شارۋانىڭ كوڭىلى نەگە كۇپتى؟

كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا قامدا­نۋدى باستاپ كەتكەن استىقتى وڭىردەگى وب­لىس­تىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارما­سىنىڭ رەسمي مالىمەتىنە قاراعاندا, قا­جەتتى تەحنيكانىڭ 80 پايىزدان استامى دايىندىق ساپىندا. سالماعىن قاعاز عانا كورسەتەتىن وسى ءبىر كورسەتكىش شىنتۋايتىندا ءسال كۇمان تۋعىزادى. باستان جاقتى ايىرعانداي ەتىپ ارا-جىگىن اجىراتىپ ايتاتىن بولساق, تەحنيكانى دايىنداۋ جونىندە ۇيىمداسقان ۇلكەن شارۋاشىلىقتاردا مۇمكىندىكتىڭ بار ەكەندىگى راس. ولاردا قاجەتتى تەحنيكانى جوندەۋدەن وتكىزە­تىن ماشينا-تراكتور شەبەرحانالارى بار. قاجەتتى بولشەكتەرگە دە قول جەتكىزە الادى. قاسقالداقتىڭ قانىنداي تاپشى توكار, دانەكەرلەۋشى ماماندار دا ۇيىمداسقان ءىرى شارۋاشىلىقتاردا. ال اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ قاق جارتىسىنان استامىن قۇرايتىن شاعىن شارۋا بۇل دەڭگەيگە تاياۋ ۋاقىتتا جەتە المايدى. قازىر كوكساۋ, ەسكى كومباينىن, ءدال كەرەك ۋاقىتىندا مىڭ سالسا ءبىر باس­پايتىن قاۋساعان تراكتورىن قار باسىپ جاتىر. سوندا جوعارىدا ايتقان 80 پا­يىز دايىندىق قايدان قۇرالعان دەيسىز دە. شاعىن شارۋا قوجالىقتارى قار كەتىپ, جەر اياعى دەگدىگەن سوڭ عانا توزعان تەحني­كاسىن جوندەي باستايدى. توزۋى جەتكەن تەح­نيكا اگروتەحنيكالىق شارالاردى ۋاق­تىلى اتقارۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. گەك­تار بەرەكەسىنىڭ وسپەي جاتۋى دا وسى سە­بەپ­تەن. جەر جارىقتىق قانشا جومارت دەگە­نىمىزبەن, ول دا «الاعان قولىم بەرەگەن» دەيتۇعىن قاعيدانى ۇستاناتىن سىڭايلى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ احۋالىن تاراتىپ ايتا كەلە: «اۋىل شارۋاشىلىعى­نىڭ دامۋىن تەجەپ تۇرعان كەدەرگىلەردى ءبارى­مىز بىلەمىز. باستى تۇيتكىل – جىلدار بويى قاجەتتى قارجىنىڭ جەتكىلىكتى بولىن­بەۋى. ينۆەستيتسيانىڭ تاپشىلىعى تەحنيكا­نىڭ توزۋىنا, ەگىننىڭ بىتىك جانە ەڭبەكتىڭ ءونىم­دى بولماۋىنا اكەپ سوقتىرادى. سوندىق­تان اۋىل شارۋاشىلىعىنا بولىنەتىن قار­جى­نى بارىنشا, ءتىپتى مۇمكىندىك بولسا, ەكى ەسە ارتتىرۋ قاجەت. وعان بيۋدجەتتەن عانا ەمەس, باسقا دا قارجى كوزدەرىنەن, سونىڭ ىشىندە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردەن قارا­جات تارتقان ءجون. كوكتەمگى ەگىس ناۋ­­قا­نىنا جانە كۇزگى جيىن-تەرىنگە جەڭىل­­دىكپەن بەرىلەتىن نەسيەنى 1,5 تريلليون تەڭگەگە دەيىن ارتتىرۋ كەرەك. ال ينۆەس­تيتسيالىق جوبالارعا بولىنەتىن جەڭىل­دەتىلگەن نەسيەنى 800 ميلليارد تەڭگەگە جەتكىزۋ قاجەت. جەڭىلدىكپەن ليزينگ بەرۋگە جىل سايىن كەمىندە 450 ميلليارد تەڭ­گە بولىنۋگە ءتيىس. سوندا ءار جىل سايىن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ 10 پا­يىزى جاڭارىپ وتىرادى. بۇل شارالار اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمىن 2 ەسە ارت­تىرۋعا جول اشادى», دەپ ەڭ ءتۇ­يىندى ماسە­لەلەرگە توقتالعان بولاتىن.

وڭىردە بۇل تاراپتا جاعىمدى جاي دا بار. ماسەلەن, وتكەن جىلى وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى 70 ميل­ليارد تەڭگەدەن استام قارجىعا 2 195 بىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ساتىپ العان. كەيىنگى جىلدارداعى وزگەرىس – اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى وتاندىق ءوندىرىس ساناتىنداعى تەحنيكانى ساتىپ السا, جۇمسالعان قارجىنىڭ 30 پايىزى مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديالانادى. ال شەتەلدىك تەحنيكا الىنسا, ونىڭ 15 پايىزى وتەلەدى. بۇل اراداعى ايىرماشىلىقتىڭ وتاندىق تاۋاردى قولداۋ نيەتىنەن تۋىن­داپ وتىرعانى تۇسىنىكتى جانە وتە قۇپتارلىق.

– اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ, ارينە, كەز-كەلگەن ۇجىمنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق  بازاسىنا بايلانىستى, – دەيدى جاقسى اۋدانىنداعى «اجار» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ءسابيت ابىشەۆ. – جەكە وزىمە قاتىستى ەمەس, جالپاق جۇرت­قا تيەسىلى دۇنيەنى تاراتىپ ايتۋعا بولادى. قاۋساعان تەحنيكامەن قىر اسا المايتىنىمىز بەلگىلى. ناۋقاندىق جۇمىس كۇيىپ تۇرعان كەزدە تەحنيكانىڭ ءبىر تەتىگى ىستەن شىقسا, قانشا ۋاقىتىڭ زايا كەتەدى. ال القاپقا تۇقىم ءوز ۋاقىتىندا ءسىڭىرىلۋى كەرەك. قولبايلاۋ بولاتىن وسىنداي دۇنيەلەر ەگىس مەرزىمىن ۇزارتىپ, ويعا العان شارۋانىڭ وڭىنان وڭعارىلماي قالاتىن كەزى ءجيى كەزدەسەدى. قاجەتتى تەحني­كاڭ, قۇرىلعىلارىڭ ساقاداي ساي بولما­عاننان كەيىن ەگىنشىلىك مادەنيەتى دە كوڭىل كونشىتپەيدى. مىنە, سودان كەيىن گەكتار بەرەكەسى تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ابەس. قازىر مەن كۇندەلىكتى تاجىريبەدە كورىپ جۇرگەن دۇنيەلەرىمدى تىلگە تيەك ەتەتىن بولسام, ەڭ الدىمەن, سۋبسيديا تۋرالى ايتار ەدىم. بۇل ماسەلەنى مەملەكەت باسشىسى دا قولمەن قويعانداي ەتىپ جەتكىزدى. اۋىلعا كوڭىل ءبولىنىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرەمىز دەگەلى قانشا ۋاقىت؟ بىراق سول سۋبسيديا­عا شاعىن شارۋانىڭ قولى جەتە بەرمەي­دى. ءبىز سياقتى شارۋا قوجالىقتارى ەڭسە­سىن كوتەرۋ ءۇشىن كۇزگى جيىن-تەرىن كەزىن­دە ءونىمدى لايىقتى باعاعا ساتىپ الاتىن اس­تىق قابىلداۋ ورىندارى اشىلسا وڭ بولار ەدى. قىرۋار ەڭبەكپەن وسىرگەن استىق­تىڭ باعاسى ءبىر جىلى جاقسى بولسا, كەلەسى جىلى تومەن بولادى. كەتكەن شىعىنىڭ­دى دا وتەي المايسىڭ.

شاعىن شارۋاشىلىق باسشىلارى تاعى ءبىر پىكىر ايتىپ وتىر. ەگىستىك القاپتا­رى شەكتەۋلى, اينالىمداعى قاراجاتى از بول­عاندىقتان, قىمبات تەحنيكانى ساتىپ الا المايدى. دەمەك باعزى ءبىر زامانداعىداي ماشينا-تراكتور ستانسالارى قۇرىلسا قا­لاي بولار ەدى؟ تەحنيكاسى تاپشى شارۋا قوجا­لىعى ناۋقاندىق جۇمىس كەزىندە جا­ڭاعى ستانسالارمەن كەلىسىمشارت جاساسىپ, ەگىنىن ەككىزىپ, استىعىن ورعىزىپ السا. ال ماشينا-تراكتور ستانساسى مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن سۋبسيديانى پايدالانا بەرسىن. تىعىرىقتان شىعار تاعى ءبىر جول – بىرىگۋ. ماسەلەن, تەحنيكاسى توزىپ, مۇمكىندىگى ازايعان شارۋا قوجالىقتارى ورتاق تەحنيكا السا. ونىڭ ىشىندە ەگىس كەشەنى مەن كومباين. ايتپەسە, ءدال بۇگىنگى باعامەن شاعىن شارۋاعا استىق كومباينىن ساتىپ الۋ ارمان عانا.

