ەلەكتر ەنەرگياسى: سالاعا ستراتەگيا كەرەك

ۇلتتىق جوسپاردا ەنەرگەتيكانى باسقارۋ تريلەمماسى (حالىقارالىق پراك­تيكا بويىنشا) قاراستىرىلىپ وتىر. وعان مىنالار كىرەدى:

ەنەرگيا قاۋىپسىزدىگى: ەلەكتر ەنەر­گياسىنىڭ تاپشىلىعى جانە ەنەر­گەتيكالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ قات­تى توزۋى; كومىرتەكتى بەيتاراپتىق: ەكونو­ميكانىڭ جوعارى ەنەرگيا سىيىم­دىلىعى جانە پارنيكتىك گاز شىعا­رىن­دىلارى; قولجەتىمدىلىك: شەكتەۋلى ينۆەس­تيتسيالىق تارتىمدىلىق جاعدايىن­دا ايتارلىقتاي قوماقتى ينۆەس­تي­تسيا­عا قاجەتتىلىك.

«جوبادا سالاداعى قازاقستاندىق قامتۋ ماسەلەلەرى جانە ەنەرگەتي­كا­­لىق ينفراقۇرىلىمنىڭ قاتتى توز­ۋى جانە سونىڭ سالدارىنان ەلەك­تر جانە جىلۋ قۋاتىنىڭ تاپ­شى­­­لىعىنا بايلانىستى جىلدار بويى شەشىلمەگەن ماسەلەلەردى ەسكە­رۋ قاجەت», دەيدى «اتامەكەن» ۇكپ باس­قارۋشى ديرەكتورى جاقىپ حايرۋشەۆ.

جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ ايتۋىن­شا, ەنەرگەتيكا سالاسىن قارجىلاندىرۋ دەڭگەيى تومەن بول­عان­دىقتان, ونىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىم­دىلىعى دا ازايعان. سونىمەن قاتار ەنەرگەتيكالىق كەشەندى دامى­تۋداعى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ور­گان­د­اردىڭ ءتۇرلى ۆەكتورلىق ساياساتى جانە سالانى رەتتەۋدە بىرىڭعاي جانە ناقتى ءتاسىلدىڭ بولماۋى دا جۇ­مىسقا كەرى اسەر ەتىپ وتىر. بۇل جايت تۇتاستاي العاندا سالانى دامى­تۋ­دىڭ بىرىڭعاي ستراتەگياسى جوق ەكەنىن كورسەتەدى.

«اتامەكەن» ۇكپ وكىلدەرى بيزنەس پەن نارىقتىڭ ۇسىنىسىن نازارعا  الا وتىرىپ, بىرقاتار ەسكەرتپە جاسادى. مىسالى, بۇگىندە ءىس جۇ­زىن­دە نەسيەلىك قارجىلاندىرۋسىز قالعان كومىر جىلۋ ەنەرگەتيكاسى سالاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسىن كۇشەيتۋ ۇسىنىلادى. ەكو­نوميكانىڭ ەنەرگەتيكالىق سەك­تورىن جەڭىلدىكپەن نەسيەلەۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ شەڭبەرىندە قارجى ينستيتۋتتارى ارقىلى ەنەر­گەتيكا جانە ەنەرگەتيكالىق ينفرا­قۇ­رىلىمدى دامىتۋ جوبالارىن نەسيەلەۋ قاجەتتىلىگى دە ايتىلدى. وندا سىياقى مولشەرلەمەسى قارىز الۋشىلار ءۇشىن جىلدىق 7%-دان, 20 جىلدان اسپايتىن مەرزىمدە, كا­سىپ­و­رىننىڭ ءوز قاتىسۋىمەن جوبا سو­ماسىنىڭ كەمىندە 20%-ى بو­يىن­شا قارجىلاندىرۋدى كوزدەۋ قاراس­تى­رىلادى.

تاريفتەردىڭ ءوسۋىن ەسكەرە وتىرىپ, ەنەرگەتيكاداعى ينۆەس­تي­تسيا­لىق جوبالاردى قاراۋدىڭ وبەك­تيۆ­تىلىگىنە وڭ اسەر ەتۋى مۇمكىن نا­رىق كەڭەسىنىڭ قىزمەتىن «جانداندىرۋ» قاجەتتىلىگى اتاپ ءوتىلدى. تاريف بەل­گى­لەۋ ماسەلەسى دە ماڭىزدى, ول دا ۇلتتىق جوسپاردا قارالۋعا ءتيىس.

ءار كاسىپورىننىڭ تاريفتىك سمەتا قۇرىلىمى جەكە بولادى. سون­دىقتان تاريفتەردى قانداي دا ءبىر ءبىر ستاندارتقا كەلتىرۋدى كوزدەمەي اق, ءادىل تاريفتەردى بەلگىلەۋ قاجەت.

«ەلىمىزدە ازاماتتاردىڭ كەيبىر سا­ناتى ءۇشىن (از قامتىلعاندار, مۇم­­كىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتار, زەي­­­نەتكەرلەر, ت.ب.) جاڭا تاريف­تەر اۋىر كورىنۋى مۇمكىن. بىراق بۇكىل الەمدە بۇل جۇكتەمەنى تو­مەن­­­دەتۋدىڭ باسقا تەتىگى ازىرگە جوق. بيۋدجەت ارقىلى سۋبسيديالاۋ جانە ەنەر­­گيا ۇنەمدەۋ بويىن­شا نە­عۇرلىم بەلسەندى جۇمىس جۇر­­گىزۋ جانە عيماراتتار مەن ءۇي-جاي­لاردىڭ ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارت­تىرۋ سياقتى شارالار قاجەت. ەنەر­گەتيكالىق قاۋىپسىزدىك – كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن ماڭىز­دى. ويتكەنى بۇل سالا ەلدىڭ ەكونو­مي­كا­لىق تۇراقتىلىعىنا, ۇلتتىق قا­­ۋىپ­­سىزدىگىنە جانە جالپى ءال-اۋقا­­­تى­نا تىكەلەي اسەر ەتەدى. ەنەرگە­­­تيكالىق قاۋىپسىزدىككە ءتۇرلى ادىس­­­­تەر جانە ەڭ الدىمەن ەنەرگيا كوز­­­­دە­رىن ءارتاراپتاندىرۋ شارالارىن قولدانۋ ارقىلى قول جەت­كى­زى­لەدى جانە شەشىلەدى. ەكونو­مي­كا­مىز­دىڭ 60%-عا جۋىعى كومىرمەن قامتاماسىز ەتىلەتىنى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان ەنەرگەتيكالىق قۇ­­رىلىمدى ءارتاراپ­تان­دىرۋ ار­قىلى ءبىز ەنەرگيا كوزىنە تاۋەل­دى­لىكتى ازايتامىز. 2023 جىلعى جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى «جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكا جانە گەس جوبالارىن ىسكە اسىرۋدى جال­­­عاستىرۋ» قاجەت ەكەنىن ايتتى. بۇل رەتتە ارينە, اتوم ەنەرگياسىن قوسار ەدىك. جاڭارتپالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتا وتىرىپ, ەنەرگيا­نى جيناقتاۋ جۇيەسىن دە دامىتۋ قاجەت. بۇل وتە ماڭىزدى», دەيدى جاقىپ حايرۋشەۆ.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, تومەن جانە ادىلەتسىز تاريفتەرگە بايلانىستى سالاعا سىرتقى ينۆەس­تيتسيا اعىنى قىسقارىپ قالدى. بۇل جايت ءبىزدىڭ قازىرگى اپاتتارعا, تابيعي اپات­تارعا, كيبەرشابۋىلدارعا جانە باسقا قاۋىپتەرگە توزىمدىلىكتى السى­رە­تىپ جىبەردى. ەنەرگەتيكالىق جاب­­دىقتالۋىمىز تومەن بولعان­دىق­تان كورشىلەرىمىزبەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتا بەرۋىمىز وتە ماڭىزدى. بۇل, ەڭ الدىمەن رەسەي فەدەراتسياسى مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى. ءبىز ولارمەن قازىرگى ۋا­قىتتا پاراللەل رەجىمدە جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. اتاپ ايقان­دا, ىن­تى­ماقتاستىقتى دامىتۋ, تەڭ سە­رىكتەس بولۋ, ترانسشەكارالىق ەنەر­­­گيا ساۋداسىنا قاتىسۋ, بىرلەس­كەن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار قۇرۋ جانە توتەنشە جاعدايلاردا بىر­لە­سىپ ارەكەت ەتۋ ماڭىزدى دەيدى پالاتا وكىلدەرى.

«ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك پروب­­لەمالارىن شەشۋ كوپقىرلى ءتاسىل­دى تالاپ ەتەدى. وندا ءبىزدىڭ مەم­­لەكەتىمىز ءۇشىن قازىرگى ۋاقىتتا ەنەر­گەتيكالىق رەسۋرستارىمىزدىڭ, قولدانىستاعى ينفراقۇرىلىمنىڭ, سونداي-اق گەوساياسي فاكتورلاردىڭ بولۋىن ەسكەرەتىن شارالار بولۋى كەرەك. تاۋەكەلدەردىڭ تۇراقتى مو­ني­تورينگى جانە ولاردى اۋىرت­پا­لىق­سىز جويۋدى ءبىلۋ ماڭىزدى», دەپ اتاپ ءوتتى جاقىپ حايرۋشەۆ.

ايتا كەتەيىك, قازىر ەلىمىزدە 220 ەلەكتر ستانساسى جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ ىشىندە جالپى قۋاتى 2,8 گۆت بولا­تىن 144 جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزى (جەك) نىسانى بار. بىلتىر قۋاتى 495,6 مۆت بولاتىن تاعى 16 جەك نىسانى ىسكە قوسىلدى. ستانسا جابدىقتارىنىڭ ورتاشا توزۋ دەڭگەيى 56%-عا دەيىن تومەندەگەن. جىل باسىندا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ تاپشىلىقتى جابۋ جانە ەكسپورتتىق الەۋەتتى ۇلعايتۋ ءۇشىن ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى ازىرلەنگەنىن ايتقان ەدى. سونىڭ نەگىزىندە شامامەن قوسىمشا 26 گۆت جاڭا قۋاتتى ەنگىزۋ قاراستىرىلادى.

ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىن دامىتۋ جوسپارى ءساتتى ىسكە اسىرىلسا, 2035 جىلعا قاراي وتىن تۇرلەرى بويىنشا بەلگىلەنگەن قۋاتتىڭ قۇ­رى­لىمى مىناداي بولادى:

جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى – 24,4%; گيدروەلەكتر ستانسالارى – 10,8%; گاز – 25,8%; كومىر – 34,3%.

جاڭارتىلاتىن, بالامالى ەنەر­­گيانى جانە گاز گەنەراتسيا­سىن ىسكە قوسۋ ارقىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ كولەمىندەگى كومىر گەنە­را­تسيا­سىنىڭ ۇلەسى ەداۋىر تومەن­دەيتىن بولادى. وسىلايشا, 2035 جىلعا قاراي جىلىنا 44 ملن توننا سو2 دەڭگەيىندە كومىرتەكتى وفسەتكە قول جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.