2010 جىلدىڭ 2 ماۋسىمىندا 86 جاسقا قاراعان شاعىندا اۋىر ناۋقاستان كوز جۇمدى. ا.ا.ابدۋلين – قازاقستاندىق جەتەكشى گەولوگ-عالىم, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, حالىقارالىق ينجەنەريا اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قازاق كسر (1978), كسرو (1985) مەملەكەتتىك سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى, اكادەميك ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ ءبىرىنشى يەگەرى, قر ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى, ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى گەولوگيالىق ينستيتۋتتىڭ قۇرمەتتى ديرەكتورى.
ايتمۇحامەد ابدۋلين 1924 جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا قاراعاندى وبلىسى, ۇلىتاۋ اۋدانى, ۇلىتاۋ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا 17 جاسار جىگىت ءوز ەركىمەن مايدانعا اتتانىپ, 3-گۆارديالىق ارتيللەريا ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا ستالينگراد قورشاۋىن بۇزعان كەڭەس اسكەرى قۇرامىندا بولىپ, بۇكىل ەۋروپانى ازات ەتۋگە قاتىسقان, سوعىستىڭ سوڭعى كۇنىن جاپونيادا قارسى العان. ەرلىگى مەن ەڭبەگى ءۇشىن ا.ا.ابدۋلين ەكى مارتە “قىزىل جۇلدىز” وردەنىمەن, 1-ءشى دارەجەلى وتان سوعىسى, ەڭبەك قىزىل تۋ, “وكتيابر رەۆوليۋتسياسى”, “قۇرمەت”, “وتان” وردەندەرىمەن, “ستالينگراد ءۇشىن شايقاس”, “كەنيگسبەرگتى العانى ءۇشىن” جانە باسقا مەدالدارمەن ماراپاتتالعان.
سوعىستان كەيىن, 1946 جىلدان شىمكەنت وبلىسىندا ەكى جىلعا جۋىق اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقاردى. سودان كەيىن س.م.كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-دىڭ گەولوگيا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, 1953 جىلى “گەولوگ” ماماندىعىن الىپ شىقتى. ەڭبەك جولىن گەولوگيالىق عىلىمدار ينستيتۋتىندا باستاپ, لابورانتتان ينستيتۋت ديرەكتورىنا دەيىن وسەدى.
كورنەكتى عالىم ق.ي.ءساتباەۆتىڭ زامانداسى ا.ا.ابدۋلين قازاقستان گەولوگيا عىلىمدارىنىڭ دامۋىنا وراسان زور ۇلەس قوستى, ءبىزدىڭ ەلىمىزگە جانە شەتەلگە قۇمكولدى العاش اشىپ, ايماقتىق گەولوگيا, گەوتەكتونيكا, ستراتيگرافيا, مەتاللوگەنيا, مۇناي جانە گاز ءوندىرۋ گەولوگياسى سالاسىنىڭ كاسىبي مامانى رەتىندە كەڭىنەن تانىمال بولدى. حح عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى ا.ا.ابدۋلين قازاقستاننىڭ ورال ايماعى بويىنشا مۇعالجار كەشەندى قازبا جۇمىستارىن ۇيىمداستىردى. ناتيجەسىندە ورتا ماسشتابتاعى گەولوگيالىق كارتا جاسالىندى, ريفەيدەن كاينوزعا دەيىنگى ارالىقتاعى ستراتيگرافيا جاسالدى, مۇعالجاردىڭ تەكتونيكالىق كارتاسى قۇراستىرىلدى جانە ورال, تيان-شان, ورتالىق قازاقستان بويىنشا قازبا جۇمىستارى ماسەلەلەرىنە بايلانىستى تەكتونيكالىق قۇرىلىم قۇراستىرىلدى, قازاقستاننىڭ تاۋلى ايماقتارىندا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى, ارال-تورعاي جەر قورى ريفتوگەندىك ۇلگىسى وڭتۇستىك تورعاي مۇناي گاز تاسىمال باسسەينى مەن ءىرى گاز-مۇناي ورىندارىن: قۇمكول, ارىسقۇم, نۇرالى جانە تاعى دا باسقا ءىرى گاز-مۇناي ورىندارىن تابۋعا ۇلەس قوستى. ا.ا.ابدۋلين كسرو دەكەمبويا كارتاسى مەن كسرو مەتاممورفيكالىق بەلدەۋلەر كارتاسى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
اكادەميك ا.ا.ابدۋلين قازاقستاندىق عىلىمي مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالاۋشى عالىمداردىڭ ءبىرى, وننان اسا عىلىم دوكتورى مەن عىلىم كانديداتتارىن دايارلادى, 400 عىلىمي جۇمىستىڭ, 10 مونوگرافيانىڭ اۆتورى.
ايتمۇحامەد ابدوللا ۇلى ءارىپتەستەرى اراسىندا, ۇجىمدا, قوعام الدىندا ۇلكەن قۇرمەت پەن بەدەلگە يە بولدى. ونىڭ ەڭ باستى قاسيەتى – تانىمدىق كوكجيەگى كەڭ ەدى, عىلىمي جانە تاجىريبەلىك شارالاردا بەلسەندىلىك تانىتىپ, جاڭاشىلدىق كورسەتە ءبىلدى. ا.ا.ابدۋللين قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ينجەنەرى, قازاقستان تابيعاتىن بارلاۋشى اتاقتارىن, حالىقارالىق گەولوگيالىق كونگرەستىڭ التىن بەلگىسىن العان.
ايتمۇحامەد ابدوللا ۇلى ابدۋليننىڭ جارقىن بەينەسى ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە ءاردايىم ساقتالادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسى
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى
ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى
ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى گەولوگيالىق عىلىمدار ينستيتۋتى
وققا كەۋدەسىن توساتىن
ايتمۇحامەد ابدۋلينمەن مەنى 35 جىلدان استام قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسىنىڭ قابىرعاسىنداعى بىرگە اتقارعان ەڭبەك, ونداعان جىلدارعا سوزىلعان دوستىق پەن تۇسىنىستىك بايلانىستىرادى. ول ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اقساقالدار كەڭەسىن باسقارا ءجۇرىپ, ناعىز عالىمنىڭ مارتەبەسىن بيىك ۇستادى. شەشۋشى ساتتەردە ءوزىنىڭ جەكە قاسيەتتەرى مەن پروفەسسيونالدىق بىلىكتىلىگىن كورسەتە بىلگەن.
ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا ا.ا.ابدۋلين 17 جاسىندا ءوز ەركىمەن مايدانعا سۇرانىپ, العى شەپتەگى بولىمدەردىڭ وتۋىنە جاعداي جاساۋ ءۇشىن جاۋدىڭ شابۋىلىن وزىنە اۋدارىپ وتىراتىن بولىمشەگە تۇسكەن. وسى مىندەتتى ول ءوز مايدانداستارىمەن بەرلينگە دەيىن, ودان كەيىن جاپونياعا دەيىن مۇلتىكسىز اتقاردى. بولاشاق اكادەميكتىڭ قان مايداندا قالاي سوعىسقانىن ونىڭ كوپتەگەن جاۋىنگەرلىك ناگرادالارى تانىتادى. ونىڭ بۇل قايسار بولمىسى بۇكىل ومىرىندە كورىنىس تاپتى.
بۇگىندە قىزىلوردا وبلىسىنداعى قۇمكول مۇناي كەن ورنىن بىلمەيتىندەر كەمدە-كەم. قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, گەولوگيا عىلىمدارى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, گەولوگ ق.ي.ساتباەۆتىڭ سەنىمدى ارىپتەسى ءارى ءىزباسارى بولعان ايتمۇحامەد ابدوللا ۇلى قۇمكولدى اشۋ بارىسىندا ءومىرى مەن ءوسۋ جولىن تاۋەكەلگە بايلادى. كەزىندە قولىنداعى بيلىكتى پايدالانىپ, ايماققا مۇناي ىزدەۋدە ەكى مارتە ناتيجەسىز بولعانىنا قاراماستان, قايسار دا تاباندى عالىم ءۇشىنشى ەكسپەديتسيانى جىبەرۋگە بەل بۋىپ, تاعى دا وققا كەۋدەسىن توستى. وسى ءۇشىنشى ەكسپەديتسيا تەك قانا قۇمكولدى اشىپ قويعان جوق, ودان باسقا 20-دان استام كەن ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولدى.
اكادەميك ا.ا.ءابدۋليننىڭ جارقىن بەينەسى ءبىزدىڭ ەسىمىزدە سەنىمدى جانە دانا دوس, وزىندىك ازاماتتىق ۇستانىمى بار عالىم رەتىندە ساقتالادى.
ءنادىر ءنادىروۆ, اكادەميك, عىلىم جانە تەحنيكا سالاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
پاتريوت. گۋمانيست
ورگانيكالىق سينتەز جانە كومىر حيمياسى ينستيتۋتىندا ديرەكتور بولىپ قىزمەت ەتكەن كەزىمدە مەن ول كىسىمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەدىم. ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسى بويىنشا ءجيى كەزدەسىپ جۇردىك. قاراعاندى قالاسىنداعى جاڭادان قۇرىلعان اكادەميانىڭ ورتالىق كازاقستان بولىمشەسى قۇرامىنا كىرەتىن ءوزىم باسقاراتىن ورگانيكالىق سينتەز جانە كومىر حيمياسى ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي باعىتى بويىنشا كەڭەس الىپ وتىردىم.
رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى قىزمەتىن اتقارعان كەزىندە ايتمۇحامەد ابدوللا ۇلى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ دامۋى مەن نىعايۋى جولىندا ماقساتتى جۇمىستار اتقاردى جانە ايماقتىق عىلىمي-تەحنيكالىق ماسەلەلەردى شەشۋدەگى ءرولىنىڭ ارتۋىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى.
ءبىزدىڭ وعان دەگەن قۇرمەتىمىز شەكسىز بولاتىن. ول كىسى ناعىز تالانتتى ۇيىمداستىرۋشى, كورنەكتى عالىم, قاراپايىم, ادامگەرشىلىگى مول, اقجارقىن ادام بولاتىن. وزىنە ۇستازدىق ەتكەن قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتى ءومىر بويى ۇستازى ساناپ ءوتتى. حالىقارالىق دارەجەدە وتاندىق گەولوگيا عىلىمىنىڭ كورنەكتى وكىلى بولدى جانە وعان بار عۇمىرىن ارناپ, بۇكىل كۇش-جىگەرىن وركەندەۋىنە جۇمسادى.
ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى گەولوگيا عىلىمدارى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جانە عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى رەتىندە ول ماسكەۋ مەن باسقا دا كسرو جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولدى. كسرو ۆەدومستۆوارالىق ستراتيگرافيا كوميتەتى كوميسسياسىنىڭ قازاقستاندىق ايماعىنىڭ ءتوراعاسى, كسرو عىلىم اكادەمياسى ۆەدومستۆوارالىق تەكتونيكا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, قازاقستان گەولوگتارىنىڭ عىلىمي ۇلتتىق كوميتەتىنىڭ پرەزيدەنتى بولدى.
ايتمۇحامەد ابدوللا ۇلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ جوعارى بولۋىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ونىڭ باستاماسى بويىنشا گەولوگيا عىلىمى سالاسى بويىنشا شەتەلدەردىڭ عىلىم اكادەميالارى اراسىنداعى بايلانىستار نىعايدى.
ايتمۇحامەد ابدوللا ۇلى ۇلىلىعىمەن جانە قاراپايىمدىلىعىمەن كىرشىكسىز تازا جاقىن جولداس رەتىندە ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە ءاردايىم ساقتالىپ قالادى.
مۇرات جۇرىنوۆ, قر ۇعا پرەزيدەنتى, اكادەميك.
ەسىمىزدە ماڭگى ساقتالادى
ول قاراپايىم ازامات, تالانتتى عالىم جانە عىلىمدى ۇيىمداستىرۋشى, اكادەميك ق.ي.ساتباەۆتىڭ شاكىرتى, زامانداسى, ءىسىنىڭ جالعاستىرۋشىسى ەدى. قازاقستاننىڭ گەولوگيالىق عىلىمى دامۋىنىڭ ءبىرتۇتاس كەزەڭى ارقاشاندا ونىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى.
ول 1953 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەولوگيا فاكۋلتەتىن, سودان كەيىن گەولوگيا عىلىمدارى ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن ۇزدىك ءبىتىرىپ, اكادەميكتەر ق.ي.ساتباەۆ, ر.ا.بورۋكاەۆ, گ.ن.ششەربا جانە ەلىمىزدىڭ باسقا دا تانىمال عالىمدارىنان ءتالىم العان.
عالىمنىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرىن توقتاۋسىز تىزە بەرۋگە بولادى – سولتۇستىك جانە ورتالىق قازاقستاننىڭ گەولوگيالىق فورماتسياسىن زەرتتەدى, ورالدىڭ مۇعالجار-قازاقستاندىق بولىگىن, قازاقستاننىڭ تاۋ-كەن ايماقتارى ءۇشىن اسا ماڭىزدى كەشەندى زەرتتەۋلەر ءجۇرگىزدى. اتالعان زەرتتەۋلەر عالىمنىڭ ىرگەلى ەڭبەكتەرىنىڭ اسا مىقتى بازاسىن قالىپتاستىرىپ, ەگەمەندى قازاقستان ءۇشىن پايدالى قازبالاردى ىزدەۋدىڭ باسىم باعىتتارى تۋرالى مالىمەت بەرەتىن جانە باسشىلىققا الاتىن, جاس گەولوگتاردىڭ ەڭ باستى كىتابىنا اينالدى.
ول ەگەمەندى جاس ەلدىڭ ينجەنەرلىك قوعامداستىعى مەن عىلىمىنىڭ شوعىرلانۋىنا بەلسەندى ىقپال ەتىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە پاتريارحتارىنىڭ ءبىرى بولدى. ۋاقىتىنىڭ تىم تىعىزدىعىنا قاراماستان, ول جاستاردى قولداۋعا ارقاشاندا كوڭىل ءبولىپ, تۇسىنىستىك تانىتىپ, كومەك كورسەتىپ, قولداپ وتىراتىن.
ايتمۇحامەد ابدوللا ۇلىنىڭ بويىنداعى ەڭ باستى قاسيەتى بيىك پاراساتتىلىق, ادامدارعا دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىك پەن قۇرمەت ەدى. وسىنداي تاماشا تۇلعامەن ارالاسۋ مەن ءۇشىن تاعدىردىڭ ماعان بەرگەن ۇلكەن سىيى بولدى.
كورنەكتى عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز ايتمۇحامەد ابدوللا ۇلىنىڭ جارقىن بەينەسى قازاقستان ينجەنەرلەرى جانە بارلىق عالىمدارىنىڭ جۇرەگى مەن ىستەرىندە ءاردايىم ساقتالادى.
باقىتجان جۇماعۇلوۆ.
ءومىر جولى ونەگە
ايتمۇحامبەت ابدوللا ۇلىنىڭ ارامىزدان وتكەنىنە سەنۋ قيىن. كەشە عانا ايتەكەڭنىڭ بيازى, اقىلعا تولى اسىقپاي سويلەيتىن بايسالدى ءۇنىن ەستىپ جۇرگەن ەدىك. امال قانشا…
ۇلى قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ شاكىرتى ءارى ارىپتەسى ايتمۇحامەد ابدوللا ۇلى بۇكىل سانالى عۇمىرىن عىلىمعا ارنادى. ول – عىلىمنىڭ ناعىز مايتالمانى, وتانىنىڭ ازاماتى, ءوزى قاجىرلى ەڭبەك ەتكەن عىلىم سالاسىنا شىنايى بەرىلگەن كورنەكتى عالىم.
ايتمۇحامەد ابدوللا ۇلى اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرارلىق ادامدارمەن دوس بولىپ, جاقىن ارالاستى. ءوزى سوعىسقان ارتيللەريالىق باتارەيادا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ت.اشىمباەۆتىڭ كۋرستاسى ۆ.الحيميوۆپەن بىرگە بولدى. وسى دوستىقتى ءومىر بويى ساقتاي ءبىلدى.
ونىڭ ءومىر جولى جاستار ءۇشىن وتانىنا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسى.
ايتەكەڭ بار عۇمىرىن قازاقستان جەر قويناۋىنىڭ تاۋسىلمايتىن قۇپيالارىن زەرتتەۋگە, اشقان جاڭالىقتارىن بولاشاق ۇرپاعىنا امانات ەتىپ قالدىرۋعا ارناعان. ول زەرتتەگەن گەولوگيا سالاسى – ۇلتتىق قۇندىلىق, قازىرگى نانوتەحنولوگيا زامانىندا وتانىمىزعا ءالى دە كوپتەگەن جىلدار بويى قىزمەت جاسايدى.
اكادەميك ايتمۇحامەد ابدوللا ۇلى ءابدۋليننىڭ بەينەسى قازاقستاندىقتاردىڭ بارلىق قازىرگى ۇرپاقتارىنا ۇلگى. جاۋىنگەر, پاتريوت, عالىم, ينتەرناتسيوناليست, ازامات, دوس – مىنە ول ءبىزدىڭ جادىمىزدا ءدال وسى قالپىندا ساقتالادى.
كورنەكتى عالىمدى ءوز قويىنىنا قابىلداعان جەر-انادان بويىنداعى تالانتتى گەندەردى كەلەسى ۇرپاقتارعا دارىت دەپ تىلەيىك. ونىڭ تىرىسىندە جاساعان جاقسىلىقتارى وتانىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جالعاسىن تاپسىن. قوش بول, اعا, جاتقان جەرىڭ جايلى, توپىراعىڭ تورقا بولسىن.
راحمان الشانوۆ, قر جوعارى وقۋ ورىندارى اسسوتسياتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى.