ەل ايماقتارىندا ءۇي جانە شاعىن فەرمەرلىك قوجالىقتاردا مال باسىن ساقتاۋ, ازىقتاندىرۋ, ولاردى ۆەتەرينارلىق-گيگيەنالىق كۇتىپ-باپتاۋ وڭاي ەمەس. اسىرەسە قىس كوزى قىراۋدا جەمشوپپەن قامتاماسىز ەتۋمەن بىرگە مالشىلار ءۇشىن جۇقپالى اۋرۋدىڭ الدىن الۋ مەن ەمدەۋ ۇلكەن قيىندىق تۋعىزادى. ال كوكتەمگە ازەر جەتكەن كوتەرەم مالدىڭ جاعدايى تىم اۋىر. سەبەبى جەمشوپتىڭ ازدىعى عانا ەمەس, ورتالىقتان قاشىق ەلدى مەكەندەردە ۆەتەرينارلىق پۋنكتتەردىڭ, مامانداردىڭ تاپشىلىعى, ءدارى-دارمەكتىڭ قولجەتىمسىزدىگىمەن تىعىز بايلانىستى.
ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەركىن قاسىموۆ ۇلان-بايتاق جەرىمىزدە ۆەتەرينارلىق قىزمەتتىڭ قالاي جۇزەگە اسقاندىعى, جۇقپالى اۋرۋلاردان قازىرگى جاعدايى, ولاردىڭ قانداي جاڭا ءتۇرى بار ەكەنىنە قاتىستى ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى. پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا, حالقىمىز ەجەلدەن جىل مەزگىلىمەن جايىلىم اۋىستىرۋ, تابيعاتقا بەيىمدى, ءونىمدى مال تۇقىمىن جەتىلدىرۋ, مالدى اعىن سۋدا عانا سۋارۋ, جاز ايىندا قي ويىپ, مال قورالارىن جەلدەتۋ, ساناتسيالاۋ سياقتى سانيتارلىق شارالاردى ورىنداپ, اسا قاۋىپتى اۋسىل, توپالاڭ, كۇل, كەبەنەك سياقتى ينفەكتسيالارعا قارسى كۇرەس شارالارىنىڭ عاسىرلىق مول تاجىريبەسىن قولدانىپ كەلگەن. مىسالى, اۋسىلمەن اۋىرىپ جازىلعان سيىردىڭ اۋىز قۋىسىندا, تۇياق اراسىندا جارىلعان كۇلدىرەۋىكتەردى تاياققا ورالعان ماتامەن ىسقىلاۋ ارقىلى, ساۋ مالعا جۇقتىرماي, ىندەتتىڭ الدىن العان. كەيىننەن ۆاكتسيناتسيالاۋدىڭ بۇل ءتاسىلىن 1798 اعىلشىن عالىمى ەدۋارد دجەنەر شەشەككە قارسى قولدانعان. توپالاڭ انىقتالعاندا جۇرتتى جاڭارتۋ, ولەكسەنى ورتەۋ, ىندەت وشاعىندا ۇزاق جىلدار بويى مال جايلاۋ شارالارى قولدانىلعان. ال ۇلىبريتانيا عالىمى مارلسون 1861 جىلى «جەرورتا» تەڭىزىنىڭ «مالتا» ارالىندا اعىلشىن اسكەرلەرىنىڭ دەنە قىزۋى وقتىن-وقتىن كوتەرىلىپ اۋىرعاندا, ولاردىڭ ەشكى ءسۇتىن ىشكەنى سەبەپ بولعان. سودان «مالتا بەزگەگى» اۋرۋ قوزدىرۋشىسىن العاش انىقتاعان عالىم D.Bruce اتىمەن 1929 جىلى «برۋتسەللەز» دەپ اتالدى. وسىلايشا, اعىلشىن عالىمدارىنان بۇرىن بابالارىمىز برۋتسەللەزدى «ەشكى بەزگەگى» دەپ اتاپ, ءسۇتىن قايناتىپ ىشكەن. قازاقتار جۇقپالى اۋرۋلاردى ولاردا بايقالاتىن ناقتى كلينيكالىق بەلگىلەرى بويىنشا, مىسالى, جاماندات, توپالاڭ, سىرەسپە, بۇزاۋتاز, قاراسان, ەشكى بەزگەگى, شىرىك باقاي, قارا سۇيەل دەپ ناقتى انىقتاعان.
بۇگىنگى كۇنى برۋتسەللەز ەل ايماقتارىندا بەلەڭ الىپ, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەلەۋلى كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. پروفەسسور ە.قاسىموۆ بۇل زوونوزدى ىندەتتىڭ ادام دەنساۋلىعىنا دا وتە زيان ەكەنىن العا تارتتى. پروفەسسور وسى ورايدا مال برۋتسەللەزىنە قارسى كۇرەس شارالارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا بايلانىستى مونوگرافيالارىن باسشىلىققا الىپ, وسى عىلىمي ەڭبەكتەردە ىندەتتى ەمدەۋ, اۋرۋ انىقتالعان جاعدايدا, ىندەت وشاعىنان قىسقا مەرزىمدە الىستاۋ جۇيەسىنە قاتىستى زەرتتەۋلەرىن تاجىريبەدە قولدانۋ ارقىلى بىرنەشە اۋقىمدى ءىرى قارا شارۋاشىلىقتارى, ەلدى مەكەندەر ءبىر جىل ارالىعىندا برۋتسەللەزدەن تولىق ساۋىققاندىعىن العا تارتتى.
– بۇگىندە تۇركيانىڭ «Bayer», «Topسim» فيرمالارى وندىرەتىن جوعارى ساپالى ەكتو جانە ەندو پارازيتتەرگە قارسى «بايتيكول», «بايكەناتوكس», «يۆومەك» پرەپاراتتارى ەلىمىزدىڭ اباي جانە الماتى وبلىستارىندا قىشىما ىندەتىنە قارسى قولدانىلىپ كەلەدى. ونىڭ ەرەكشەلىگى پرەپارات تەرىگە سىڭبەي, سىرتىندا عانا ۇزاق مەرزىمدە ساقتالادى. ەگەر دارىلەنگەن وتارعا سىرتتان مال قوسىلاتىن بولسا, تىكەلەي جاناسۋ ارقىلى ولاردى دا ەكتوپارازيتتەر تۋدىراتىن قىشىما اۋرۋىنان ساقتاندىرادى. اتالعان پرەپاراتتار ەكولوگيالىق تۇرعىدا تازا, ولاردى قولدانعاننان كەيىن مالدىڭ ەتىن جەۋگە شەكتەۋ قويىلمايدى. ارينە, «Bayer» فيرماسى پرەپاراتىنىڭ قولدانىلۋى جەڭىل ءارى قىتاي, ءۇندىستان ەلدەرىنەن تاسىمالدانىپ, بۇگىندە ەلىمىزدە قولدانىلىپ جۇرگەن نەوتسيدول سياقتى انالوگتەرىنەن ساپاسى دا جوعارى. دەگەنمەن باعاسى دا ارزان تۇرمايتىن مۇنداي پرەپاراتتاردى ساتىپ الۋ شارۋاشىلىققا ەداۋىر سالماق تۇسىرەدى. سوندىقتان ىندەتكە قارسى ارنايى شارالاردى ۇيىمداستىرۋدا ساپالى ۆاكتسينالاردى, ەكتو جانە ەندو پارازيتتەرگە قارسى قولدانىلاتىن پرەپاراتتاردى ەلىمىزدە ءوندىرۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى. مىسالى, وبا, توپالاڭ, قۇتىرىق, اۋسىل, ەلەۋسىز عانا بولىپ كەلەتىن تۇماۋدىڭ, ءتىپتى ادامنىڭ, مالدىڭ ەمەس, قۇس تۇماۋىنىڭ ءوزى دۇنيەجۇزىن سەرگەلدەڭگە سالاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان «ەمەرگەنتتى ينفەكتسيالار» دەپ اتالعان بۇل اۋرۋلاردىڭ قاۋىپ-قاتەرىن باعامداپ, الدىن الۋ ءۇشىن ارنايى ماماندار دايارلاپ, عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قاجەت. مۇنداي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى ۆەتەرينارياداعى جەتىستىكتەر مەن جاڭا باعىتتى قالىپتاستىراتىنى انىق. ەلىمىزدە برۋتسەللەزدى ەمدەۋگە قاتىستى عىلىمي جوبالارعا, ءتورت ت ۇلىك مالدى كەشەندى زەرتتەۋلەرگە بيۋدجەتتەن ۇلكەن قارجى ءبولىنىپ كەلەدى. الايدا قاراجات كوزدەرى ماقساتسىز جۇمسالىپ وتىر, – دەيدى ە.قاسىموۆ.
پروفەسسوردىڭ پىكىرىنشە, سوڭعى قابىلدانعان «برۋتسەللەز بويىنشا ۆەتەرينارلىق ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ ءتارتىبى» تولىعىمەن حالىقارالىق ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن. بىراق بۇل ەرەجەلەر تەك ۇسىنىمدىق سيپاتتا عانا بولعاندىقتان, ونى ءار ەل ءوز قالاۋىنا قاراي ىسكە اسىرىپ كەلەدى. بۇگىندە برۋتسەللەزدىڭ ىندەتتىك احۋالى توقىراۋ جىلدارىنا قاراعاندا ايتارلىقتاي جاقساردى. دەگەنمەن 2019 جىلى قابىلدانعان جاڭا قۇجاتتا, وكىنىشكە قاراي, نەگىزگى ەرەجەلەر بۇرىنعى, ياعني 1999 بەكىتىلگەن ەرەجەلەردەن ءتۇرلى سەبەپكە بايلانىستى وزگەرتىلىپ, ەلىمىزدىڭ ىندەتتىك جاعدايى, ۆاكتسينالاردىڭ كەڭ تۇردە قولدانىلۋى ەسكەرىلمەي قالعان. سونىمەن بىرگە جاڭا تارتىپتەگى ەرەجەلەردە ارنايى تەرمينولوگيادا كوپتەگەن كەمشىلىك كەزدەسەدى. بۇدان باسقا, شەكارانى قورعاۋ جونىندەگى شارالار, ترانزيتتىك باقىلاۋ تالابى كورسەتىلمەگەن. ادامداردىڭ دەنساۋلىعىن وسى قاۋىپتى ينفەكتسيادان قورعاۋدا ءىس-شارالار قامتىلماي, حالىقارالىق نورمالار بويىنشا ىندەتتىڭ الدىن الۋ شارالارى جازىلماي قالعان. برۋتسەللەز – ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان ءارى الەۋمەتتىك تۇرعىدان ەرەكشە ءمان بەرىپ قارايتىن جۇقپالى اۋرۋ ءتۇرى. سوندىقتان مال برۋتسەللەزىنەن ارىلۋ ءۇشىن ارنايى ۇلتتىق باعدارلاما قابىلدانۋى قاجەت.
الماتى