جولدى جاڭعىرتۋ نەگە باياۋ؟

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇرناعى جىلعى قاراشادا كەلگەن ساپارىندا وڭىردەگى جولدىڭ ناشارلىعىن سىنعا الدى. «جەرگىلىكتى جولداردىڭ 72 پا­يىزى عانا – ورتاشا كۇيدە. مۇنى تومەن كورسەتكىش دەۋگە بولادى. وب­لىس­تاعى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جول­داردىڭ ساپاسى دا جاقسى ەمەس. «اتىراۋ – استراحان» كۇرە جولىن جوندەۋ جۇمىستارى باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. ۇكىمەت ونى ۋاقتىلى جانە ساپالى اياقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. جالپى, وبلىستاعى شۇرق تەسىك جولدار تالاي رەت جۇرتتىڭ سىنىنا ۇشىرادى. بىراق سودان ەشقانداي ناتيجە جوق, ءتيىستى مەكەمەلەر ءوز جۇمىسىن دۇرىس ورىندامايدى. اۋدانارالىق, وبلىسارالىق جولداردىڭ ساپاسى جاقسارماسا, ايماقتاردى دامىتۋ تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى قيىن. سوندىقتان جول قۇرىلىسى مەنىڭ جەكە باقىلاۋىمدا بولادى», دەگەن ەدى.

ال جاقىندا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتى­رىسىندا «اتىراۋ – استراحان» با­عى­تىنداعى جولدىڭ بەس جىلدان بەرى جوندەلىپ جاتقانىنا تاعى دا نازار اۋداردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ نازارىنداعى جولدىڭ ەل ءۇشىن قانداي ماڭىزى بار؟

مۇنايلى وڭىردەن ءتورت باعىتقا – اقتوبە, باتىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ جانە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ استراحان وبلىسىمەن شەكاراعا دەيىن قاتىنايتىن جول بار. اسىرەسە تۇرعىنداردى تولعان­دىر­عان, ءتىپتى ءتوزىمىن تاۋىسۋعا اينالعان كورشى ەلگە شىعاتىن جولدىڭ ۇزىندىعى – 277 شاقىرىم. بۇل جولمەن قۇرمانعازى, يساتاي اۋداندارىندا تۇراتىن 80 مىڭنان اسا تۇرعىن وبلىس ورتالىعىنا قاتىنايدى. ءتىپتى بۇل جولدىڭ حالىقارالىق ماڭىزى دا بار. ويتكەنى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كولىكتەرى اتىراۋ ارقىلى رەسەيدىڭ استراحان وبلىسىنا, ودان ءارى كراسنودار, ستاۆروپول ايماقتارى مەن ۆولگوگراد وڭىرىنە باعىت الادى. سونىمەن بىرگە بۇل جولمەن اۋىر جۇك كولىكتەرى دە ءجيى قا­تى­ناي­دى. اتىراۋ وبلىسىنداعى «تەڭىز», «قاشاعان» سەكىلدى كەنىشتەرگە الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن اۋىر جۇكتەر تاسىمالدانعانى بار. تاعى ءبىر دەرەكتى ايتار بولساق, ناتو ەلدەرىنەن اۋعانستانعا گۋمانيتارلىق جۇكتەر تاسيتىن كولىكتەر اعىنى دا اتال­عان جولعا اۋىر سالماق ءتۇسىرىپ تۇر.

مامانداردىڭ پىكىرىنە جۇگىنسەك, كەڭەس داۋىرىندەگى ستاندارتتارعا سايكەس جۇك كولىگىنىڭ ءبىر وسىنە 6-8 توننا سالماق تۇسۋگە ءتيىس. ال قازىر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 13 تونناعا ارنالعان بىرىڭعاي ستاندارت قولدانىلادى. اتالعان جولمەن كۇنى-ءتۇنى توقتاۋسىز ءوتىپ جاتقان جەڭىل جانە جۇك كولىكتەرىنىڭ سانىندا ەسەپ جوق. قازىر اتىراۋ مەن استراحان ارالى­عىن جالعايتىن بۇل جولمەن كۇنىنە 7 مىڭعا جۋىق كولىك ءجۇرىپ وتەدى. ال جول جون­دەۋ­دەن تولىق وتكەننەن كەيىن كولىك سانى 10-12 مىڭعا دەيىن جەتەدى دەگەن بولجام ايتىلىپ وتىر.

وسىنداي ماڭىزى بار جولدى قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارى 2019 جىلى باس­تال­عان. ماسەلەن, 2021 جىلى قۇرمان­عازى اۋدانىنىڭ ورتالىعىنان رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ شەكاراسىنا دەيىنگى 60 شاقىرىم جولدى جوندەۋ اياقتالعان. ال 2020 جىلدان بەرى قۇرمانعازى اۋىلىنان اتىراۋ قالاسىنا دەيىنگى 217 شاقىرىم جول جوندەۋ جۇمىسى جالعاسىپ كەلەدى. بۇل جولدى جوندەۋدى تەزىرەك اياقتاۋ ماسە­لەسىن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ۇدايى كوتە­رىپ ءجۇر.

بىلتىر كولىك ءمينيسترى مارات قاراباەۆ اتالعان جولدىڭ قۇرىلىسىن تەكسەرۋ ءۇشىن ەكى رەت كەلدى. مەردىگەرلەرمەن كەز­دەسىپ, جۇمىستى جەدەلدەتۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەن جيىن وتكىزدى. بىراق ودان ەش ناتيجە بولمادى. بيىل جولدى جاڭعىرتۋ تاعى جالعاسادى.

«تۇرعىنداردىڭ كوكەيىندەگى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى اتىراۋدان رەسەي شەكاراسىنا دەيىنگى جولعا قاتىستى بولىپ وتىر. وسى ورايدا مەردىگەر كومپانيالار قاجەتتى ماتەريالدى تاسىمالداۋ ءۇشىن ۆاگوندارمەن قامتۋ, قوسىمشا قاراجات ءبولۋ ماسەلەسىن بىرنەشە رەت كوتەردى. ينەرت­تى ماتەريالداردى تاسىمالداۋ ءۇشىن 4 900-دەن اسا ۆاگون بولىنگەن. ونىڭ سانىن ۇلعايتامىز», دەگەن ەدى بىلتىر م.قاراباەۆ.

«قازاۆتوجول» ۇك» اق اتىراۋ فيليا­لىنىڭ ديرەكتورى بولاتبەك ايت­باەۆ­تىڭ مالىمەتىنشە, وڭىردە رەس­پۋبلي­كالىق اۆتوجول جەلىسى – 1 126 شا­قى­رىم. ءوڭىر اۋماعىمەن رەسەيدىڭ استراحان وبلىسىنان باستالىپ, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ وبلىستارى ارقىلى تۇرىكمەنستان رەس­پۋ­ب­ليكاسىمەن شەكاراعا دەيىنگى, ورال-اتىراۋ جانە اقتوبە-اتىراۋ باعى­تىنداعى جول وتەدى. بىلتىر رەسپۋب­لي­كالىق جولداردى دامىتۋعا 36 ملرد تەڭگە بولىنگەن. ونىڭ ىشىندە 18 ملرد تەڭگەنى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ شەكاراسىنا دەيىنگى جولدى رەكونسترۋكتسيالاۋعا جۇمساۋ كوزدەلگەن.

جول سالاسىنداعى مامانداردىڭ پىكى­رىنە سۇيەنسەك, بۇل جولدى جاڭعىر­تۋدىڭ كە­شەۋىلدەۋىنە بىرنەشە تۇيتكىل سەبەپ بول­عان. ونىڭ ءبىرىنشىسى – قۇرىلىس ماتەريالدارى كەشىكتىرىلۋى.

«قيىرشىق تاستى تەمىرجولمەن تاسىمالداۋ ءۇشىن 50 مىڭ جارتىلاي ۆاگون قاجەت. مۇنداي ۆاگوندار جەتىسپەيدى. ال قيىرشىق تاستى تاسىمالدايتىن جۇك پويى­زى وزگە پويىزداردى وتكىزۋ ءۇشىن توقتاپ تۇرادى. ءبىر جۇك پويىزى جولدا جەتى-ون كۇنگە جۋىق جۇرەدى. وتكەن جىلى 21,5 مىڭ جارتىلاي ۆاگونمەن ينەرتتى ماتەريالداردى تاسىمالداۋدى جوسپارلاعان ەدىك. بىراق تەك 18 جارتىلاي ۆاگون الدىق. بۇل 25 شاقىرىم جول جابىنىنىڭ تومەنگى قاباتى توسەلمەي قالۋىنا باستى سەبەپ بولدى», دەيدى ب.ايتباەۆ.

بىلتىر 1,5 ملن توننا قيىرشىق تاس قاجەتتىگى تۋىنداعان. ونىڭ 90 مىڭ تونناسى عانا اقتوبە وبلىسىنان جەتكىزىلىپتى. بيىل تاعى دا 21 مىڭ ۆاگونمەن ماتەريال تاسىمالداۋ قاجەت.

ماماندار ەكىنشى سەبەپ رەتىندە كوروناۆيرۋس ىندەتىنىڭ ورشىگەن كەزەڭىن العا تارتادى. بۇل دا جول قۇرىلىسىنىڭ كەشەۋىلدەۋىنە اسەر ەتكەن. پاندەميانىڭ سال­دارىنان جول قۇرىلىسىنا جۇمىس­شىلاردى تارتۋعا قيىندىق كەلتىرگەن.

ءۇشىنشىسى – جول جوباسىنداعى قاتەلىك. «جاڭا جول» جشس جوبالاۋ ينستيتۋتى دايىنداعان جوبادا جول توسەمىندە جەرگىلىكتى كارەرلەردەن الىنعان توپىراق قاباتى بار. بىراق ونىڭ قۇرامىنداعى گيپستىڭ مولشەرى ايتارلىقتاي كوپ بولىپ شىققان. ال بۇل تالاپقا ساي كەلمەيدى.

تاعى ءبىر تۇيتكىل – 2020-2022 جىلدار ارالىعىندا ينەرتتى ماتەريالدار باعاسى قىمباتتاۋى. سوعان بايلانىستى جوباعا تۇزەتۋ ەنگىزىلگەن. جول سالاسىن باقىلاپ وتىرعان ساراپشىلار بيىل دا باعانىڭ تاعى قىمباتتاۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارمايدى.

باعا دەمەكشى, «اتىراۋ – استراحان» جولىن جاڭعىرتۋ جوباسىنا سالىنعان قارجى از ەمەس. باستاپقى جوبادا ونىڭ قۇنى 77,6 ملرد تەڭگەگە باعالانعان. قازىر 87,4 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىنى بەل­گىلى بولىپ وتىر. 2019-2021 جىلدار ارا­­لىعىنداعى ءبىرىنشى كەزەڭدە قۇر­مانعازى اۋدانىنىڭ ورتالىعىنان رەسەي فەدەراتسياسىمەن شەكاراعا دەيىنگى 60 شاقىرىمدى قۇرايتىن جول قايتا جاڭ­عىر­تىلدى. وعان 22 ملرد تەڭگە جۇم­سالعان. ال 2020 جىلى ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ نەسيەسى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن 217 شاقىرىم جولدى جاڭ­عىرتۋ باستالدى. مەملەكەتتىك كەپىل­دىك بەرىلگەن نەسيەنىڭ سوماسى – 65,4 ملرد تەڭگە.

وسى كەزگە دەيىن جولدىڭ 252 شاقىرى­مىندا كولىك قوزعالىسىنا رۇقسات بەرىلگەن. الايدا 25 شاقىرىمىن جاڭعىرتۋ ءالى تولىق جۇرگىزىلگەن جوق.

«قازاۆتوجول» ۇك» اق وبلىستىق فيليالى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى مۇرات مىقتىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەندى ناۋرىز ايىندا جول قۇرىلىسى قايتا باستالادى. ناقتىلاي ايتقاندا, جوعارعى قاباتتىڭ اسفالتى سالىنادى. ەلدى مەكەندەرگە كىرەتىن جول, بوياۋ جۇمىستارى, اباتتاندىرۋ جۇرگىزىلەدى. جول بويىنداعى وسىنداي جۇمىسقا ءتورت مەردىگەر تارتىلعان. ونىڭ ءبىرى – وتاندىق, وزگەلەرى يتاليا, تۇركيا جانە ازەربايجاننىڭ قۇرىلىس كومپانيالارىمەن بىرلەسكەن مەكەمەلەر.

كورشى ەلگە باعىت العان جولدى جاڭ­عىرتۋدى بيىل تولىق اياقتاۋ كوزدەلىپ وتىر. سول كەزدە بۇل جولعا حالىقارالىق ستاندارتقا سايكەس ەكىنشى سانات بەرىلەدى. بىراق وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى نۇرلان قايىردەنوۆ حالىقارالىق ماڭىزعا يە جولدىڭ ءبىرىنشى ساناتقا جاتقىزىلماعانىنا تاڭدانىسىن جاسىرمايدى.

«ەكىنشى ساناتتاعى جولدىڭ ەكى جو­لاقتى ەكەنىن بىلەمىز. ەگەر ءبىرىنشى سانات­قا جاتقىزىلعان بولسا, بىردەن ءتورت جولاقتى بولاتىن ەدى. مۇنداي سانات كولىك قوزعالىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەت. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, كولىكتەردىڭ اعىنى كوبەيەر ەدى. ۇشىنشىدەن, جولدىڭ كەيبىر بولىگىن اقىلى ەتۋگە مۇمكىندىك اشىلار ەدى. تور­تىنشىدەن, اقىلى جولدان ەل بيۋدجەتىنە باعىت­تالعان سالىقتى كوبەيتەتىن, جولدى كۇتىپ ۇستاۋعا جۇمسالاتىن شىعىندى جابا­تىن مول قارجى تۇسەر ەدى», دەيدى ن.قايىردەنوۆ.

«جول اكتيۆتەرىنىڭ ۇلتتىق ساپا ورتا­لىعى» رمك اتىراۋ وبلىستىق فيليا­لىنىڭ ءبولىم باسشىسى نۇرلان ءجان­تۋريننىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر وبلىس اۋماعىنداعى 95 نىسانعا 524 رەت تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپتى. تەكسەرۋ ناتيجەسىمەن 260 اقاۋ انىقتالدى. جول قۇرىلىسىنا پايدالانىلعان ماتەريالداردان الىنعان 2 229 سىناما فيليال زەرتحاناسىندا تەكسەرىلدى. ونىڭ ىشىندە 717 سىناما مەملەكەتتىك ستاندارتتار تالابىنا سايكەس كەلمەدى. ساپاسىز سالىنعان جولدار مەن مەملەكەتتىك ستاندارت تالاپتارىنا ساي كەلمەيتىن قۇرىلىس ماتەريالدارى جارامسىز دەپ تابىلدى. وسىعان بايلانىستى مەردىگەرلەر مەن تاپسىرىس بەرۋشىلەردەن اقاۋلاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ تالاپ ەتىلگەن.

«مەملەكەتتىك ستاندارتتار تالابىنا سايكەس كەلمەيتىن جول قۇرىلىسى ماتەريالدارى ساپالى ماتەريالدارعا اۋىستىرىلدى. جالپى كولەمى 121 مىڭ شارشى مەتر جولدىڭ بەتىنە وڭدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. جولدىڭ 7 385 شارشى مەترىنە اسفالتبەتون جابىندىسى قايتا توسەلدى. ال 10 تەكشە مەتر تەمىربەتوندى كونسترۋكتسيا, 1 167 كوپىر قۇرىلىمى, 2 571 توننا ينەرتتى ماتەريال جاڭارتىلدى. بۇل جۇمىستارعا مەردىگەرلەردىڭ ەسەبىنەن 418 ملن 544 تەڭگە جۇمسالدى», دەيدى ن.جانتۋرين.

ونىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, اتىراۋ وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ساۋلەت-قۇرى­لىس باقىلاۋ باسقارماسىنا 13 مارتە حات جولدانعان. ونىڭ ۇشەۋى بويىنشا تەح­نيكالىق قاداعالاۋشىلارعا ايىپ­پۇل سالىنىپتى. ءبىر تەحنيكالىق قاداعا­لاۋ­شىنىڭ اتتەستاتى جارتى جىلعا توق­تا­تىل­عان. ال 9 حاتقا تەرىس جاۋاپ بەرىلىپ, بىرەۋى جاۋاپسىز قالعان.

ساپانىڭ ناشارلىعى رەسەي شەكاراسىنا دەيىن سالىنىپ جاتقان جول قۇرىلىسىنان انىقتالىپ وتىر. اتالعان جول قۇرىلىسىنا پايدالانىلعان ماتەريالدارىنان 390 سىناما الىنىپ, 65-ءى ەلىمىزدىڭ ستاندارتتارىنا ساي ەمەس ەكەنى انىقتالىپتى. ماسەلەن, جول قۇرى­لىسىنىڭ كەي تۇسىندا ءىرى كەۋەكتى قيىر­شىق تاس, قاراقيىرشىق تاس فراكتسياسى مەن كەرن كەسكىنىنىڭ قالىڭدىعى تالاپقا ساي كەلمەگەن. جول جابىندىسى تولىقتاي توسەلىپ بىتپەي, كولىك قوزعالىسى ءۇشىن اشىلعان كەي بولىگى تەگىس ەمەس. بۇل جول جابىندىسىنىڭ جوعارعى قاباتى توسەلەر الدىندا قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى قاجەت ەتەدى.

اتىراۋ وبلىسى