كەزىندە كەزدەيسوق تۇسىرىلگەن سۋرەت ارقاۋ بولعان ءبىر بيلبوردتىڭ سىرى
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆپەن مەن العاش رەت 1992 جىلدىڭ كۇزىندە جۇزدەستىم. تاۋەلسىزدىكتىڭ باسى, ەل ەكونوميكاسى ءالى وڭالىپ كەتە قويماعان كەز. ورال قالالىق اكىمدىگىنىڭ باسشىسى قىزمەتىندە ەدىم. قازاقستان ەنەرگيا تاپشىلىعىنان شىعۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرە باستاعان. قالالىق تەتس – جىلۋ-ەنەرگەتيكالىق ورتالىعىنىڭ 6-جىلۋ قازاندىعىن سالدىرۋ ارقىلى وبلىس ورتالىعىن ەنەرگياعا مۇقتاجدىقتان ارىلتۋدىڭ قامىمەن بەل شەشپەي جۇرگەنبىز.
ءوزىم قۇرىلىس ينجەنەرى بولعاندىقتان, بۇل ىسكە تىكەلەي ارالاسىپ, جوباسىز, قاراجاتسىز ءوز باستامامىزبەن 7-قازاندىق قۇرىلىسىن قاتار جۇرگىزىپ, ونى دا ءبىتىرىپ قالعانبىز. وسى تۇستا وبلىس ومىرىمەن تانىسۋعا كەلگەن پرەزيدەنت تەتس-كە اتباسىن بۇرىپ, ونىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ جۇمىسىمەن تانىستى. اڭگىمەلەسە ءجۇرىپ, نۇرەكەڭنىڭ ءسوزىمدى زەيىن قويا تىڭداپ, ءوزىمدى سىرتتاي سىناپ, دەن قويىپ كەتكەنىن سەزگەندەي بولدىم.
ءتورت ايدان كەيىن, 1993 جىلدىڭ 19 قاڭتارىندا وبلىستىق اكىمدىكتىڭ باسشىلىعىنا تاعايىندالدىم. سول جىلى ەگىن بىتىك شىقتى. تامىز ايىندا قاسىنا ۇكىمەت باسشىسى س.تەرەششەنكونى ەرتىپ پرەزيدەنت وبلىستى ارالاۋعا كەلدى. “پراۆدا” گازەتى اتىنداعى كەڭشاردىڭ قىرمانىندا استىق تاۋ-تاۋ ءۇيىلىپ جاتتى. سول بايلىقتى سىرتقا ساتاتىن جاعداي جوق. ەلەۆاتور قابىلدامايدى. جاعدايعا قانىققان ەلباسى: “مىنا ماسەلەنىڭ تەز شەشىمىن تاپ” دەپ پرەمەردى شۇعىل الماتىعا قايتارىپ جىبەرگەنى ەستە. بۇل – ەلباسىنىڭ جايىق وڭىرىندە ەكىنشى رەت بولعان ءساتى ەدى.
1997 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە پرەزيدەنتتىڭ ورالعا قايتادان جولى ءتۇستى. ۇلت تاريحىنىڭ ەلەۋلى وقيعالارى ساباقتاسقان ۇلاعاتتى, ەلگە ونەگەلى قاۋىشۋ رەتىندە بۇل ساپار دا ەرەكشە ەستە قالدى. بوكەي ورداسىنىڭ بيلەۋشىسى – جاڭگىر حاننىڭ باسىنا اقشاڭقان كەسەنە ورناتىپ, ەلىمىزدىڭ ەۋروپا قۇرلىعىنداعى بايىرعى مەكەنىنىڭ حالقى تاۋەلسىزدىك شاپاعاتىمەن ءبىر سەرپىلگەن سالتاناتقا ەلباسىنىڭ ءوزى قاتىستى. بوداندىق زامانىندا قازاق مەملەكەت-تىگىنىڭ العاشقى بەلگىلەرىن ورناتا العان تاريحي تۇلعاعا جەرلەستەرىمەن بىرگە تاعزىم ەتتى. ەدىل-جايىق اراسىنداعى قازاق جۇرتىنىڭ ورتالىعى ىسپەتتەس قۇت مەكەن – وردانى ارالاپ كوردى. اشىق الاڭعا, بيىكتىكتە جينالعان حالىقپەن ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەستى. ەلدىڭ ىقىلاسى شال-قىپ توگىلدى. ەلباسىنىڭ قاراپايىمدىلىعى, ادامدارعا باۋىرمالدىعى ايرىقشا ءتانتى ەتتى.
– بالاممەن جاستىسىز, سوندىقتان نۇرسۇل-تان دەسەم ايىپ ەتپە, – دەپ ءبىر ارداگەرىمىز ءسوز باستادى. – سىزگە ايتار داتىم مىناۋ: ءبىز – وردالىقتار حان كوتەرگەن ءداستۇرى بار ەلمىز. اتالارىمىز ايتاتىن: ء“بىز حاندى 13 جىلعا سايلايمىز” دەپ. ويتكەنى, ون ءۇش جاس ازاماتتىڭ ءبىر مۇشەلى. ونىڭ ەل باسقارۋىنىڭ ناتيجەسى وسىنشا ۋاقىت ارالىعى وتكەندە عانا كورىنەدى. حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولادى. سىزگە دە تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتۋدى جازسىن. جاسىڭ دا, ءىسىڭ دە مۇشەلدەن مۇشەلگە وتە بەرسىن!
سوڭعى جاقتان بىرەۋ قول كوتەردى.
– ال ايت, سەنىڭ قانداي سۇراعىڭ بار؟ – دەپ نۇرەكەڭ الگىگە يەك قاقتى.
تاني كەتتىك, ساياساتتان حاباردار, ءار ماسەلەگە تالاسى بار دەيتىندەي كوزتانىس اعامىز ەكەن. “ويپىرىم-اي, ءبىر ىڭعايسىز جاعدايعا قالدىرماسا جارار ەدى” دەپ, اۋدان اكىمى لاۆر حايرەتدينوۆ ەكەۋمىز قوزعالاقتاپ, ىشتەي تىندىق.
– ءسىزدىڭ “تاريح تولقىنىندا” دەگەن كىتابىڭىز شىققان ەكەن. اۋدان اكىمىنەن سۇراسام, “نەبارى ءۇش داناسى كەلدى” دەپ جولات-پايدى, – دەپ بەلسەندىمىز مۇقتاجىن ايتتى.
– تابىلادى. تاۋىپ بەرەمىز. – لاۆر ەكەۋمىزدىڭ داۋىسىمىز قوسا شىعىپ, اۆتور الدىندا وقىرمانعا ۋادە بەرىپ جاتىرمىز.
– پرەزيدەنت مىرزا, اناۋ اۋىلدىڭ شەتىندەگى ءۇيدىڭ قازان باسىندا جۇرگەن مەنىڭ كەمپىرىم, تۇتىنىنە قاراعاندا ساماۋرىنى دا قايناعان سەكىلدى. ۇيدەن ءشاي ءىشىپ, ءدام تاتىپ كەتىڭىز, – دەپ ءبىر قالپاق كيگەن قاريا قوناقجايلىق تانىتتى. ءجۇزى باسقا بولعانىمەن, الدەقاشان قازاق بولىپ كەتكەن اعايىننىڭ الدىن وراعانىنا نامىستانعانداي:
– ءاي, شاكىرجان باۋىر, سەندە بار ءشاي بىزدە جوق دەپ پە ەدىڭ, بىزگە ءجۇرىڭىز, – دەۋشىلەر تۇس-تۇستان كوبەيگەن سوڭ نۇرەكەڭ قولىن كوتەرىپ:
– مىنا قابيبوللا ءبارىڭىزدىڭ اتىڭىزدان ءبىر ءشاي بەرەتىن شىعار, – دەپ جۇرتتى كۇلدىرىپ, ەشكىمنىڭ كوڭىلىن قالدىرماي راحمەتىن ايتتى.
ارادا ءبىر جىل وتكەندە, 1998 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە پرەزيدەنت وبلىسىمىزعا كەزەكتى ساپارمەن كەلدى. بۇل ەندى زاۋىتتار ىسكە قوسىلىپ, جاڭا كاسىپورىندار اشىلىپ, ونەركاسىپ سالاسى ىرگەسىن نىعايتقان كەز ەدى. ەلباسىنىڭ ارنايى اتباسىن بۇرعان وبەكتىسىنىڭ ءبىرى – ورال قالاسىنىڭ تۇسىنان سالىنىپ جاتقان ازيا مەن ەۋروپانى جالعايتىن اينالما جول مەن جاڭا كوپىر بولدى. رەسەيدىڭ “ساراتوۆۆولگوستروي” دەيتىن مەكەمەسى مەن “باتىس قازاقستان جول ترەسى” بىرلەسىپ جۇرگىزىپ جاتقان. وداق كەزىندە جوسپارلانىپ باستالعانىمەن, بولىنگەن قارجى الدەقاشان ءبىتىپ, بۇرىنعى ارىپتەستىك, كورشىلىك قارىم-قاتىناستىڭ ارقاسىندا رەسەي جاعى قارىزعا سالىپ جاتقان ەدى. وسىنداي قيىندىقتاردى جەڭە وتىرىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جىگىتتەردى جىگەرلەندىرۋ ءۇشىن ەلباسى ساپارىنىڭ باعدارلاماسىنا اتالعان ستراتەگيالىق قۇرىلىستا بولۋىن ەنگىزگەنبىز.
قازاقستان پرەزيدەنتى ەكى ەل جۇمىسشىلارىمەن پىكىرلەستى. كوپىردىڭ قوس قۇرلىقتى قوسۋ ءراسىمىن جاسادىق. ەلباسى رەسەيدىكى, قازاقستاندىكى دەپ بولمەي, كوپىردىڭ كورىمدىگىنە ەكى بريگاديرگە دە ءبىر-بىردەن “ۋاز” اۆتوكولىگىن سىيلادى.
كوپىر باسىنداعى وسى كەزدەسۋدىڭ اياعى ەشبىر جوسپارلانباعان, كوڭىل قۋانارلىق, اسا تولقىنىستى تاعى ءبىر جۇزدەسۋگە ۇلاسىپ كەتەرىن ويلاماپپىز. اۋىل ماڭىنا ۇشاق, تىكۇشاق قونعانىن كورسە, بالا-شاعانىڭ قىزىق كورىپ, سول جەرگە قاراي شاپقىلايتىنى بەلگىلى. ساباقتان سوڭ مەكتەپتەگى ءبىر شارالارمەن جۇرسە كەرەك, ءبىر توپ ۇل-قىز قۇيىنداتىپ تىكۇشاق قونعان ماڭعا جەتتى. كۇزەت جىگىتتەرىنىڭ قاقپايلاعانىنا قاراماستان, پرەزيدەنت تىكۇشاققا بەتتەگەن جولداعى ءبىر توبەشىككە جۇمىلا شوعىرلاندى. قازاق-ورىسى ارالاس, 8-12 جاستار شاماسىنداعى بالالار. ساباقتان تىس ۋاقىت بولعاندىقتان, كيىمدەرى دە الا-قۇلا, مەكتەپ فورماسىنسىز.
– امانسىڭدار ما, بالالار! – دەپ نۇرەكەڭ ولاردىڭ تۇسىنا كىدىردى. – ساباق قالاي؟
– جاقسى! حوروشو! – دەپ بالالار قۋانا شۋ ەتتى.
– گيمندى بىلەسىڭدەر مە؟
– بىلەمىز!
– قانە, ايتىپ كورىڭدەر.
بالالار بىلگەندەرىنشە شىرقاي جونەلدى. مەكتەپتەگى پاتريوتتىق, وتانشىلدىق تاربيەنىڭ ناتيجەسى-اۋ دەپ ىشتەي ريزا بولىپ تۇرمىز.
وسى ءسات بالالاردىڭ اراسىنداعى كىشىلەۋى, سارى شاشى جەلبىرەگەن ءبىر ورىس قىزى توپتان ءبولىنىپ, جۇگىرە جونەلدى. شاپشاڭ قيمىلمەن, نازىك ساۋساقتارىمەن, ءار جەردە قىلتيعان ساپ-سارى دالا گۇلدەرىن جيناي باستادى. ورعىپ-سەكىرىپ, بۇكشەڭ قاعىپ, ۋىسىن تولتىرارلىق گۇل شوعىن جيناماق بوپ, اينالا قارمانادى. شالعىن اراسىنان ءبۇر جارعان دالانىڭ نازىك گۇلدەرىن ۋىستاي ۇستاپ, پرەزيدەنتكە قاراي دەدەكتەدى. سابيلىك پاك كوڭىلمەن ۇسىنىلعان وسىناۋ ءبىر ۋىس قىر گ ۇلى الگى رەسمي قارسى الۋلاردا كۇلتەلەي سىيلاناتىن قۇشاق تولار بۋكەتتەن دە قىمبات اسەر قالدىرعانداي ەدى.
ءجۇزى نۇرعا تولعان ەلباسى توپ ىشىنەن ءفوتوتىلشىنى ىزدەگەندەي. بالالار تۇرعان توبەشىككە قاراي بۇرىلىپ, ولارمەن بىرگە سۋرەتكە ءتۇسۋدى ۇيعاردى. ك ۇلىم قاققان, شات-شادىمان ۇل-قىزدار ەلباسىن ورتاعا العان سول سۋرەت تە كەرەمەت ءساتتى ءتۇسىرىلىپتى. الگى گۇل ۇسىنعان سارى شاشتى قىز نۇرەكەڭنىڭ الدىنان, سول قولى تۇسىنان ورىن الىپتى.
وسىنداي تولقۋلى ءساتتىڭ كورىنىسىن كەيىننەن بيلبوردقا پايدالانىپ, وبلىس ورتالىعىنىڭ كوشەسىنە ىلدىك. ەلدىڭ ەرتەڭگى بولاشاعىنىڭ ەلباسىنا سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ, پرەزيدەنتتىڭ بالالارعا دەگەن اكەلىك مەيىرىمىنىڭ كورىنىسىندەي مەنمۇندالاپ, كوپتىڭ كوڭىلىنە قۋانىش سىيلاپ تۇردى.
ەرتەڭگىسىن وبلىس اكتيۆىنىڭ جيىنىن وتكىزدىك. ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسى, حالىقتىڭ تۇرمىسى, قوعامدىق كەلىسىم ماسەلەلەرىن ورتاعا سالىپ, پرەزيدەنت العا قويعان مىندەتتەردى زەردەگە قۇيدىق. سارايدىڭ ىشىندە وسىنداي كەلەلى اڭگىمەلەر ءجۇرىپ جاتقاندا پرەزيدەنتپەن جۇزدەسۋدى قالاپ, سىرتتا تالاي حالىق جينالىپ تۇرعانىن بىلدىك. نۇرەكەڭ شىققاندا “پرەزيدەنت جاساسىن!”, ء“بىز نازارباەۆپەن بىرگەمىز!”, “ارقاشان ءسىزدى قولدايمىز!” دەگەن ۇندەۋلەر ۇدەي ءتۇستى.
– ءبىز الداعى سايلاۋعا ءسىزدىڭ كانديداتۋراڭىزدى ۇسىنامىز, – دەپ ءبىر تۇستان ستۋدەنت جاستار ءۇن قاتتى.
جۇرتتىڭ ءدۇبىرى باسەڭسىگەن ءبىر ءساتتى پايدالانىپ, اعا جاسىنداعى ءبىر ازامات:
– ەندەشە, سايلاۋالدى ناۋقانى ءبىزدىڭ جايىق وڭىرىنەن, ءدال بۇگىننەن باستالدى دەپ ۇيعارامىز, – دەپ كوپتىڭ كوڭىلىندەگى ۇسىنىستى العا تارتتى. “قولدايمىز!”. “قازاقستان جانە نازارباەۆ!” دەپ جينالعان قاۋىم ۇزاق قوشەمەت كورسەتتى.
ءسويتىپ, نازارباەۆ پرەزيدەنتتىگىنىڭ كەزەكتى كەزەڭىنە سايلاۋعا ازىرلىك اقجايىق حالقىنىڭ اقجارقىن ىقىلاسىنان باستاۋ العانداي ەدى. قازاق ەلىنىڭ باتىستاعى قۇت مەكەنى, ءتۇرلى ۇلتتاردىڭ ەجەلدەن ىنتىماعى جاراسقان, رەسەيدىڭ بەس بىردەي گۋبەرنياسىمەن شەكتەسىپ, ازيا مەن ەۋروپا قۇرلىعىنا بىردەي قانات جايعان باتىس قازاقستان وبلىسى حالقىنىڭ ءوز ەلباسىنا دەگەن نيەتى مەن قولداۋىنىڭ كەمشىن تارتقان تۇسى جوق, قايتا كەمەلدەنە تۇسكەنىنىڭ كۋاسى بولۋمەن كەلەمىز.
رەسەيمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى نىعايتۋ, ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋ تۇرعىسىنداعى جوعارى دەڭگەيدەگى بىرقاتار ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر دە وسىندا وتەتىن.
سىرتقى ىقپالداستىقتىڭ وسىنداي سىندارلى جاعىن ءسوز ەتكەندە, جايىق وڭىرىندە ءبىر كەزدە ورىن العان كەلەڭسىزدەۋ وقيعا دا ەسكە ورالادى. سوناۋ قيلى كەزەڭدەر زاردابىنان كەڭەستىك ساياساتتا قاعاجۋ كورگەن كازاچەستۆو قاۋىمى جاريالىلىق ىقپالىمەن وتكەنى ءۇشىن الەۋمەتتىك اقتاۋدى اڭساعان. رەسەي اۋماعىنداعى قانداستارىنىڭ ۇرانىنا ەلتىپ, جايىق كازاچەستۆوسى اراسىنان دا وقا تاعىپ, قىلىش اسىنعان وقىس ارەكەتتەر بايقالعان. تاۋەلسىزدىك ۇرانىن ەندى ۇستانىپ جاتقان قازاق ۇلتىنا بۇل باسىنعاندىقتاي كورىندى. وقيعانى ۋشىقتىرماۋ ءۇشىن ارااعايىندىققا جۇرگەن كەزىمىز كوپ بولدى. ەكى جاقتان تۋىنداعان تۇسىنبەستىكتىڭ تىگىسىن جاتقىزۋعا تىرىستىق. ايتپەسە, جايىق كازاكتارى الدەقاشان قازاق تىلىندە تازا سويلەپ, اۋىلداس, كورشىلەس, تۋىستاس قارىم-قاتىناس بەرىك ورناعان مەكەندە ۇلت پەن ۇلت اراسىنداعى شيەلەنىسكە ەشقانداي سەبەپ جوق ەدى.
پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ ۇلتارالىق كەلىسىم جولىنداعى تاباندى ۇستانىمى ناتيجەسىندە بۇل ماسەلە دە ەشكىمنىڭ كوڭىلىندە كىربىڭ قالمايتىنداي جاراسىمىن تاپتى. ورالعا كەلگەن ءبىر ساپارىندا كازاچەستۆو اتامانى الدىنان شىعىپ, اتىنان ءتۇسىپ, تىزگىنى مەن اسكەري قارۋىن ەلباسىنىڭ قولىنا ۇستاتتى. جاۋىنگەر قاۋىمنىڭ ەرەۋىل اتى مەن قىناپتى قىلىشىن بەرگەنى – ارقاشان ادال بولامىز, قازاقستان حالقىمەن بىرگەمىز دەگەن انتىن بىلدىرەتىنى بارشاعا ءمالىم ەدى!
بۇگىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – ەلدىڭ بىرلىگى مەن كەلىسىمىن ورنىقتىرعان تەڭدەسى جوق قوعامدىق ينستيتۋت رەتىندە الەمگە تانىلدى. سونىڭ العاشقى قادامدارىنداي – ءتۇرلى ۇلتتارعا انا ءتىلىن ۇيرەتەتىن جەكسەنبىلىك مەكتەپتەر, ءداستۇردى جاڭعىرتاتىن ۇلتتىق-مادەني ورتالىقتار ءبىزدىڭ وبلىستا سول تۇستا-اق كەڭىنەن ۇيىمداستىرىلا باستاعان ەدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى كەزىندەگى قيىندىقتارعا قاراماستان, وبلىستا بىردە-ءبىر مەكتەپ, بالاباقشا, كىتاپحانا, كلۋب جابىلۋعا ۇشىراعان جوق.
ۋاقىت وتەدى, زامان جاقسارادى, ەلىمىز جىلدان جىلعا وركەندەي تۇسەدى. وزگەرمەيتىنى, سانالاردا بەكەم ورناعانى – ەلباسىنا دەگەن حالقىنىڭ سىي-قۇرمەتى دەگىم كەلەدى. اكىمدىك قىزمەتتە ءجۇرىپ, باتىس قازاقستان جۇرتشىلىعىنىڭ پرەزيدەنتكە دەگەن سول ىقىلاسىنا وسىلايشا ءوزىم تالاي كۋا بولدىم.
ەلگە سىڭىرگەن ازدى-كوپتى ەڭبەگىمىز ەلەنىپ, بىرنەشە مەملەكەتتىك ناگرادالارعا يە بولىپپىز. سولاردىڭ قاتارىندا بەلەستى مەرەي جاسىما وراي پرەزيدەنتتەن العان العىس ماراپاتىنداعى: “سەگىز جىل بويى وبلىس اكىمى قىزمەتىندە باتىس ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك سالاسىن دامىتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوستىڭىز” دەگەن جىلى لەبىز مەن ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە! ويتكەنى, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى قيىن جىلدارى پرەزيدەنتتىڭ قولداۋىمەن, كەڭەس-نۇسقاۋلارىمەن وسىنشا ۋاقىت ءبىر وبلىسقا تۇراقتى باسشىلىق جاسادىم. باسشىلىق ەمەس, ەلباسى تاپسىرعان ءىس پەن سەنىمىن اقتاسام دەپ, تۋعان ولكەگە, جەرلەستەرىمە پەرزەنتتىك قىزمەت ەتتىم.
استاناعا كەلىپ, ۇكىمەت قۇرامىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردىم. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا سايلاندىم. ۋاقىت وتسە دە, اقجايىق وڭىرىندەگى جىلى جۇزدەسۋلەر, ەلباسىنىڭ جۇرتشىلىق اراسىندا بولعان كەزدەگى باۋىرمالدىق بولمىسىن تانىتاتىن, حالىققا قانشالىقتى ەتەنە جاقىن ەكەندىگىنىڭ شىنايى كورىنىستەرى ارقاشان جادىمدا جاڭعىرادى.
سول ءبىر بيلبوردتاعى جاسوسپىرىمدەر قاۋمالاعان پرەزيدەنتتىڭ سۋرەتى وزىمدە ءالى كۇنگە ساقتاۋلى. ولاردىڭ بالعىن جۇزدەرىنە قاراي وتىرىپ, كەلەشەگى كەمەل ەگەمەن ەل ءۇشىن قۋانامىن. وسى ەلدىڭ باقىتى ءۇشىن جارالعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتاي كوشباسشىمىزدىڭ بار ەكەنىنە, بولا بەرەتىنىنە سەنەمىن!
قابيبوللا جاقىپوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.