىلەتىن ادام ەشقانداي اۋدارماسىز تولىق ءتۇسىنىپ, ۇعىنا الادى. ءارى, مۇنى باسقا تىلدە جازىلعان ءماتىندى قازاق اۆتورىنىڭ جەكە سوزدەرگە بولۋىنەن پايدا بولعان سوزدەردىڭ كەزدەيسوق ۇقساس جيىنتىعى بولار دەسەڭىز, وندا جۇيەلى مازمۇندى قايدا قويامىز؟ ماتىندەگى ء«ىرى ءىسى (باستى شارۋاسى) انا تون وسسە, ءار پانا اتا وق وسسە» دەگەن تىركەستى قازىرگى قازاق تىلىندەگى «اتا كورگەن وق جونار, انا كورگەن تون پىشەر» دەگەن ماقالدىڭ ەجەلگى العاشقى نۇسقاسى دەسەك, كىم قيسىنسىز دەي الار؟
سوندا گرەكتەردەن دە بۇرىن كيپردى مەكەندەپ, ءبىر تىلدە سويلەپ, ءبىر جازۋمەن جازۋ جازىپ جۇرگەن ەتەوكيپرلىكتەردى كىمدەر دەۋىمىز كەرەك؟ حريستيان داۋىرىنە دەيىنگى XV عاسىردا «سىزىقتى ا جازۋىمەن» تاڭبالانعان جازۋلاردا بۇگىنگى XXI عاسىردىڭ قازاقتارى تۇسىنبەيتىن ءبىر ءسوزدىڭ بولماۋى قالاي؟ بىرەۋ ەمەس, ەكەۋ ەمەس وسىنشاما كوپ ءسوزدىڭ ءبارىنىڭ دىبىستالۋىنىڭ دا, بەرەر ماعىناسىنىڭ دا, بۇگىنگى قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىنداعى سوزدەرمەن بىردەيلىگىن كوزبەن كورىپ تۇرىپ, ادەتتەگىدەي مۇمكىن ەمەس دەپ, قولدى ءبىر سىلتەپ, قويا سالۋعا بولا ما؟ وي جۇيەسى, مازمۇن, ماعىناسى شە؟ باسقانى قويعاندا, كەزدەيسوق ۇقساس سوزدەردىڭ جوعارىداعىداي «انا ءىرى ءىسى تون تىگەدى, پانا بولار ءار اتا وق جونادى» سەكىلدى ماعىنالى تۇتاس تىركەستەردى قۇراۋى مۇمكىن بە؟ ال سوندا بۇنى نە دەيمىز؟ حريستيان داۋىرىنەن XV عاسىر بۇرىن جازىلعان ەتەوكيپرلىك جازۋدىڭ تۇرىك تىلىندە, ونىڭ ىشىندە تازا قازاق تىلىندە سويلەۋى قالاي؟ وسىدان 3500 جىل بۇرىن جەرورتا تەڭىزىنىڭ كيپر ارالىندا بولىپ, تاقتايشاعا ءوز تىلىندە جازۋ قالدىرىپ جۇرگەن بۇل قاي تۇرىك, قاي قازاق؟
– شىنىندا دا قۇپيا قارىپتەردىڭ جۇمباعى قايران قالدىراتىن دۇنيە ەكەن. اڭگىمەڭىزگە راقمەت. ۇلت تاريحىنا قاتىستى قۇندى دەرەكتەردى الداعى ۋاقىتتا دا ەل يگىلىگىنە اينالدىرا بەرۋىڭىزگە تىلەكتەسپىن.
اڭگىمەلەسكەن –
ادىلبەك ىبىرايىم ۇلى,
جازۋشى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى