ول – وتاندى شەكسىز ءسۇيۋ
وتتان دا ىستىق وتاندى شەكسىز ءسۇيۋ, قاجەت بولسا سول جولدا ءومىردى دە قۇربان ەتۋ – ءاربىر ازاماتتىڭ ار-نامىسىنىڭ, پاراسات-پايىمىنىڭ ەڭ باستى ولشەمىنە اينالۋى ءتيىس. ۇلى بابالار ۇلاعاتى وسىنداي. سول ءبىر اسقار تاۋدان دا اسقاق ماقسات بيىگىنەن كورىنگەندەردىڭ اراسىندا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, “قىزىل جۇلدىز”, ءى-ءشى جانە ءىى-ءشى دارەجەلى “وتان سوعىسى” وردەندەرىنىڭ جانە كوپتەگەن مەدالداردىڭ يەگەرى قوناش سارى ۇلى دا بار. بۇگىندە سەكسەن بەس اسۋدى ارتقا تاستاعان مايدانگەر نەبارى ون جەتى جاسىندا 1943 جىلى قان مايدانعا اتتانىپ, سۇراپىل سوعىستىڭ اششى زاردابىن باستان كەشتى.
ول 1943 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنان قان مايدانعا اتتانىپ, رسفسر-ءدىڭ ورىنبور وبلىسىنداعى توتسك اسكەري لاگەرىندە التى ايداي وقۋ-جاتتىعۋ كۋرسىندا وقىعان سوڭ زەڭبىرەك كوزدەۋشى ماماندىعىن يگەردى. ءتارتىبى تىم قاتال وقۋ-جاتتىعۋدان قولى قالت ەتىپ بوساعان كەزدە قاراتوبەدە تۇلا بويى تۇڭعىشتارىن ساعىنىپ سارعايىپ, ەكى كوزى ءتورت بولعان اكە-شەشەسى – ەرعالي مەن ادەمىگە دۇعاي-دۇعاي سالەم جولداپ حات جازاتىن. ورىنبوردىڭ ساقىلداعان سارى ايازىن جىرعا قوسىپ: “ويىن جاقسى ورتادا, دەگەنمەن جۇرەك قورقادى, بايپاقتان توڭعان اياعىم, باتەڭكەمەن جورتادى”, دەپ ولەڭدەتىپ, كوڭىلىندەگى سىرىن دا شەرتەتىن.
اسكەري لاگەردەگى بەس-التى اي ەشتەڭە ەمەس ەكەن. ءالى وڭى مەن سولىن تانىپ بىلمەگەن جاس جىگىت “قۋىرداقتىڭ كوكەسىن” ورەل قالاسىنىڭ تۇبىندە العاش رەت ۇرىسقا قاتىسقاندا كوردى. ەڭ تاڭقالارلىعى, ءوزىنىڭ كامەلەتتىك جاسقا تولعان تۋعان كۇنىن – گۇرىلدەگەن زەڭبىرەك, ايقىش-ۇيقىش اتىلعان راكەتا, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جان الىسىپ, جان بەرىسكەن الاساپىران قىرعىن شايقاستىڭ ورتاسىندا قارسى الدى.
سوعىستاعى مايدان جولدارىندا جوعارعى باس قولباسشى قولىنان قاتارىنان 23 رەت العىس حات العان اعا سەرجانتتىڭ ۇرىس جولدارى جيتومير ارتيللەريا ديۆيزياسى قۇرامىندا ءوتتى. العاشىندا زەڭبىرەك راسچەتىندە كوزدەۋشى بولعان جاس جىگىت, سوڭىنان شاعىن توپتاعى جابدىق كومانديرى بولدى. العىس حاتتىڭ 12-ءسى ۋكراينانىڭ جيتومير, لۆوۆ قالالارى مەن سەلولارىن ازات ەتۋگە قاتىسقان ەرلىكتەرىنە تىكەلەي قاتىستى بولسا, قالعاندارى كەڭەس وداعى شەكاراسىنان تىس ەلدەردى جاۋ قۇرساۋىنان بوساتۋعا بايلانىستى بەرىلگەن ماراپاتتار. ۇلى جەڭىس كۇنى – 9 مامىردى درەزدەندە قارسى العان جاس جىگىت بىردەن تۋعان ەلىنە ورالماي, تاعى دا بەس جىل بويى اسكەر قاتارىندا قىزمەت ەتىپ, جاس جاۋىنگەرلەرگە ۇستازدىق ەتتى.
ۋكراينادان پولشا مەن چەحوسلاۆاكيا ارقىلى گەرمانياعا دەيىن وت-جالىندى مايدان جولدارىنان وتكەن ەرجۇرەك ازامات اۋىر ۇرىستاردا قاتار جۇرگەن مايدانداس دوستارىن ساعىنىشپەن ەسكە الادى. سولاردىڭ ىشىندە ءومىر مەن ءولىم ارپالىسقان ساتتە جانىندا بولعان جولداسى نيكيتا ەگوروۆيچ شۋتوۆتىڭ ەسىمى ول ءۇشىن ەرەكشە قىمبات. جاۋ سناريادى جاقىن كەلىپ جارىلعان ءبىر شايقاستا ەكەۋىنىڭ جارىق دۇنيەدەن تاتاتىن ءدام-تۇزى تاۋسىلماي, امان قالعان-دى. بۇل اتاقتى ودەر وزەنىن كەشىپ ءوتۋ كەزىندە بولعان قايعىلى وقيعا ەدى. وزەنگە تۇسكەن زەڭبىرەك پەن بەس جاۋىنگەر سۋعا كەتتى. دوسىمەن بىرگە مالمانداي سۋ كيىمىمەن وزەنگە ءبىر باتىپ, ءبىر شىعىپ, ايتەۋىر قارسى جاعالاۋعا ىلىككەندەرى ەسىندە قالىپ قويىپتى.
– سوعىس قاسىرەتىنەن كەيىن كوز جازىپ كورە الماي قالعان قاندى كويلەك سەرىگىممەن ءبىر كەزدەسىپ, جۇزدەسۋ كوڭىلىمدەگى كوپتەن اڭساعان ءبىر ارمانىم ەدى. سوڭىنان ونى ءىزدەپ, سۆەردلوۆ وبلىسىنىڭ اسكەري كوميسسارىنا حات جولدادىم. سودان سوڭ رەسەي فەدەراتسياسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ارحيۆىنەن جاۋاپ حات الدىم. تۋعان جەرىنە ورالعاننان كەيىن, ول 1961 جىلى نەبارى 49 جاسىندا قايتىس بولىپتى. قايتكەنمەن دە, ۇرىس دالاسىندا باستالعان دوستىق اۋمالى-توكپەلى ۋاقىت سىنىنان قايمىقپايتىن ەڭ بەرىك دوستىق بولاتىنىنا مەنىڭ كوزىم جەتتى. مىنە, ۇلان-بايتاق ەلىمىزدە ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى تويلانۋدا. مەنىڭ ەسىمنەن ءالى دە مايدانداس دوستارىم كەتپەيدى. دوسىم, كىشى لەيتەنانت نيكولاي شۋتوۆ كەيدە تۇسىمە كىرەدى. مەنىڭ ەڭ ءبىرىنشى كومەكشىم, ءارى ۇستازىم بولعان نيكولاي سياقتى ازاماتتار ءومىرى جاس ۇرپاقتار ءۇشىن ومىرلىك تاعىلىم ەكەندىگى داۋسىز, – دەيدى قوناش اعا وتكەن كۇندەرگە كوز جىبەرىپ.
جيتومير, شۋمسك, يامپول, لۆوۆ, ستاروكونستانتينوۆسك جانە باسقا دا كوپتەگەن قالالاردى جاۋدان بوساتۋعا قاتىسقان قازاق جاۋىنگەرىنىڭ ەرلىگىن ۋكرايندىقتار ۇمىتپاپتى. ۇلى جەڭىستىڭ 60 جىلدىعىندا الماتى قالاسىنداعى ۋكراينانىڭ سول كەزدەگى باس كونسۋلى سەرگەي شيدلوۆسكي ارداگەرگە بىردەن “ۋكراينانى ازات ەتكەنى ءۇشىن” جانە “وتان قورعاۋشىسى” اتتى ەكى مەدالدى تاپسىرۋى سونىڭ ايقىن ايعاعى بولسا كەرەك.
قوناش سارى ۇلى ۇزاق جىلدار وتاسىپ, ومىرلىك قوساعى بولعان جان جارى ورىنعانىم ەكەۋى ساعىندىق, مارات جانە بولات اتتى ۇلدارىن ازامات ەتىپ وسىرگەن ادام. قازىر ولاردان بەس نەمەرە ءسۇيىپ وتىر.
باقىت بالعارينا.
الماتى.