ابات-بايتاق ەپيگرافيالىق ەسكەرتكىشتەرى

2019 جىلى ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى باعدات دۇيسەنوۆ, دينا مەدەروۆا, قۇرالاي قۇرمانباەۆا اقتوبەگە كەلگەن سا­پارىندا قوبدا اۋدانىنداعى ابات-بايتاق قورىمىنداعى 240 قۇلپىتاستى تىزىم­دەدى. ولار جازۋى وشكەن, وقىلۋى قيىن, مۇك باسقان تاستارعا دەيىن تىركەدى. ء«بىز­دىڭ دالامىزدا 400 مىڭنان استام ارابجازۋلى ەپيگرافيالىق ەسكەرتكىش بار. حV عاسىردان حح عاسىر باسىنا دەيىن قولدانىستا بولعان شاعاتاي تىلىن­دە جازىلعان تاستا تاڭبالانعان ەسكەرت­كىش­تەرىمىزدىڭ باستى قۇندىلىعى – يسلام مادەنيەتىن قازاقتىڭ ويۋ-ورنەگىمەن, اراب كالليگرافياسىمەن تاڭبالاۋىندا. الايدا قازاق ەلىنىڭ يسلام وركەنيەتىنە قوسقان ەپيگرافيالىق مۇرالارى عىلىمي اينالىمعا ەنبەي قالدى.

ء«بىر قاناتى – باشقۇرت, تاتار, نوعاي جۇرتى, ەكىنشى قاناتى قوراسان پروۆينتسياسىمەن شەكتەسكەن التىن وردا مەملەكەتى اۋماعىندا يسلام مادەنيەتى بەركە حان (1257-1267), جانىبەك حان (1342-1357), ءامىر ەدىگە (1419 جىلى قايتىس بولدى) تۇسىندا مىقتى وركەندەدى. وسى بيلەۋشىلەر جانىندا يسلام تاريحىندا ەسىمدەرى ۇمىتىلعان عۇلامالار ءجۇردى. التىن وردانىڭ ءبىر پروۆينتسيا­سى – كونە ۇرگەنىشتى وزبەك حاننىڭ كۇيەۋ بالاسى, قوڭىرات تايپاسىنىڭ وكىلدەرى 1920 جىلعا دەيىن بيلەدى. وعان قۇلپىتاستارداعى جازۋلار كۋا. قازاق دالاسىندا موڭعول شاپقىنشىلىعىنان كەيىن دە يسلام وركەنيەتىمەن بايلانىس ۇزىلگەن جوق. مۇنىڭ سان قىرلى ۇلگىلەرى ساۋلەت قۇرىلىستارى, قىش ونەرى, ارابجازۋلى ەپيگرافيكاسى, جىرشىلار مەن جىراۋلار پوەزياسىنان كورىنىس تاپتى», دەدى پوليگلوت عالىم اشىربەك ءمۇمينوۆ. ول قازاق جەرىنىڭ تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن ماقالا جاريالاعان امەريكالىق پروفەسسور دەني دەۆيستىڭ زەرتتەۋلەرىن جيناستىرىپ, قازاق تىلىنە اۋدارىپ, كىتاپ ەتىپ شىعارۋ جوسپارىمەن ءبولىستى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا,ءالى كۇنگە دەيىن دەني دەۆيستىڭ قازاق جەرىنە قاتىستى باسپا بەتىن كورمەگەن 150-دەن استام قولجازباسى بار. عالىم قازاق دالاسى تۋرالى قاي عاسىردا قانداي زەرتتەۋشى جازعانىن, جازبالاردى قاي مۇراعاتتان تابۋعا بولاتىنىن سىلتەمەلەر ارقىلى كورسەتىپ كەتكەن.

كورشى ەلدەردە ارابجازۋلى ەپي­گرا­­فيالىق ەسكەرتكىشتەر عىلىمي اينا­لىمعا ەنگىزىلە باستادى. ماسەلەن, وزبەك­ستاننىڭ ساۋلەت ەپيگرافيكاسى تۋرالى وزبەك-ورىس-اعىلشىن تىل­دە­رىندە 25 تومعا جوسپارلانعان كىتاپ-ال­بومنىڭ جارتىسى­ جارىق كوردى. وعان قاراقالپاقستان, سۋر­حان­داريا, سامار­قاند, ناۆوي, حيۋا, نامانعان, ءاندى­جان, تاشكەنت, بۇحارا, فەرعانا وبلىس­تارىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى ەندى. تاتار­ستاندا گ.يبراگيموۆ اتىنداعى ءتىل, ادە­بيەت جانە ونەر ينستيتۋتى جانىنان «ميراسحانا» ورتالىعى قۇرىلىپ, وسى اتتاس سايتتا تاتاردىڭ ءXVىى-Xح عاسىر­لار­داعى اراب جازۋىنداعى ەپيگرافيالىق ەسكەرتكىشتەرى جاريالانىپ تۇرادى.

ابات-بايتاق التىن وردا ءداۋىرىنىڭ مۇراسى ما؟

قوبدا اۋدانى تالدىساي اۋىلىنان 12 شاقى­رىم جەردەگى كەسەنەنىڭ ابات-بايتاق اتالۋىنىڭ بىرنەشە نۇس­قا­سى بار. ەڭ كوپ تارالعانى – اسان قاي­عى­نىڭ ۇلى ابات باتىر جەرلەنگەن دەگەن اڭىز. بەلگىلى عالىم, ەتنوگراف سەرىك اجىعالي 1978 جىلى تالدىساي اۋى­لى­نىڭ تۇرعىنى شايقىم اقساقالدان كەسەنەدە اسان قايعىنىڭ بالاسى ابات باتىر جەرلەنگەن دەگەن اڭىزدى جازىپ العان. ابات ءمىنىپ كەلە جاتقان تۇيە ىنگە ءسۇرى­نىپ قۇلاپ, باتىر ومىرتقاسى ءۇزىلىپ قايتىس بولعان. ونى ەستىگەن ايەلى دە و دۇنيەلىك بولىپ, ەكەۋىن بىرگە جەرلەپ, كەسەنە تۇرعىزعان. اڭىز استارىندا سول ءداۋىردىڭ وقيعاسى جاتسا دا, حV عاسىردا مۇنداي ەڭسەلى قۇرىلىس تەك حان اۋلەتىنە تۇرعىزىلعانىن ەسكەرگەن ءجون. ءسويتىپ, تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ مەملەكەتتىك تىزىمىنە «ابات-بايتاق» اتاۋىمەن ەندى. الايدا تۇرعىلىقتى جۇرت ەجەلدەن اۋليە بايتاق اتاندىرعان كەسەنە جانىنداعى ساز بەن قام كىرپىشتەن دوڭگەلەتە سالعان كەسەنەنىڭ اتاۋى دا – كىشى بايتاق. «بالا كەزىمىزدە كىشى بايتاقتىڭ الدىندا ساماننان سالعان شىراقشى اتا­نىڭ ءۇيى بولدى. كەسەنەدەن ارىرەكتەگى ويپات «قىز اۋليە» اتالعان. 1959 جىلى دا­مەت­كەن اجەم انام ەكەۋمىزدى وسى جەرگە ەرتىپ كەلدى. ويپاتتىڭ ورتاسىندا ءتۇبى مۇكتەنگەن, جارتىلاي قۇلاعان تاس بول­دى. ونىڭ تومەنگى بولىگىندە دوڭ­گەلەك اينا مەن تاراق, ءماسى مەن بيىك تاقا ەتىك كەسكىندەلگەن. اجەم بۇل جەردە قىز اۋليە جەرلەنگەن دەپ قۇران وقىدى. قۇلپىتاستىڭ باسى تۇندە جانىپ تۇراتىن», دەيدى تالدىساي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, جاسى 70-تەن اسقان بيبىگۇل نۇر­عاليقىزى. ال ابات-بايتاق كەسە­نەسىنىڭ جانىنداعى قورىمداعى ەسكى قۇل­پى­­تاس­تاردىڭ كوبى ءحVىىى- ءحىح عاسىر­دىكى. ەڭ سوڭعى قۇلپىتاس 1961 جىلى قويىل­عان, قورىمدا سول زاماننىڭ ايتۋلى­ تۇل­عا­لارىنىڭ ءبىرى اساۋ باتىردىڭ بالا­سى جەرلەنگەن. قۇلپىتاستاردىڭ استىڭ­عى بولىگىندە مەڭدىباي, نۇرالي, قۋا­نىش دەپ جازىلعان. بۇلار – تاسشىلار.

ابات-بايتاق تۋرالى ەڭ ءبىرىنشى 1762 جىلى تاريحشى پەتر رىچكوۆ «توپوگرافيا ورەنبۋرگسكايا» ەڭبەگىندە جازدى. ول 1750 جىلى «قوبدا بو­يىندا بايتاق كەسەنەسى مەن ونىڭ جانىندا استانا دەگەن قونىس بار» دەپ جازعان ينجەنەر ريگەلماننىڭ دەرەگىن كەلتىرەدى. 50-جىلدار سوڭىندا ءابۋ تاكەنوۆ كەسەنەنى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, اكادەميك الكەي مارعۇلانعا جىبەرگەن. 1960 جىلى تاريحشى-ساۋلەتشى مالباعار مەڭدىقۇلوۆ تا ابات-بايتاققا كەلىپ, كەسەنە باستاپقى بيىكتىگى 16 مەتر­ بولعان ءحىىى عاسىردىڭ قۇرىلىسى, سىعا­ناق­تىڭ شاتىرلى عيماراتتارىمەن ۇقساس دەپ ­سيپاتتايدى. ايتا كەتەرلىگى, سوڭعى كەزدە جاريالانىپ جاتقان التىن وردانىڭ 1269 جىلعى كارتاسىندا ورىنبوردىڭ وڭتۇستىگىنەن «بايتاقس» دەگەن بەلگى تۇس­كەن. سوعان قاراعاندا ۇلى قوبدا وزەنىنىڭ بويى التىن وردا مەملەكەتىنىڭ كوش جولى, جورىق جولى بولعان.

بايتاق اۋليە, ابات باتىر

2004 جىلى ابات-بايتاق كەسەنەسى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنا ەنىپ, كەشەندى زەرتتەۋ باستالدى. قازبا جۇمىستارى كەزىندە ارحەولوگ ەربولات سماعۇلوۆ كەسەنە ىشىنەن ءۇش ادامنىڭ بەيىتىن تاپتى. توردە ارشا اعاشىنان جاسالعان تابىتتا ەر ادام جەرلەنگەن. قاسىندا 5-6 ادامعا لايىقتالعان اس بەرەتىن اعاش تاباق. تابىت قالتارىسىنان باسى سەگىز قىرلى تەمىر, سابى ارشا اعاشىنان جاسالعان اساتاياق تابىلدى. ونى ەجەلگى زاماننىڭ توناۋشىلارى كورمەي قالعان. ودان ءسال تومەنىرەك ايەل ادامنىڭ قابىرىنەن جۇننەن توقىلعان بەلدەمشە قالدىعى شىقتى. ەكى قابىر دە كىرپىشپەن ءورىلىپ, اشەكەيلەپ جەرلەنگەن. سول جاق بوساعادا قىزمەتشىسى جاتىر. وبا توڭكەرىستىڭ ار جاق-بەر جاعىندا قاتتى تونالعان. كەسەنە كىرپىشتەرىن 50-جىلدارى جاقىن جەردەگى روبوۆكا ­اۋىلى ادامدارى تاسىپ اكەتىپ, قۇرىلىسقا پايدالانعان. سول ۋاقىتتاعى قازبا جۇمىستارىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن بەكارىستان مىرزاباي ۇلى ەربولاتتىڭ قازبادان تاپقان ولجالارى كەسەنەدە بايتاق اۋليە ايەلى, قىزمەتشىسىمەن بىر­گە جەرلەنگەن دەگەن اڭىزبەن سايكەس كە­لىپ تۇر دەيدى. بايتاق – جوشىنىڭ ءبىر بالاسى, باتۋدىڭ نەمەرە ءىنىسى بولۋى مۇم­­كىن. كەسەنەنىڭ بايىرعى كىرپىشىنىڭ ولشە­مى – 24ح24 سم. قۇرامى – 93%-ى ۇلى­ قوبدا وزەنىنىڭ شاعىل قۇمى, 7 %-ى بات­پاق­تى­نىڭ­ بالشىعى. قوسپانى تۇششى سۋعا ەزىپ, 1100 گرادۋستا قىزدىرىپ جاساعان دەگەن بولجام بار. ەربولات سماعۇلوۆ كەسەنەنىڭ ەكى جاعىنان ورتا عاسىردا قازىلعان ورىن تاپتى. كىرپىش وسى جەردە دايىندالىپ, كۇيدىرىلگەن بولۋى كەرەك.

نوعاي ۇلىسىنىڭ ىدىراۋى مەن اسان قايعىنىڭ جايلى قونىس ىزدەۋى تۋرالى تاعى ءبىر اڭىزدى 2003 جىلى جىراۋ الماس الماتوۆ ناۋرىزعالي جىراۋدىڭ ىنىسىنەن جازىپ العان. نوعايلىدان ءبىر توپ جايىقتان ءوتىپ كەلەدى. جەم وزەنىنىڭ تۇسىندا اسان قايعى مەن ونىڭ بالاسى ابات, نەمەرە تۋىسى قازتۋعان, شەرعۇتتى باتىر كەڭەس قۇرادى. قازتۋعان اقداريا ارقىلى اۋعانستانعا بەت الماقشى. ونى اسان قايعىنىڭ بالاسى ابات قوستايدى. ۇشەۋىنە قارسى ويماۋىت تايپاسىنىڭ وكىلى شەرعۇتتى بىلاي دەپ جاۋاپ قايتارعان:

«ەي, قازتۋعان, قازتۋعان!

باعىڭ سەنىڭ كوپ بولىپ,

اقىلىڭ سەنىڭ از تۋعان.

ەلىمدى جۇرتتان ايىرىپ,

بولا الماسسىڭ ءماز تۋعان.

سەنىڭ بارار جەرلەرىڭ,

قار جاۋمايتىن, جاز تۋعان.

جاز دا بولسا جايى جوق,

ەدىلدەي جەردىڭ مايى جوق.

تاجىريبەلەپ قاراسام,

بۇل ساپاردىڭ ءجونى جوق.

ءبىز بۇل ساپاردى ەتكەلى

ورمانبەت بي وندا ءولدى

بايتاق اۋليە مىندا ءولدى.

ءماۋلىم حان مەن قاراساقال

ويىلدان ءوتىپ, جەمدە ءولدى», دەي­دى.­ ەرتەدەن جەتكەن جىر جولدارىن­ا قارا­عان­دا, اسان قايعىنىڭ بالاسى ابات ءتىرى كەز­دە اسان قايعى, قازتۋعان, شەرعۇتتى بار كەزدە بايتاق اۋليە دۇنيەدەن وزعان. تاعى ءبىر دەرەك – استراحان جاعىنىڭ ءبىر اقسا­قا­لىنان جازىپ الىنعان ارال تەڭىزى بو­يىندا ابات باتىردى جايىن جارىپ ول­تىر­گەنى تۋرالى اڭىز. راسىندا دا, ارال بو­يىندا «اباتكەتكەن» دەگەن شاعىن وت­كەل بار. وسى اڭىزدار مەن جىردىڭ ما­تىن­دەرىن جەر-سۋ اتاۋلارىمەن, كونە قورىم­دارداعى قۇلپىتاس جازۋلارىمەن سالىس­تى­رۋ­دان ايتۋلى وقيعالار جەلىسى تۇزىلەدى.

اقتوبە وبلىسىندا شاعاتاي جازۋى­مەن تاڭبالانعان كونە قۇلپىتاستاردى وقۋ جانە عىلىمي نەگىزدەۋ ابات-بايتاق كەسەنەسى مەن وعان ىرگەلەس قورىمنان باس­تالدى. مۇنىڭ ءبىر ماڭىزدىلىعى – قازاق رۋلارىنىڭ ءار عاسىرداعى كوش جولى, باسقا جۇرتتارمەن قاتىناسى, شارۋاشىلىعى, ونەرى, مادەني بايلانىسى جونىندە جاڭا دەرەكتەرمەن تولىعاتىندىعىندا. الايدا ورتاعاسىرلىق جازۋلاردى وقي الاتىن مامانداردىڭ وڭىرلەردە تاپشى ەكەنىن جاسىرۋعا بولماس.

 اقتوبە وبلىسى