«الىپ تا انادان تۋادى» دەگەندەي, التىن قۇرساقتى انالارىمىز ۇماي انانىڭ جەبەۋىمەن قانشاما ۇرپاقتى دۇنيەگە اكەلىپ, ۇلان-عايىر دالامىزدىڭ ءتوسى ەلگە تولدى. ەجەلگى تۇركى تىلىندە «بالانىڭ ءىزى», «انا جاتىرى» دەگەن ماعىنانى بەرەتىن ۇمايدى ءتاڭىر تۇتقان ايەلزاتىنىڭ بۇگىنگى ءىزباسارلارى دا ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ ۇستىنى, تىرشىلىكتىڭ تىرەگى بولىپ, سول قاسيەتىنەن تانا قويعان جوق. ولاي بولسا, ومىرىمىزگە ءمان بەرىپ, ۇلت ۇپايىن ۇستەپ جۇرگەن ارۋلارىمىزدىڭ قاتارى ارتا تۇسكەنى باعىمىزدى دا ەسەلەي بەرمەك.
كەيىنگى ستاتيستيكالارعا كوز جۇگىرتسەك, الەمدە 3,97 ملرد ەر ادام (50,42%) بولسا, ايەلدەردىڭ ۇلەسى – 3,9 ملرد (49,58%). وسىدان الەمدە ەرلەر ايەلدەردەن شامامەن 65,5 ميلليونعا كوپ دەگەن اقپارات شىعا كەلەدى. ياعني كەيبىر ەلدەردە ەرلەر ايەلدەردەن باسىم. بىزدە دە الەمدىك دەموگرافيالىق وزگەرىستەرگە ساي ۇلدار كوبىرەك دۇنيەگە كەلەدى ەكەن. قىزىعى, تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان بەرىگە دەيىن وسى باسىمدىق ساقتالىپتى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنان العان اقپاراتقا زەر سالساق, 2000 جىلدارى ەلدە 222 054 ءسابي دۇنيە ەسىگىن اشسا, ونىڭ 113 751-ءى – ۇل, 108 303-ءى – قىز. وسى ارالىقتان 2010 جىلعا دەيىن ەلدە تۋ كورسەتكىشى جىل سايىن بىرقالىپتى ساتىلاپ ءوسىپ وتىرعان. مىسالى, 2010 جىلى 367 707 ءسابي دۇنيەگە كەلسە, ۇلدار – 189 197, قىزداردىڭ ۇلەسى – 178 510. سايكەسىنشە, تۋ كورسەتكىشى تاعى جوعارىلاپ, 2016 جىلى 400 مىڭنان اسا ءسابي تۋعان. كەيىنگى كارانتين تۇسىندا, ناقتىراق ايتساق, 2020 جىلى – 426 824, تيىسىنشە, 2021 جىلى 446 491 ءسابي تۋىپ, كورسەتكىش وتكەن جىلدارداعىدان الدەقايدا جوعارىلادى. وسى جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن قىزداردىڭ سانى 200 مىڭنان اسقان. ماسەلەن, 2020 جىلى – 206 046, 2021 جىلى 216 219 قىز دۇنيەگە كەلگەن. سول سەكىلدى 2009 جىلى ۇلداردىڭ سانى – 7 698 875 بولسا, قىزداردىڭ ۇلەسى 8 283 495 بولىپتى. ال بىلتىر ەرلەر – 9 647 701, قىزدار 10 119 106-عا جەتكەن. وسى جالپى اقپارتتىڭ وزىنەن-اق قىزداردىڭ جىگىتتەردەن اسا كوپ ەمەس ەكەنىن پايىمداي بەرۋگە بولادى.
بۇدان ءارى ەگەمەندىك جىلدارىنان بەرىگە دەيىن جىل سايىن ۇلدار كوپ تۋسا, نەگە قىزداردىڭ ۇلەسى باسىم دەگەن ورىندى سۇراق تۋادى. بۇل دەگەنىڭىز – ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى جاعىنان ايەلدەر ەرلەردەن الدا تۇر دەگەن ءسوز. ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنداعى وزگەرىستەر ەلىمىزدىڭ دەموگرافيالىق ارتىقشىلىعىنان دەپ ايتا المايمىز. ويتكەنى ەرلەر مەن ايەلدەر اراسىنداعى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر بىزدە عانا ەمەس, بۇكىل ەلدە بايقالادى. تەك كەيبىر ەلدەردە 3-4 جىلدىڭ كولەمىندە بولسا, ەكىنشىسىندە 10 جىلدان دا اسۋى مۇمكىن. جالپى العاندا, كوش ىلگەرى مەملەكەتتەردە ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى بىزدەگىدەن 5-10 جىلعا جوعارى بولۋى مۇمكىن. ستاتيستيكا بويىنشا ەلدە ۇلدار كوپ دۇنيەگە كەلگەنىمەن, قىزداردىڭ ۇلەسى باسىم بولىپ تۇر. 2023 جىلدىڭ باس كەزىندەگى دەرەكتەردى مىسال ەتىپ سالىستىرساق, 1 جاستان 17 جاسقا دەيىنگى ۇلدار قىزداردان 5,8% كوپ. بۇل باسىمدىق جاستار اراسىندا دا ساقتالىپ تۇر. ال 36-55 جاستا ەرلەردىڭ ۇلەسى تومەندەپ, ودان كەيىن 70 جاسقا دەيىن دە نازىك جاندىلار العا شىعادى ەكەن. ودان كەيىنگى جىلداردا ەرلەردىڭ ۇلەسى ايەلدەردەن 2-3 ەسە تومەندەي بەرەدى.
ساياساتتانۋشى, دەموگراف ءازىمباي عالي ەلدەگى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر الەمدەگى ۇردىستەرگە ساي كەلەتىنىن ايتتى.
«1959 جىلدان باستاپ قازاق دالاسىندا نارەستەلەر ءولىمى ازايعان. بۇعان مەديتسيناداعى جاڭالىقتار دا اسەر ەتتى دەپ ايتۋعا بولادى. ەسەسىنە, سول جىلدارى قازاقتىڭ دەموگرافيالىق ءوسۋ قارقىنى الەم بويىنشا جوعارى كورسەتكىشتەرگە جەتتى. كەيىن 1965 جىلدارعا قاراي تۋ دەڭگەيى تومەندەي باستادى. 1980 جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي جاقىن شەتەلدەگى قازاقتار اتاقونىسقا ات باسىن بۇرا باستاپ, حالىق سانىنىڭ وسۋىنە اجەپتاۋىر ىقپال ەتتى. كوپتەگەن مەملەكەتتە قىزدارعا قاراعاندا ۇلدار كوپ تۋىلادى. جاھاندىق دەرەكتەرگە ۇڭىلسەك تە سولاي, ەر مەن ايەلدىڭ ۇلەسى ءبىر مەزگىلدەرى تەڭەسە باستاپ, ەرلەر قايتا ازايادى. جالپى, الەمدە ۇلداردىڭ كوپ تۋى تابيعاتتىڭ ەرەكشەلىگى بولسا كەرەك. قىزدار كوپ تۋىلعاندا, ستاتيستيكالىق دەرەكتەر قازىرگىدەن ءبىرشاما قۇبىلار ما ەدى, كىم ءبىلسىن؟» دەيدى ءا.عالي.
وسى ورايدا اكۋشەر-گينەكولوگ ساۋلە دەربىسبەك تە قىزىقتى دەرەكتەردى العا تارتتى.
«نەگىزى ۇل-قىزداردىڭ گارموندارىنداعى ۇلكەن وزگەرىستەر ءجاسوسپىرىم شاقتا بولادى. ۇلعا قاراعاندا قىزدار شيراق, ەپتىرەك بولادى دەگەن تۇسىنىك بار. بىراق بۇل كوبىنە-كوپ تۇقىمعا, وسكەن ورتاعا قارايدى. بالانىڭ اقىل-ەسى 1 جاستان 14 جاسقا دەيىن بەلسەندى داميدى. وسى شاقتا بالالار پايدالى اقپارات الۋى كەرەك. بالانىڭ مىقتى بولماعى اتا-انانىڭ تاربيەسىنە, وسكەن ورتاعا بايلانىستى. بالانىڭ بولاشاعى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ونىڭ گەنەتيكاسىمەن ساباقتاسادى دەپ جاتادى. بىراق كوپ جاعدايدا بالانىڭ قالىپتاسۋىنا ورتاسى اسەر ەتەدى. قازىر قوعام بالاعا ينۆەستيتسيا قۇيۋدىڭ ارتىقشىلىعىن ءتۇسىنىپ كەلەدى. مەملەكەت تە بالانىڭ بولاشاعىنا سەرپىن بولارلىق باستامالاردى قولداپ وتىر. بۇل – جاقسى. سول سەكىلدى قوعامدا قىزدار ەرتەرەك ەسەيەدى دەگەن تۇسىنىك بار. بىراق بۇل دا – تۇسىنىك قانا. قازىرگى دامىعان مەديتسينا بالالاردىڭ ەرتە دامۋى تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى دەگەندى قۇپتايدى. ويتكەنى بالالار قازىر ءبىر عانا سمارتفوننىڭ وزىنەن كوپتەگەن اقپارات قابىلدايدى. جالپى ۇل-قىزداردىڭ ءجاسوسپىرىم كەزەڭى 9-19 جاس ارالىعى دەپ الامىز. سوندىقتان ۇل-قىزداردىڭ تاربيەسىنە ءدال وسى كەزەڭدە كوبىرەك قارايلاسىپ, دۇرىس باعىت-باعدار كورسەتۋ كەرەك», دەيدى س.دەربىسبەك.
بولمىسىنان سۇلۋلىققا, اسەمدىككە قۇمار نازىك جاندىلاردى اقىن-جازۋشىلار, سۋرەتشى, سازگەر – ءبارى-ءبارى شىعارماشىلىعىنا ارقاۋ ەتتى. ايەل بەينەسىن, وبرازىن قال-قادەرىنشە سۋرەتتەۋگە تىرىستى. وسىلايشا, قازاق ارۋلارىنىڭ وزىندىك بەت-بەينەسىن قالىپتاستىردى. باتىر انالاردىڭ تابيعاتى, كوركەم مىنەزى, ىزگى قاسيەتتەرى بۇگىنگى قىز-كەلىنشەكتەردىڭ بويىنان تابىلىپ, بولمىسىنا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اسەر ەتەدى. مۇنى ۇرپاقتار ساباقتاستىعى, بۋىن الماسۋدىڭ ەرەكشە ۇلگىسى رەتىندە قابىلداساق بولادى. راسىندا, «ادەمىلىك بىزگە كوپتىك ەتپەيدى» دەگەندەي, بەسىك تەربەتەتىن ايەلزاتىمەن كوسەگەمىز كوگەرە تۇسەدى.