– بۇگىندە كوپتەگەن شارۋا ءىرى سەرىكتەس­تىكتەرگە يەك ارتىپ وتىر. وزدەرىنىڭ تەحنيكالارى توزىپ بىتكەن سوڭ ناۋقاندىق جۇمىس كەزىندە ءىرى سەرىكتەستىكتەرىنىڭ كوك­تەمگى ەگىس نەمەسە ەگىن وراعىن اياقتاۋىن توسادى. وزىنىكىن ەگىپ بولماي ولار قولۇشىن بەرە قويا ما؟ ەگىن وراعى كەزىندە ۋاقىت ءتىپتى تاپشى. ءىرى شارۋاشىلىقتار ءوزىنىڭ وراق ناۋقانىن اياقتاعانشا سولتۇستىكتىڭ اپتالاپ جاۋاتىن اق جاۋىنى باستالىپ كەتەدى. بىلتىر بىرنەشە اۋداندا وسىنداي جاعداي بولدى, – دەيدى اگرونوم قۋات بولاتوۆ.

ەندىگى ءبىر ماسەلە – مەملەكەت تارا­پىنان قىرۋار كومەك كورسەتىلىپ جاتقا­نى­مەن, قارجىنىڭ قولعا كەش تيەتىندىگى. ال ۋاقىت كۇتىپ تۇرمايدى عوي.

– نەسيە العانمەن, قارجى ينستيتۋتتارى كەپىلدىك سۇرايدى, – دەيدى ءسابيت ابىشەۆ. – وتكەن جىلى قۇرعاقشىلىق بولىپ, تابىس تابا المادىق. نەسيەمىزدى تولەۋ دە قيىن بولىپ قالدى. ءدال وسىنداي جاعدايدا قۇنى 100 ميلليوننان استام جاڭا كومباين الۋ ءبىز ءۇشىن قيال عانا. قازاقتا «ەسكىنى پايدالانعاننىڭ ەسى كەتەدى» دەيتىن ءسوز بار ەمەس پە, قازىرگى كورگەن كۇنىمىز وسى. مىسالى, مەنىڭ شارۋا قوجالىعىم 150 گەكتار عانا القاپقا ءداندى داقىلدار تۇقىمىن سىڭىرەدى. بىزدە تەحنيكا الاتىن مۇمكىندىك جوق. قوجالىقتاعى الپىس باس قارا مالدىڭ ءتولىن ساتىپ, ەگىننەن شەككەن شىعىنىمىزدى وتەپ قانا ءجۇرمىز.

ءدال وسىنداي جاي كوپتەگەن شارۋا­شى­لىققا ءتان. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ احۋا­لىن جاقسارتۋ ءۇشىن كووپەراتيۆ ۇلگىسىندە ۇيىمداسۋ كەرەك دەيتىن پىكىردىڭ جانى بار ەكەنىن وسىنداي مىسالدان كورۋگە بولادى.

– وتكەن جىلى ەگىن شىقپاي قالدى, – دەيدى ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنداعى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قانتاي امان­گەلدينوۆ. – ءبىزدىڭ جەر تاۋلى-تاستى ءوڭىر عوي. نەگىزىندە مال شارۋاشىلىعىنا قو­لايلى. بىرنەشە جىلدان بەرى اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنداي ءونىم الا الماعاننان كەيىن ەندى ەكپە ءشوپ ەكسەك پە دەپ وتىرمىز. جايىلىم تارىلىپ, شابىندىق ازايعان سوڭ ءشوپ تە سۇرانىسقا يە. بىراق وعان دا قىرۋار تەحنيكا قاجەت.

العا باسقان قادامدى كەرى كەتىرىپ تۇر­عان احۋال وڭعارىلۋى ءۇشىن جوعارىدا ايتىلعان بىرەر ءتۇيىندى پىكىر توڭىرەگىندە وي­لاسۋعا ابدەن بولار ەدى. ارينە, بۇل ماسەلە قۇزىرلى ورگانداردىڭ ەنشىسىندە.

اقمولا وبلىسى