«بۇل دومبىرانىڭ سۇيەگى...» دەپ باستاپتى شەبەر اڭگىمەسىن. «ۇلتىمىزدىڭ ءانى مەن كۇيى ءسىڭىپ, ۇلى ونەرپازدارىنىڭ ماڭداي تەرى سىڭگەن اعاشتاردان شابىلىپ قيۋلاستىرىلعان. ابىكەن حاسەن ۇلى ءھام سول قاتارلى ونەر يەلەرى كۇي شەرتىپ, بويىنداعى بار ونەرىن سارقىپ بەرگەن ساحنانى كوتەرىپ تۇرعان اعاشتاردان جاسالعان» دەپتى-مىس دومبىرا شەبەرى. ەرتەرەكتە. قۇلاققا بالا كەزدە ءسىڭىپ, ەستە قالعان اۋىزەكى اڭگىمە بولسا دا, جانى بار ءسوز سەكىلدى.
دومبىرا جاسالعان بورەنەلەر كەزىندە قازاق دراما تەاترىنىڭ (قازىرگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى) ساحناسىنا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەندە شىعارىلىپ تاستالسا كەرەك. ال اتاقتى كۇيشى ابىكەن حاسەن ۇلى مۇندا 1934 جىلدان باستاپ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن اكتەرلىك قىزمەت اتقارعانى بەلگىلى.
قازاق كۇي ونەرىنە عانا ەمەس, ابىكەن حاسەن ۇلىنىڭ تەاتر ونەرىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى دە از ەمەس. بۇرىن كوپ ايتىلا بەرمەيتىن كۇيشىنىڭ بۇل قىرىن ونەرتانۋشىلار بەرتىنىرەكتە كوبىرەك قاۋزاپ ءجۇر. جانە قانداي رولدەردى سومداعان؟ ارقانىڭ دالاسىندا بەتپاقپەن شەكتەسەتىن اتاسى كوپبايدىڭ جازىعىندا بۇلا وسكەن ابىكەن سول زاماندا قازاق حالقى باسىنان وتكەرگەن تاعدىر ازابىن بويىنان تولىعىمەن وتكەرگەن ونەر يەسى. بۇل ايداۋدا ءجۇرىپ, اباقتىدان بوساپ ەلگە كەلگەندە سۇيگەن جارى مەن ءتورت بالاسى اشتان ولگەنىن بىلەدى. ءبىر بالاسى امان قالعان ەكەن, ول اكەسى بارعان ءتۇنى جان تاپسىرىپ, قولىنان جەرلەيدى. ەل تۇگەلىمەن قىرىلىپ قالعان. سودان سارىارقانىڭ قوڭىر سارىنىن ارقالاپ الماتىنى بەتكە العان كۇيشىنىڭ بولمىسىندا ۇلتىنىڭ كوز اشقالى كورگەن بار تاعدىرى كەتىپ بارا جاتقانىن ەلەستەتۋگە كوپ اقىلدىڭ كەرەگى جوق تۇيسىنگەنگە. 1934 جىلدان باستاپ ونەرپاز وسى قاسىرەتتىڭ ءبارىن كۇيمەن عانا ەمەس, اكتەرلىك شەبەرلىكپەن دە «ويناپ» شىققانىن ۇعارعا جۇرەكتىڭ قۋاتى جەتەر مە؟ قازاقستاننىڭ بەلگىلى ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى تىلەكتەس مەيراموۆ ابىكەن حاسەن ۇلى اۋەزوۆ تەاترى ساحناسىندا قىرىقتان استام وبراز گالەرەياسىن جاساعان ء(دال سانى – 43) جانە بۇل وبرازداردىڭ بارلىعى دەرلىك باستى رولدەر ەكەنىن جازادى. ونەرتانۋشى ەرلان تولەۋتاي ول تۋرالى فوتوسۋرەتتەردى «سويلەتە» كەلە: «فوتوسۋرەتتەر ابىكەننىڭ كوپ پلاندى, جان-جاقتى, بولمىسى زور, ويى بيىك, قىراعى, سەرگەك اكتەر بولعاندىعىن ايقىنداي ايشىقتاپ تۇر. فوتاداعى ابىكەن سومداعان وبرازداردىڭ كورنەكتىلىگى بىرىنەن ءبىرى وتەدى. ەگەر وسى سۋرەتتەردى اۋەزوۆ تەاترى مۋزەيىنىڭ ءبىر سورەسىندە تىعۋلى جاتقان جەرىنەن مۋزەي جەتەكشىسى نارگيز تامابەكوۆا مەن «ابىكەن» كىتابىنىڭ اۆتورى نەسىبەلدى ءابدىراحمانوۆا كەزدەيسوق تاۋىپ الماعاندا, ءبىز ابىكەن سومداعان وبرازدار بەينەلەنگەن بۇل فوتوسۋرەتتەردەن كوز جازىپ قالعانداي ەكەنبىز. ويتكەنى اتى-ءجونسىز پاپكاعا ەلەۋسىز جاسىرىلعان بۇل فوتالار ۇزاق جىلدار بويى ادەيى ەسكەرۋسىز قالدىرىلىپ, قول جەتە قويمايتىن قالتارىس جەردە, كوزدەن تاسا ساقتالىپ كەلگەن. الايدا ابىكەننىڭ ۇلى كۇيشى ەكەنى جۇرتشىلىقا ايتىلماي كەلگەندىگى سياقتى, ونىڭ تەاتر اكتەرى بولعاندىعى دا ەشبىر جەردە ءوز مانىندە جاريالانعان ەمەس. تەك وسى جولداردىڭ اۆتورى 2013 جىلى جارىق كورگەن «جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ» كىتابىنىڭ ابىكەنگە ارنالعان تاراۋىندا ۇلى كۇيشىنىڭ سومداعان رولدەرىن ءتىزىپ شىعىپ, ول ويناعان بىرنەشە رولگە ارنايى توقتالىپ, كەيبىرىن سيپاتتاي بايانداعان ەدى. مىنە, سول رولدەردىڭ ءتىزىمى بۇگىن فوتا ايعاقتارمەن دالەلدەنىپ وتىر» دەيدى.
اسا دارىندى كۇيشىنىڭ اكتەرلىك قابىلەتى دومبىراشىلىق ونەرىنەن استە كەم تۇسپەگەنىن بىلەمىز. قانداي كەيىپكەردى بولسىن اسقان تابيعي شىنايىلىقپەن سومداعانى سونشا, كەزىندە ءبىر قويىلىمدا جاعىمسىز كەيىپكەردىڭ كەيپىنە ەنگەندە, زال دۇرلىگىپ, ەل ورنىنان تۇرىپ كەتكەنى تۋرالى ەستەلىكتەر بار. كۇيشىنىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەندەر مۇنداي جازبالاردى وسى بەرتىندە شىعارىپ جاتىر. ماسەلەن, ابىكەن تۋرالى ماقالاسىندا بەلگىلى كۇيشى جانعالي ءجۇزباي:
«سوعىس جىلدارىندا قازاق دراما تەاترى مەن فيلارمونيا ارتىستەرىنەن قۇرالعان كونتسەرتتىك بريگادالار جاساقتالدى. ماسكەۋدى باسقىنشىلاردان قورعاعان اتاقتى پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ ەرلىگى تۋرالى مۇحتار اۋەزوۆ پەن ءالجاپپار ابىشەۆتىڭ «نامىس گۆاردياسى» پەساسىندا باستى ءرول گەنەرال ءپانفيلوۆتىڭ بەينەسىن قاليبەك قۋانىشباەۆ پەن ابىكەن حاسەنوۆ قاتار سومدادى. وسى سپەكتاكلدە ابىكەن قامال قارمىسوۆ, قاپان بادىروۆ, شاكەن ايمانوۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ سەكىلدى ايگىلى اكتەرلەرمەن ساحنالاس بولدى. سوعىس جىلدارىنداعى وسىناۋ قاجىرلى ەڭبەگى ەسكەرىلىپ, 1945 جىلى ابىكەن حاسەنوۆكە قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى اتاعى جانە «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنى بەرىلدى. مەرزىمدىك ءباسپاسوز بەتتەرىندە ابىكەننىڭ اكتەرلىك شەبەرلىگى تۋرالى ءبىرسىپىرا ماقالالار دا جازىلدى. «قازاق ونەرىنىڭ تاريحى» اتتى ءۇش تومدىقتىڭ 1-كىتابىنىڭ «تەاتر ونەرى» بولىمىندە:
«اكتەر ءا.حاسەنوۆ باتىردىڭ مىنەز قايشىلىعىن ءدال تاۋىپ اشقان. تۇتاس سپەكتاكل بارىسىندا كۇرەستى اڭساعان باتىر ءبىتىمدى جاننىڭ بەينەسى بار كوركەمدىك سيپاتتارىمەن اشىلعان. بىراق ول كۇرەستى بەيبەرەكەت, وزبىرلىق, بايلاردان كەك قايتارۋ دەپ ۇعادى. ول اسكەري تەحنيكا مەن اسكەرلىك تارتىپكە قارسى. اكتەر حالىق قوزعالىسىنىڭ ساياسي ءمانىن تۇسىنبەگەن ءارى ەسكى كوزقاراسىنان قايتپاعان كەتەنىڭ ىشكى قايشىلىقتارىن تۇبىنە جەتكىزە اشقان» دەگەن دەرەكتەردى كەلتىرەدى.
قازاق تەاتر ونەرى اتتى قاتپار-قاتپار الەمنىڭ ءبىر تۇكپىرىنەن كۇيشىنىڭ بيىك تالانتى مەن قياپاتتى قابىلەتى قىلتيادى. بالكىم تاستى جارعان قاراعايداي قاسقايىپ كورىنىپ كەلەدى. تەك تەرەڭىنە ءۇڭىلىپ, پارىقتايتىن زەرتتەۋشىلەر كەرەك-اق.