كەشە ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسى ءوتىپ, كۇن تارتىبىندە بىرقاتار زاڭ جوباسى قارالدى. سونىمەن قاتار دەپۋتاتتار ءتيىستى ورىندارعا ساۋالدارىن جولدادى.
جالپى وتىرىستا قارالعان العاشقى ەكى زاڭ جوباسى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى. سوندىقتان «جول ءجۇرىسى تۋرالى» زاڭعا جەكەلەگەن كولىك قۇرالدارى تۇرلەرىنىڭ ءجۇرۋىن ۇيىمداستىرۋ جانە جول قاۋىپسىزدىگىن تسيفرلاندىرۋ ماسەلەلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى بويىنشا قورىتىندى ازىرلەۋ جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە جەكەلەگەن كولىك قۇرالدارىنىڭ ءجۇرۋىن ۇيىمداستىرۋ جانە جول قاۋىپسىزدىگىن تسيفرلاندىرۋ ماسەلەلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى بويىنشا قورىتىندى ازىرلەۋ جونىندە ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاي سابيليانوۆ بايانداما جاسادى.
كەلەسى قارالعان قۇجات – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ولاردى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ نورمالارىنا سايكەس كەلتىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى. مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى دارحان جازىقباي بۇل قۇجات كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ 2023 جىلعى 6 ناۋرىزداعى №4 نورماتيۆتىك قاۋلىسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەنىن اتاپ ءوتتى.
«كونستيتۋتسيالىق سوت ازامات ب.ق.ارگۋمباەۆتىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى تۋرالى» زاڭنىڭ 16-بابى 3-تارماعى 6) تارماقشاسىنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگى تۋرالى ءوتىنىشىن قارادى. بۇل نورما مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىر كەلتىرەتىن تارتىپتىك تەرىس قىلىق ءۇشىن تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان ازاماتتاردى 3 جىل بويى مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلداۋدى شەكتەيدى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك قىزمەتكە وسىنداي تارتىپتىك تەرىس قىلىق جاساعانى ءۇشىن جۇمىستان بوساتىلعان ازاماتتار ءومىر بويى جىبەرىلمەيدى», دەدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمىنا سايكەس مۇنداي كەمشىلىكتەردى جويۋ ءۇشىن زاڭ جوباسىندا مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى زاڭعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ كوزدەلەدى. بۇدان بولەك, زاڭ جوباسى كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ 2023 جىلعى 14 شىلدەدەگى № 22-نق نورماتيۆتىك قاۋلىسىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان.
جالپى وتىرىستا كوتەرىلگەن ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – عىلىم سالاسىن دامىتۋ. كەيبىر نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە عىلىم ماسەلەلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى كوزدەگەن زاڭ جوباسىنا قاتىستى الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسحات ايماعامبەتوۆ بايانداما جاسادى. ول زاڭ جوباسىنىڭ سەنات پەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەنىن اتاپ ءوتتى. باستى ماقسات – عىلىم جانە ءبىلىم سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ.
قۇجاتتىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا توقتالعان دەپۋتات ەڭ ءبىرىنشى ءارى ماڭىزدى ماسەلە – عالىمدار ءۇشىن جاڭا ۇستەمەاقىنى ەنگىزۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «قازىرگى ۋاقىتتا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا نەمەسە ۋنيۆەرسيتەتتەردە ىستەيتىن عالىمدار PhD, عىلىم دوكتورى, عىلىم كانديداتى سياقتى عىلىمي دارەجەلەرى ءۇشىن اي سايىن جالاقىسىنا قوسىمشا ۇستەمەاقى الادى. ەندى ولارعا پروفەسسور نەمەسە دوتسەنت سياقتى عىلىمي اتاقتارى ءۇشىن جالاقىسىنا قوسىمشا اقى بەرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. مىسالى, PhD, عىلىم كانديداتى قازىر اي سايىنعى جالاقىسىنا اتالعان عىلىمي دارەجەسى ءۇشىن 62 مىڭ تەڭگە ۇستەمەاقى السا, ەندى ول قوسىمشا دوتسەنت دەگەن عىلىمي اتاعى ءۇشىن تاعى 30 مىڭ ۇستەمەاقى, ياعني جالپى 92 مىڭ تەڭگەنى اي سايىنعى جالاقىسىنا قوسىمشا ۇستەمەاقى رەتىندە الادى. ال ول عىلىم دوكتورى قازىرگى ۋاقىتتا 125 مىڭ تەڭگە ۇستەمەاقى السا, زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن قوسىمشا پروفەسسور اتاعى ءۇشىن تاعى دا 60 مىڭ تەڭگە, سوندا جالپى العاندا 185 مىڭ تەڭگە كولەمىندە جالاقىسىنىڭ ۇستىنە قوسىمشا اقى الادى», دەدى ول.
سونىمەن قاتار اسحات ايماعامبەتوۆ حالىقارالىق تاجىريبەدە كەڭىنەن تارالعان «سابباتيكال ينستيتۋتى» اتتى تاعى ءبىر قولداۋ تەتىگى ۇسىنىلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. «جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي ۇيىمداردىڭ جەتەكشى عالىمدارى ءۇشىن شىعارماشىلىق دەمالىس بەرۋ ۇسىنىلادى. بۇل شىعارماشىلىق دەمالىستىڭ مەرزىمى ءبىر جىلعا دەيىن جانە وسى كەزەڭدە جەتەكشى عالىم ورتاشا جالاقى دەڭگەيىندەگى تولەمدەردى الىپ وتىرۋىنا دا مۇمكىندىك بەرىلەدى. بۇل شىعارماشىلىق دەمالىس عالىمدارعا عىلىمي, عىلىمي-پەداگوگيكالىق جۇمىستارىمەن اينالىسۋعا, مونوگرافيالارىن, عىلىمي ماقالالارىن شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ول.
زاڭ جوباسىنىڭ ەكىنشى باعىتى – اكىمدىكتەرگە عىلىمدى قارجىلاندىرۋ قۇقىعىن بەرۋ. زاڭ جوباسى اياسىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ عىلىم جانە عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت سالاسىنداعى قۇزىرەتتەرىن كەڭەيتۋگە قاتىستى ماڭىزدى جاڭالىق ۇسىنىلىپ وتىر. «مۇنداي شەشىم وڭىرلەردە عىلىمي الەۋەتتى نەعۇرلىم ءتيىمدى پايدالانۋعا ىقپال ەتە وتىرىپ, عىلىمنىڭ دامۋىنداعى وڭىرلىك ەرەكشەلىكتەر مەن قاجەتتىلىكتەردى بارىنشا ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى دەپۋتات.
ءۇشىنشى باعىت – زاڭ جوباسىنا «عىلىمي ەتيكا» ۇعىمىنىڭ ەنگىزىلۋى. بۇل نورما عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ساپاسى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا, اكادەميالىق ادالدىق قاعيداتتارىن ساقتاۋعا باعىتتالماق.
«تورتىنشىدەن, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار سۋبەكتىلەرىنىڭ عىلىم سالاسىنداعى قىزمەتىن رەتتەۋ ماسەلەسى. بۇل – ۇلكەن ماسەلە. زاڭ بويىنشا 1% دەڭگەيىندە عىلىمعا قاراجات ءبولۋ تۋرالى نورما بار, بىراق ول نورما ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەمەيدى. جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ كوبى قاراجاتتى عىلىمعا ەمەس, باسقا باعىتتارعا جۇمساپ جاتىر. اشىقتىق پەن باسەكەلەستىك تە جوق. وسىعان وراي زاڭ جوباسى اياسىندا جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار سۋبەكتىلەرىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن عىلىمي جوبالارعا مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ساراپتاما جۇرگىزۋ مىندەتتەمەلەرى بەلگىلەنەدى جانە زەرتتەۋلەردىڭ مونيتورينگى مەن ناتيجەلەرىن تىركەۋ نورمالارى دا ۇسىنىلدى», دەدى اسحات ايماعامبەتوۆ.
دەپۋتاتتار تاراپىنان ۇسىنىلىپ وتىرعان بەسىنشى باعىت – عىلىمي جوبالاردىڭ قاراجاتىن ءتيىمدى پايدالانۋ. ياعني عىلىمي جوبالاردىڭ جەتەكشىلەرىنە وسى جوباعا بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىن ءتۇرلى باپ اراسىندا يكەمدى قايتا بولۋگە قۇزىرەت بەرۋ تۋرالى نورما ۇسىنىلىپ وتىر. «بۇل شارا عىلىمي مىندەتتەردى ورىنداۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە جوسپارلانعان ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان. مۇنداي قايتا ءبولۋ جوبانىڭ باستاپقى بەلگىلەنگەن ماقساتتارىنىڭ وزگەرۋىنە اكەلمەۋى كەرەك. بۇل ءتاسىل جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ۇدەرىسىندە قارجىنى يكەمدى باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى دەپۋتات.
سونىمەن بىرگە زاڭ جوباسىندا عىلىمي ينستيتۋتتاردى تىكەلەي قارجىلاندىرۋ, بايقاۋ كەڭەستەرىن قۇرۋ, ەنداۋمەنت قورىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن دارىندى جاس عالىمداردى قولداۋ ءۇشىن ستيپەنديا تاعايىنداۋ تۋرالى نورما ەنگىزۋ, اسكەردە بورىشىن وتەگەن ازاماتتار ءۇشىن ارنايى جەڭىلدىكتەر ۇسىنۋ سەكىلدى ماسەلەلەر قاراستىرىلعان.
ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى وداقتاستىق قاتىناستار تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ماقۇلداندى. سونىمەن قاتار «زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىقتارىنىڭ ساۋدا اسپەكتىلەرى جونىندەگى كەلىسىمگە تولىقتىرۋ ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنا قورىتىندى جاسالدى.
جيىندا قارالعان وزەكتى ماسەلە – ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ. «ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدارىنىڭ جوبالارى بويىنشا دەپۋتات جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا بايانداما جاسادى. «بۇل زاڭدار بارلىق ازاماتتىڭ, ونىڭ ىشىندە قوعامىمىزدىڭ ەڭ وسال مۇشەلەرى سانالاتىن ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارى جانە مۇددەلەرىن قورعاۋعا, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن جەتىلدىرۋگە, قوعامداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا بايلانىستى جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋگە ارنالعان. ەڭ باستىسى, قوعام نەگىزى – وتباسىنداعى بەرەكە-بىرلىكتى نىعايتادى», دەدى دەپۋتات.
«زاڭ ۇستەمدىگى جانە ءتارتىپ قاعيداتى – قوعام دامۋىنىڭ باستى باعدارى بولۋى شارت», دەگەن ول زاڭ جوبالارىندا دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرۋ, ۇرىپ-سوعۋ, ءسۋيتسيدتى ناسيحاتتاۋ, ون التى جاسقا تولماعان ادامدارعا جىنىستىق قورلاپ ءتيىسۋ جانە باسقا دا ءىس-ارەكەتتەر كريميناليزاتسيالانعانىن, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق كورگەن بەلگىلەرى بار ادامدارعا ۋاقىتشا تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارىنىڭ قۇزىرەتتەرى ناقتىلانعانى, دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرگەنى جانە ۇرىپ-سوققانى ءۇشىن قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان ادامداردى ۇستاۋ ءتارتىبى رەتتەلگەنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار 16 جاسقا تولماعان جەتكىنشەكتەرگە جىنىستىق قورلاپ تيىسكەنى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلگەن. ء«تارتىپ بۇزۋشىلارعا جاۋاپكەرشىلىك پەن جازانى كۇشەيتۋمەن قاتار, ازاماتتاردى قولداۋدىڭ پسيحولوگيالىق كومەك وڭالتۋ باعدارلامالارى قاراستىرىلدى. بۇدان بولەك, ۇكىمەتتىڭ ۇسىنىسىمەن دەپۋتاتتاردىڭ وبلىستىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ جانە استانانىڭ بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدەرىنىڭ قىزمەتىن رەگلامەنتتەيتىن تۇزەتۋلەرى ەنگىزىلدى. سونىمەن بىرگە دەپۋتاتتار رەداكتسيالىق سيپاتتاعى تۇزەتۋلەر جانە نورمالاردى زاڭ تەحنيكاسىنا سايكەس كەلتىرۋگە باعىتتالعان, زاڭ جوبالارىنىڭ مازمۇنىن ساپالى تۇردە جاقسارتقان تۇزەتۋلەر ەنگىزدى», دەدى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا.
ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ تۇزەتۋلەر زاڭ ۇستەمدىگى مەن ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋگە تىكەلەي باعىتتالعانىن جانە ونى ازىرلەۋ بارىسىندا وتە اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلعانىن اتاپ ءوتتى.
– اگرەسسورلار مەن ابيۋزەرلەردىڭ كەسىرىنەن قانشاما شاڭىراق شايقالىپ, ايەل تاعدىرى تالقىعا ءتۇسىپ, بالالار زارداپ شەگىپ جاتىر. ايەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتايتۋدى جۇرتشىلىق كوپتەن بەرى تالاپ ەتىپ كەلەدى. جاڭا زاڭدا مۇنداي قىلمىستار ءۇشىن قاتاڭ شارالار قولدانىلادى. بۇل – ورىندى. جالپى, ايەلدەر مەن بالالارعا كۇش كورسەتۋگە, اگرەسسيا مەن زورلىق-زومبىلىققا جول بەرىلمەۋگە ءتيىس, – دەدى پالاتا توراعاسى.
جيىندا دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بايلانىس, تسيفرلاندىرۋ جانە اقپاراتتاندىرۋ سالاسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ماقۇلداپ, ماڭىزدى ماسەلەلەرگە قاتىستى دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى.