جاقىپبايدىڭ «جان پيداسى»

ايتۋلى قويىلىم – رەجيسسەر نۇر­قانات جاقىپبايدىڭ شىڭعىس ايتما­توۆتىڭ «جان پيدا», «جان ازابى», «عا­سىردان دا ۇزاق كۇن», «اق كەمە» جانە و.بوكەي­دىڭ «جەتىم بوتا» مەن روزا مۇ­قانو­ۆانىڭ «ماڭگىلىك بالا بەينە» شى­­عارمالارىنا جاساعان سۋرەتكەرلىك تاجىريبەسى. ماعىنالىق تۇرعىدان ارنالاس تۋىندىلار استارىنان كۇللى ادام­زاتتىق ماسەلەلەردىڭ مايەگىن تانۋعا دەگەن ۇمتىلىسى, ورالحانشا ايتساق, بو­لاشاققا ەسكەرتپەسى. سول ارقىلى قا­زىرگى قوعام, جالپىادامزاتتىق احۋالعا ءوزىنىڭ سۋرەتكەرلىك ءھام ازاماتتىق كوزقاراسىن دا قاتار جەتكىزەتىندەي. ءتىپتى «جان پيدانى» نۇرقانات جاقىپبايدىڭ شىعار­ماشىلىق كەمەلدەنۋىنىڭ شىڭى دەپ باعالاساق, ارتىق ايتقانىمىز ەمەس. ولاي دەۋىمىزگە سەبەپ مول.

رەجيسسەرلىك تانىم بيىگىندەگى تە­رەڭ تالداۋ ءوزىنىڭ اۋقىمدىلىعىمەن, شىعارماشىلىق ويلاۋ ەركىندىگىمەن جانە جازۋشىنىڭ ادەبي مۇرا­سىن في­لوسوفيالىق تۇرعىدان ءتۇسى­نۋ تەرەڭ­دىگىمەن تاڭعالدىردى. سپەك­تاكل­دەگى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ بىرنە­شە تۋىندىسى جەلىسىنەن الىنعان اڭىز­دار­دىڭ باسى بىرىكتىرىلىپ, ولمەيتىن شىعارمالاردىڭ ارقاۋىنان ماڭگىلىك ءمان ىزدەۋگە دەگەن ۇمتىلىس تا قۇپتارلىق. رەجيسسەر ايت­ماتوۆ الەمىن ساحنادا بەينەلەپ, ادامزات تاريحىن ونىڭ پايدا بولۋىنان باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جان-جاقتى كورسەتىپ, بولمىستىڭ قۇلدىراۋىن تۇلعانىڭ رۋحاني كۇيرەۋىمەن بايلانىس­تىرادى ءھام ادام جانىنىڭ ەكولوگياسىن تەاتر تىلىندە تاماشا ساراپتايدى.

قويىلىمنىڭ ەرەكشەلىگى دە سول – جازۋشى شىعارماشىلىعىنا ارقاۋ بولعان ماڭگۇرتتەنۋ پروبلەماسىن بۇگىنگى زاماناۋي قوعام احۋالىمەن پا­را­للەل سويلەتە الۋىندا. رەجيسسەر ادام قولىمەن جاسالعان قاستاندىقتىڭ سالدارىنان ايىقپاس دەرتكە شالدىققان پسيحيكالىق ناۋقاستىڭ ادام كەيپىنەن اجىراعان ەسسىز ءھام دارمەنسىز كۇيىن ەمەس, ماڭگۇرتتەنۋ پروبلەماسىن وركەنيەتتى, جاھاندانعان قوعامنىڭ بوياماسىز كۇيى, ياكي ىندەتى رەتىندە قاراستىرادى.

سوناۋ انتيكا ءداۋىرىنىڭ بىزگە جەتكەن دراماتۋرگياسىنا كوز جۇگىرتسەك, سوفوكل شىعارماشىلىعىنا ارقاۋ بولعان اكەسىن ءولتىرىپ, تۋعان اناسىنا ۇيلەنگەن ەديپ پاتشانىڭ, ەۆريپيد تاسقا قاشاپ كەتكەن كۇيەۋىنە كەكتەنىپ قوس بالاسىن ءوز قولىمەن شىمىرىكپەستەن جاھاننامعا جىبەرگەن مەدەيانىڭ قانىشەرلىگىن نەمەسە تاق پەن ءتاجدىڭ جولىندا تالاي تراگەدياعا سەبەپكەر بولعان اعىلشىن قايتا ورلەۋ داۋىرىندەگى شەكسپير كەيىپكەرلەرىنىڭ قاتىگەزدىگىنەن تۋعان اناسىن زورلاپ, زور كۇناعا باتقان بۇگىنگى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ماڭگۇرتىنىڭ جانتۇرشىگەرلىك ارەكەتىن تيتتەي دە كەم دەي الامىز با؟ ارينە, جوق! قاي كەزدە دە جۇرەكتەن يمان ازايىپ, جارات­قان­عا دەگەن سەنىم جوعالعان كەزدە, بوي­دى قا­­ناعاتسىزدىق بيلەپ, كوڭىل اشكوز­دەن­­گەندە, ادام ءوزىنىڭ پەندەۋي كەي­پىن جو­­عالتىپ, حايۋاني كۇيگە تۇسەدى ەكەن. قاي زامان, قاي داۋىردە دە ادامي ازعىن­دانۋ­دىڭ ازابىن اشىق ايتىپ, جۇرەك قانىن سورعالاتار اششى شىندىق ارقىلى كورەرمەنىنە وي سالىپ, تاۋبەگە تۇسىرۋگە قىزمەت ەتۋدەن تانباي كەلە جاتقان «جان تازارتقىش» كيەلى تەاتر ونەرى كۇنى بۇ­گىنگە دەيىن سول مىندەتىن جوعالتپاپتى. نۇرقانات جاقىپبايدىڭ جاستار تەاترى ساحناسىنا اكەلگەن «جان پيداسىنان» دا سول كاتارسيس ۇدەرىسىنىڭ تاريحي جالعاسى دەپ قاراستىرساق, ءتىپتى دە نەگىزسىز ەمەس.

ادەتتە, قاي شىعارماسىن دا تە­رەڭ فيلوسوفيالىق استارعا, بيىك ەستە­تي­كالىق تالعامعا قۇراتىن رەجيسسەر بۇل جولى دا سول ەرەكشەلىگىنەن الشاق كەت­پەدى. وسى تۇرعىدا نۇرقانات جاقىپ­باي­دى كوپ ارىپتەسىنەن دارالايتىن قاسيەتى – ونىڭ ىزدەنىمپازدىعى. قاشان كورسەڭ تۇتاسىمەن ءوزىن ونەرگە ارناعان جاننىڭ سپەكتاكل قويۋدىڭ ينەمەن قۇدىق قازعانداي قيىن دا كۇردەلى جولىن جان جۇرەگىن سالىپ ەڭسەرۋگە دەگەن ۇمتىلىسى, ەرىك-جىگەرى ەرىكسىز تاڭعالدىرادى. بۇگىندە اقساقال جاسىنا جەتسە دە, جاڭاشىلدىققا ۇمتىلىپ, جاڭالىق جاساۋدان ءبىر تانبايتىن سۋرەت­كەردىڭ ساحنالىق ساراپتاۋلارى زاماناۋي تەاتر ءتىلىنىڭ تەتىگىن مەڭگەرگەن جاس­­تار­دىڭ ءوزىن شاڭ قاپتىرادى. «جان پيدانى» تاما­شالاپ وتىرىپ, پوست­م­و­دەرنيزمنىڭ وزىق ەلەمەنتتەرىن كورە­مىز. ونىڭ ەڭ اۋەلگىسى – ەكلەكتيكا. جانر­لاردىڭ ارالاسۋىن, ءان مەن بي, ءسوز بەن ارەكەتتى ءساتتى قابىس­تىرعان قويىلىم كوركەمدىك تۇرعىدان تۇشىمدى ءتىل قاتا­دى. سپەكتاكل مازمۇنىن سوزدەن گورى پلاس­تيكا, بي تىلى­مەن بايانداۋعا دەگەن ۇمتىلىسى, سىقيعان قوزعالمايتىن دەكوراتسيانى ەمەس, ەڭ اۋەلى اكتەرلەردىڭ ىشكى كوڭىل كۇي تول­قىنىسىن, جانايقايىن العاشقى پلانعا شى­عارۋداعى تابىسى, جارىق پەن مۋزىكانى قويىلىمنىڭ كومپونەنتى عانا ەمەس, شىعارمانىڭ فيلوسوفيالىق استارىن جەتكىزۋشى ماڭىز­دى كوركەمدىك قۇرالعا اينال­دىرۋ­داعى سۋرەتكەرلىك سەزىمتالدىعى – بار­لى­عى دا سپەكتاكلدى ورەسى وزگەشە ساح­نا مادەنيەتىنە جەتەلەيدى. ۇشتىك انسامبل: بۇعى انا – اينۇر راحيپوۆا, ءامىر­شى – سۇندەت سارسەن جانە ماڭگۇرت – داۋرەن سەرعازين اراسىنداعى ۇندەسكەن قۋاتتى ساحنالىق ورگانيكا قويىلىم قۇندىلىعىن بايىتۋعا عالامات اسەر ەتەدى. سول سەكىلدى يسا پايعامبار – باقىت قاجىباەۆ پەن پونتي پيلات – جانداۋلەت باتاي تاندەمىندەگى تاماشا تەمپەرامەنت تە ەرەكشە توقتالۋعا لايىق بەينەلەر قاتارىندا. جان دۇنيەسىنىڭ ىشكى تالاس-تارتىسىنا قۇرىلعان درامالىق كۇي اكتەرلەر ويىنىندا ءساتتى ساراپتالدى. اسىرەسە بۇعى انا بەينەسىن كەسكىندەگەن اكتريسا اينۇر راحيپوۆانىڭ بويىنداعى قۋاتى مىقتى ىشكى پسيحولوگيالىق تەرەڭ­دىك تاماشالاۋشىنىڭ جان دۇنيەسىن ءبىر ءسات تە بەيتاراپ قالدىرمايدى. سپەكتاكل بويىندا بۇعى انا, نايمان انا سەكىلدى پسيحولوگيالىق بوياۋى قالىڭ رولدەردىڭ شاشاۋىن شىعارماي, ءبىر ءوزى بىرنەشە كەيىپكەردىڭ امپلۋاسىنا ەركىن اۋىسىپ, شىڭدالعان شەبەرلىك شىڭىندا كەلىستى بەينە ءتۇزۋى – ونەر يەسىنىڭ اكتەرلىك الاپات قۋات-كۇشى مەن كاسىبي قارىمىن ايگىلەپ تۇرعانداي. اكتريسا كەيىپكەرىنىڭ كوڭىل كۇي قاتپارلارىنا تۇنعان ىشكى تراگەديالىق كۇيدى, اششى درامالىق زاردى قانىن سورعالاتا وتىرىپ كورەرمەنىنە شىنايى جەتكىزە ءبىلدى. ونى كورەرمەن دە ءسوزسىز سەزدى.

باتتاسقان بوياۋ مەن بار قۇپياسىن جايىپ ساپ تۇرعان تۇرمىستىق تراكتوۆكادان قاشاتىن رەجيسسەر بۇل جولى دا شارتتىلىقتى نەگىزگە الادى. ساحنادا نەگىزىنەن سيمۆول مەن مەتافورا سويلەيدى. ەكىگە بولىنگەن كونتراستتى كەڭىستىكتە ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى ەكى الەم ءومىر سۇرەدى. ساحنا ورتاسىنان ورىن العان عيمارات تيپتەس جىلتىراق اينەكپەن كومكەرىلگەن الىپ دەكوراتسيا بۇگىنگى ءبىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قالالىق ءومىردىڭ قۇيتاقانداي عانا ءبىر بولشەگىن بەينەلەسە, ەندى بىردە ءوز بەينەڭدى وزىڭە باتتاستىرا كورسەتكەن اينانى ەسكە تۇسىرەدى. «سول ارقىلى ءوزىڭدى, بۇگىنگى بەت-بەينەڭدى كور, ادامزات!» دەيتىندەي كورەرمەنىنە. ال عيماراتتى اينالا قوزعالعان ءۇش بەينە سپەكتاكلگە سواۆتور بولعان قالامگەرلەر شىعارماسىنداعى كەيىپكەرلەردىڭ تاع­دىر-تالايى ارقىلى بەرىلگەن كومەس­كىلەنە باستاعان قۇندىلىقتار كوشىن مەڭزەيدى. جىلتىراق الەمدە ءومىر سۇرگەن كەيىپكەرلەردىڭ بار ويى مەن نازارى – ۇيالى تەلەفون مەن گادجەتتە. اينا­لاسىندا بولىپ جاتقان ءتۇرلى وقيعاعا, وزدەرىن اينالا قوزعالعان كەيىپكەرلەردىڭ قاسىرەتتى كۇيى مەن تراگەدياسىنا ءھام جان شىرىلىنا نازارىن سالىپ تا قارامايدى. ءتىرى پەندەگە ءومىردىڭ بار قىزىعى ۇيالى تەلەفوننىڭ ىشىنە تۇراقتاپ قالعانداي.

ال مىنا ءبىر الەمنىڭ تراگەدياسى مۇلدەم باسقا. بۇلار تىلدەسۋگە, جان سىرىن جايىپ ساپ, شەر تارقاتىسار جان تاپپاعان تىرشىلىك يەلەرىنىڭ ىشكى شىرىلى. مارقۇم قازانعاپ دوسىن ماڭگىلىك مەكەنگە تۇراقتاندىراتىن ەكى مەتر جەر ىزدەپ ساندالعان ەدىگەنىڭ جانايقايى دا, جەرىمىزدى ۋلاپ, ىلاڭ سالعان پوليگوننىڭ قاسىرەتى سالدارىنان ماڭگىلىك بالا كەيىپتە قالىپ قويعان ءلايلانىڭ تاۋقىمەتتى تاعدىرى دا, جەتىم بوتاسىن جەتەكتەپ, تەڭىز تولقىنىنان اتا-اناسىنا سالەم جولداعان دەرتتى, جەتىم بويجەتكەن اقبوتانىڭ ىشكى تراگەدياسى دا كۇمبەزىن كۇن سۇيگەن ءزاۋلىم عيماراتتا وتىرعان جاڭا زامان ادامدارىنا شىبىن شاققان قۇرلى اسەر ەتپەيدى. تاس قالادا جانى دا تاسقا اينالعان ادامداردىڭ جۇرەگى ءبىر ساتكە سوعۋىن دا توقتاتقانداي. تەلەفون بيلىگىن جۇرگىزگەن مۇزداي تەمىر قوعام. مۇندا ادامدار سۇلۋلىققا سەلت ەتىپ, مەيىرىمگە ەلجىرەمەيدى. ءتانى ساۋ بولعانىمەن, رۋحى مۇگەدەك كۇيگە تۇسكەن, قاراپايىم عانا ادامي ۇعىنىسۋدى ۇمىتقان تەمىر ادامدار توبىرى. تاس قابىرعاعا قامالىپ وتىرعان ول قاۋىم – ءسىز بەن ءبىز.

كەرىسىنشە, ءتانى مۇگەدەك بولسا دا ارمانعا سەنىپ, سۇلۋلىققا سۇيسىنۋدەن تانباعان, ءتانى جارىمجان بولعانىمەن, جان دۇنيەسىنە نوقاتتاي قىلاۋ تۇسىرمەي, جۇرەگىن تازا ساقتاي العان ءلايلا بەينەسى كوپ كوڭىلىنە وي سالىپ, كورەرمەننىڭ رۋحاني الەمىنە توڭكەرىس جاساعانداي. اكتريسا ناۋرىز ساباعاتوۆا ساحناعا شىعارعان ءلايلانىڭ سونشالىقتى تازا, سونشالىقتى ارمانشىلدىعىنا قىزىعاسىڭ. سىرتتاي باقىلاپ وتىرىپ, ول سەنگەن الەمنىڭ ءسىز ءۇشىن قاعازداي دا قادىرى جوق قۇنسىزدىعىن كورىپ ىشتەي ءوز-وزىڭىزدەن جەريسىز, جان دۇنيەڭىزدى سۇمدىق ءبىر قورقىنىش بيلەيدى. ويتكەنى ءبىزدىڭ جان دۇنيەمىز قاراپايىم عانا ادامي سەزىمدەر مەن تىلدەسۋدى وركەنيەت كوشىنە ۇرلاتىپ الىپتى. باس كەيىپكەر ءلايلا قويىلىم بويى سىرىن اقتارار پلاستماسسادان جاسالعان اق لايلەك قۇستار مەن سۇيگەن جانى قۇماردى وزىمەن الىپ كەلەرىنە ورەكپي سەنگەن پويىز سۇلباسىن كوز الدىڭىزعا اكەلەر قالبىر ىشىندەگى قۇمنىڭ دىبىسى, ول سىرلاسار قاڭىلتىر تاباقتىڭ اسپانداعى ايعا اينالىپ, ول كيەتىن الاباجاق كيىمدەردىڭ سىرتتاي قوقىس كورىنگەنىمەن, قابىلداۋىڭىزعا حانشايىمنىڭ كيىمىندەي اسەر بەرۋى – بارلىعى دا ۇعىم مەن قابىلداۋدىڭ اراسىنداعى كونتراستتى كورسەتەدى. ءتىپتى ءلايلانىڭ مۇگەدەكتىگىنىڭ ءوزىن سىرتقى پىشىنگە ەمەس, ىشكى پلاستيكاعا سالۋى دا رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپباي تاراپىنان تابىلعان ۇتىمدى شەشىم دەر ەدىك. وسىلايشا, سپەكتاكل بۇگىنگى قوعامدا سىرتقى مۇگەدەكتىك ەمەس, ىشكى تەڭسىزدىك, رۋحاني جارىمجاندىق الدەقايدا قاۋىپ­تىرەك دەگەن وقشاۋ ويعا جەتەلەيدى.

قويىلىمداعى قازانعاپتىڭ ءولىمى دە – مەتافورا. قازانعاپتىڭ ءولىمى – قۇندىلىقتىڭ جويىلۋى. اۋىلىنىڭ اتپالداي اياۋلى ازاماتىن جەر قوينىنا تاپسىرا الماي ساندالعان ەدىگەنىڭ جان قينالىسىنان كورەرمەن قاۋىم قوس بىردەي تۇيتكىلگە كەزىگەدى. اۋەلگىسى – ارينە, جەر ماسەلەسى. ءاۋ باستاعى اۆتوردىڭ ەسكەرتكەن قاۋپى بۇگىن دە ءوز وزەكتىلىگىن كەمىتكەن جوق. وسىنى تەاتر تىلىنە اكەلگەن رەجيسسەر جاھاندىق مادەنيەتكە بارىنشا بويۇسىنعان جاستارعا تۋعان جەر, وتان ماسەلەسىندەگى ۇلتجاندىلىق رۋحتى ءولتىرىپ الماۋعا, وسكەن ورتاڭنىڭ ءار ءتۇيىر تاسىنا دەيىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋعا ۇندەيدى. ەكىنشى ماسەلە – ۇلت­تىڭ سالتى مەن ءداستۇرى, تانىمى مەن ۇس­تانىمى. قازاقتىڭ قالىبىن وسى دۇ­نيە­لەر انىقتايدى. ايتسە دە زا­مان اۋى­سىپ, ۇرپاق الماسقان سايىن ول قۇن­دى­لىقتار باعاسىن جويىپ, قازان­عاپتىڭ مۇردەسىندەي ءوز جەرىندە كەرەك­سىز كۇي كەشۋى دە رەجيسسەر تراكتوۆكاسىندا ءساتتى ساراپتالادى. ەدىگەنى كەيىپتەگەن اكتەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءادىل احمەتوۆ اتالعان ماسەلەلەردىڭ درامالىق كۇيىن ءدوپ تاۋىپ, ۇتىمدى جەتكىزدى.

ورالحان بوكەي قالامىنا ارقاۋ بولعان «جەتىم بوتاداعى» اقبوتا دا جوعارىدا كوتەرىلگەن ماسەلەنىڭ جۇيەلى جالعاسىنداي. بۇل جەردەن ءبىز روبوتتانىپ, تابيعي قالپىن جوعالتقان قوعام مەن رۋحاني قۇندىلىقتار اراسىنداعى تەگەۋرىندى تەكەتىرەستى جازباي تانيمىز. ءوز ورتاسىندا وگەيدىڭ كۇيىن كەشكەن اقبوتانىڭ (شەحنازا قىزىحانوۆا) قوعامنان وقشاۋلانىپ, كىسىكيىك عۇمىر كەشۋى ءتىپتى دە جەتىمدىكتىڭ نەمەسە جازىلماس دەرتتىڭ قايعىسى ەمەس, تاسجان­دى قوعامداعى جانىن تۇسىنەر ادام تاپ­پاي قينالعان جاننىڭ جۇرەك شىرىلى ەكەنىن ۇعىنا تۇسكەندەي بولاسىز. تۋرا «عاسىردان دا ۇزاق كۇندەگى» ەدىگەدەي... «ماڭگىلىك بالا بەينەدەگى» ءلايلاداي... ايتسە دە اكتەر ويىنىن تا­ما­شالاپ وتىرىپ, ساحناگەردىڭ جان-جاق­تى تالانتىنا ءتانتى بولعانىمىزبەن, اقبوتانىڭ بويىنداعى نازىك ليريكا مەن شەكسىز رومانتيكانىڭ سولعىنداۋ شىعىپ جاتقانىن دا باسا ايتقىمىز كەلەدى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە اكتريسا شەحنازا قىزىحانوۆاعا اقبوتا الەمىن ساراپتاۋ­دا ءالى دە تەرەڭدىك پەن جۇيەلى ىزدەنىس قاجەتتىلىگىن بايقادىق.

قويىلىمداعى وقيعالاردىڭ اراسىن بايلانىستىرىپ, ءداۋىردى داۋىرگە جالعاپ جۇرگەن تاعى ءبىر كەيىپكەر بار. ول «اق كەمەدەگى» – بالا. شەڭبەردىڭ ىشىندە دوڭگەلەي ءجۇرىپ, ارمان الەمىنە جەتەلەيتىن بۇل بەينە (اسىلبەك ءايتىش) زاماندى زامانعا, كونەنى جاڭاعا جالعاۋشى كوركەم وبراز رەتىندە قابىلدانادى. سول ارقىلى ەسكىنىڭ جاڭاعا اۋىسۋ بەدەرىندەگى قوعامنىڭ تۇتاس كەلبەتىن كورسەتەدى. جالپى العاندا, قويىلىم قۇندىلىعى قۇلدىراعان قوعامنىڭ قاسىرەتتى كۇيىن بوياماسىز سۋرەتتەيدى. سول جاتسىنۋدىڭ ىشىنەن جان ىزدەيدى.

راس, ءبىر قاراعاندا بىرنەشە شىعار­مادان جيناقتالىپ, بىرىكتىرىلگەن كەيىپ­كەرلەر قارىم-قاتىناسى دا, اڭگىمەسى دە ءدال چەحوۆتىق كەيىپكەرلەردەي جۇيەسىز, ورتاق ويى جوق ماعىناسىز ساندىراقتاي بولىپ كورىنگەنىمەن, ولاردى بىرىكتىرە­تىن التىن قازىق – يدەياسى ەكەن. ول – وركە­نيەتتەر قاقتىعىسى مەن تەحنولوگيا­لار تەكەتىرەسىندە ادامدىق قالىبىڭدى ءھام ۇلتتىق قۇندىلىعىڭدى جوعالتىپ ال­ماۋ. وسى ماقساتتى جەتكىزۋدە بارىن سالىپ, «جان پيداعا» جان بىتىرگەن ءھام ءزىل باتپان وي جۇكتەگەن رەجيسسەر سارابىنان ءبىز وسىنى وقىدىق. ال ءسىز «جان پيداعا» باردىڭىز با؟