«Egemen Qazaqstan» گازەتى «ەلدىك قۇندىلىقتار: ءدىن, ءدىل, ءداستۇر» تاقىرىبىندا ۇيىمداستىرعان دوڭگەلەك ۇستەلدە قمدب ءدىني ۋاعىز-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى باتىرجان مانسۇروۆ ءدىندى داستۇردەن الشاق ۇعىندىرۋعا بولمايتىنىن ايتتى. مەملەكەتتىڭ ۇستىنى سانالاتىن ءداستۇردى ءدىن ارقىلى دارىپتەۋ قالاي جۇزەگە اسىپ كەلەدى؟ ءمۇفتيات ۋاعىز-ناسيحاتتى قانشالىقتى ءوز دارگەيىندە جۇرگىزە الىپ جاتقانىن باتىرجان مانسۇروۆتان سۇرادىق.
– «قول ۇستاسىپ قۇدايعا, عىلىم مەن ءدىن بىرگە بار» دەپ مۇقاعالي ماقاتاەۆ جىرلاعان اسىل ءدىنىمىزدى ءوز بيىگىندە دارىپتەۋدە ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا قانشالىقتى قايىرىلا الىپ ءجۇرمىز؟
– قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى قۇرىلعان شاقتان باستاپ نەگىزگى ۇستانعان باعىتى – قوعاممەن تىعىز قاتىناس ورناتىپ, ۇلتتىق قۇندىلىق اياسىندا اسىل ءدىنىمىزدى ناسيحاتتاۋ. اتا-بابامىزدىڭ ۇستانعان جولىن, مۇراعا قالعان ءدىنىمىزدىڭ وركەن جايىپ, تامىرىن تەرەڭگە بويلاتۋ ءۇشىن يگىلىكتى ءىس, اۋقىمدى جوبالار ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. ءمۇفتيات بيىلعى جىلدى «يسلام جانە ءداستۇر قۇندىلىعىنا» ارناپ, وسى ورىستە بىرنەشە ءىس-شارانى قولعا الماق. العاشقى شارۋا ەر تۇراننىڭ بەسىگى سانالعان كيەلى تۇركىستان قالاسىندا ىسكە استى. ءدىن مەن ءداستۇر قاتار ورىلگەن تۇسىنىك ەكەنى دارىپتەلگەن كونفەرەنتسياعا زيالى قاۋىم, ءدىن وكىلدەرى, جاستار بۋىنى قاتىسىپ, يسلام الەمى مەن ءداستۇر قۇندىلىعىن قابىستىرعان كەلەلى وي ايتىلدى.
– ءدىني ءتۇرلى اعىمداردىڭ دەندەپ ەنۋى قوعامدى جىككە ءبولىپ, جان-جاققا تارتۋىنا اسەرىن تيگىزىپ وتىر. ءداستۇرىمىزدى كومەسكىلەپ, ءدىننىڭ ءتۇرلى سالاسىن سىنالاپ ەنگىزۋگە دە ۇمتىلاتىندار جوق ەمەس.
– تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعان ەلەڭ-الاڭ شاقتا ەسىگىمىزدى دە ايقارا اشىپ تاستادىق. ەرتەرەكتە ناماز وقيمىن دەگەن مۇمىنگە كوپشىلىكتىڭ كوزقاراسى دا, ىقىلاسى دا الابوتەن وزگەشە ەدى. جاينامازىن بەرىپ, ءتورىن ۇسىنىپ قۇرمەتىن كورسەتەتىن. قازىر ءتۇرلى اعىمنىڭ اسەرى شىعار, ناماز وقيتىن جاننان قاي ءماسحابتى ۇستاناسىڭ, باعىتىڭ قانداي دەپ ۇركە قارايتىن كۇيگە تۇستىك. مۇنىڭ بارلىعى دا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا شەتتەن ءدىني ءبىلىم الۋعا بارعان ازاماتتاردىڭ ءسىڭىرىپ كەلگەن ءىلىم-ءبىلىمىن جۇرتقا اركىم ءوز باعىتىمەن جەتكىزۋىنىڭ جەمىسى دەۋگە بولادى. ءدىندى داستۇردەن الشاقتاتا دارىپتەۋگە دە وسى اسەر ەتتى. ءدىني ءبىلىم الۋعا اتتانعان جاستاردىڭ كەيبىرى مۇسىلمان ەلدەرىندەگى وقۋ ورىندارىندا تەك وقىپ قانا قويعان جوق, سول مەملەكەتتىڭ سالت-ءداستۇرىن, ۇلتتىق قۇندىلىعىن دا ءسىڭىرىپ اكەپ, قازاق قوعامىنا دىنمەن قاتار ۇعىندىرۋعا تىرىستى. ءداستۇردى, ۇلتتىق قۇندىلىقتى ءار ادام بويىنا اكەنىڭ قانى, انانىڭ سۇتىمەن سىڭىرگەندە عانا جاھاندىق جۇتىلۋعا توتەپ بەرەتىن يممۋنيتەت قالىپتاسادى. ال ءبىزدىڭ ءدىني ءبىلىم ىزدەگەن جاستارىمىز يراندا, تۇركيادا, وزبەكستاندا, ساۋد ارابياسىندا, مىسىردا, پاكىستاندا ءىلىمىن جەتىلدىرۋمەن قوسا سول ەلدەردىڭ تۇرمىس-سالتىن, ءداستۇرىن دە كوردى, كورىپ قانا قويعان جوق ساناسىنا قۇيىپ الدى. ەلگە كەلگەن سوڭ اركىم ءوزىنىڭ ءبىلىم العان ءدىني مەكتەپتەرىنىڭ اقيداسى بويىنشا جاستارعا ناسيحات ايتۋعا كوشتى. ءدىني ساۋاتى جوعارى بولعانىمەن دە ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق داستۇرىمىزدەن اجىراپ قالعان ولاردىڭ ساناسىندا جات ەلدىڭ قۇندىلىعى جاڭعىرىپ تۇردى.
– تاياقتىڭ ەكى ۇشى بولاتىنى سەكىلدى توقسانىنشى جىلدارداعى توقىراۋ تەك ەكونوميكامىزدى عانا تۇرالاتقان جوق, رۋحاني-مادەني ورىسىمىزگە دە اۋىر سوققى بولىپ تيگەنى شىندىق. ەگەر سول جاستارىمىز سالت-ءداستۇرىمىزدى, ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزدى جادىنا توقىپ بارسا, مۇمكىن وزگە ەلدىڭ ادەت-عۇرپىنا بۇلاي قۇلاي كەتپەس پە ەدى؟
– سولاي بولىپ وتىر. ءدىندى بالتالاساڭ دا ءبىزدىڭ اتا-بابامىزدىڭ سالت-داستۇرىنەن اجىراتا المايسىڭ. وبال مەن ساۋاپتى اتا-بابامىز ءتۇرلى حاديستەگى اياتتان مىسال كەلتىرىپ ايتپاسا دا كۇندەلىكتى تۇرمىسىندا قولدانىپ كەلەدى. نان قيقىمىن شاشپاۋدى, جەرگە تۇسسە باسپاۋدى ۇلكەندەر وبال, ىسىراپ بولادى دەپ ۇيرەتتى. مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ حاديسىندە دە ناندى باسپاۋعا بايلانىستى ايات بار. «نانعا قۇرمەت كورسەتىڭىز. ويتكەنى ول اللا تاعالا تاراپىنان اسپاننىڭ بەرەكەتى بولىپ بىزگە تۇسكەن. ال كىمدە-كىم جەردەگى نان قيقىمىن الىپ جەيتىن بولسا, ونىڭ كۇناسى كەشىرىلەدى», دەيدى.
ءدىندى قورقىنىش ۇياسى ەتىپ كورسەتۋ استە دۇرىس ەمەس. كەرىسىنشە داستۇرىمىزبەن قابىستىرا دارىپتەپ, جاستاردىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ كەرەك. ءوز باسىم مەشىت جاماعاتى الدىندا, كوپشىلىكپەن كەزدەسۋدەگى ۋاعىز-ناسيحات ايتقاندا ابايدىڭ, شاكارىمنىڭ جىرلارىنان مىسال كەلتىرىپ, ادەبيەتتىڭ وزگە دە الىپتارىنىڭ شىعارمالارىنان, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ونەگەسىنەن ءۇزىندى وقىپ, اسىل ءدىنىمىزدىڭ ۇلتتىق سالت-داستۇرىمىزبەن بىتە قايناسىپ جاتقانىن مۇمكىندىگىم جەتكەنشە ايتامىن.
– قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشى جاستار كىمگە ەلىكتەۋى كەرەك؟
– ارينە زيالىعا. بىراق ءبىزدىڭ زيالى دەپ جۇرگەن الدىڭعى توپ, اعا بۋىننىڭ ءدىني تانىمى تەرەڭ دەپ ايتا الامىز با؟ ءبىز زيالى دەپ تانيتىن ازاماتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى كەشەگى كەڭەستىك يدەولوگيانى بويىنا ءسىڭىرىپ ءوستى. كەڭەستىك مەكتەپتە سۋسىنداعان اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ كوپشىلىگى بەس پارىزدى قالاي دۇرىس وتەپ, ۇستانۋ كەرەكتىگىن تەرەڭدەي بىلمەيدى. تاۋەلسىزدىكپەن تۇسپا-تۇس ءدىنىمىزدى دارىپتەۋگە ەركىندىك بەرىلدى. باسقا دا قۇندىلىقتار بوي كورسەتتى. راس, قازىرگى قازاق قوعامىندا جاستار وزىنە قاراپ بوي تۇزەپ, ۇلگى تۇتىپ جۇرەتىن زيالى تۇلعالار كەرەك.
اتىراۋدا وبلىستىڭ باس يمامى قىزمەتىن التى جىل اتقاردىم. اۋىل, اۋدانىن ارالاپ, ءدىني احۋال ۋشىققان كەزدە وبلىس اكىمىنە ايتىپ ءجۇرىپ اقساقالدار القاسىن قۇرعىزدىم, جەرگىلىكتى اقساقالدار ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرىپ ۇيقىسىنان وياتىپ الدىق. مەشىتكە اقساقالداردى جاستارعا ۇلگى بولىپ وتىرسا دەپ جالىنعانداي شاقىرۋشى ەدىك. ال اس وتكەن جەردە, تويدا قاريالارىمىزدى كوپ كورەمىز.
قايبىر جىلى تۇركيادان دەلەگات كەلدى. ىشىندە ءدىن وكىلى, اكىم لاۋازىمىنداعى تۇلعا دا بار. جۇما نامازعا كەلگەن جاستارىمىزدىڭ شوعىرىن كورىپ قۋاندى بىراق سولاردىڭ اراسىندا قاريالاردىڭ تىم سيرەك وتىرعانىن بايقاپ تاڭعالدى. قاريا جاسىنا جەتكەن كىسىلەردىڭ دەنى كەشەگى كەڭەستىك يدەولوگيامەن سۋسىنداپ وسكەندىگىنىڭ ءبىر كورىنىسى وسىندايدا ايقىندالا تۇسەدى.
– اتا-بابامىز ۇستانعان اسىل ءدىنىمىزدى دامىتىپ, ءورىسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن قانداي قارەكەت جاساعان ءجون؟
– ءدىندى مەملەكەتتىك ساياساتتان بولەك دەپ شەتقاقپايلاۋعا بولمايدى. كەرىسىنشە, ءدىندى رەتتەۋگە مەملەكەت مۇددەلى بولىپ ىقپال ەتۋى قاجەت. ءتۇبىمىز ءبىر تۋىسقان تۇركيا ەلىندە يمامدار شارۋاشىلىق جۇمىسپەن ەمەس, رۋحانياتتى نىعايتۋ جولىندا تەك اعارتۋشىلىق قىزمەتتى ارقالايدى. مەملەكەت ەڭبەكاقىمەن قامتاماسىز ەتكەن سوڭ ساداقاعا كوز ساتىپ الاڭدامايدى. ال ءبىزدىڭ ەلدە يمامدار مەشىتكە قالتالى ازامات كەلسە, اللا ءۇيىنىڭ تەسىلگەن توبەسىن, ارشىلعان سىلاعىن ايتىپ كومەكتەسۋىن وتىنەدى. ۋاعىز-ناسيحات جۇرگىزۋمەن قاتار شارۋاشىلىققا دا باس اۋىرتادى. قمدب توراعاسى, باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلى دا بايانداماسىندا بىلىمگە باسا نازار اۋدارىپ, وتاندىق ءدىني ينستيتۋتتى نىعايتۋعا باسىمدىق بەرىلەتىنىن ايتتى. جەرگىلىكتى ءدىن كاسىبي بىلىكتىلىگى دە ارتىپ كەلەدى, ماگيستراتۋرا, PhD بىتىرگەن كادرلار سانى ارتقانىنا قۋانامىز. 30 جىلدىڭ ىشىندە جوعارى ءبىلىمدى ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتارى ەندى 75 پايىزعا جەتتى. ءىس ىلگەرى باسىپ كەلەدى. «جيعانىمدى الساڭ دا, يمانىمدى الما, قۇداي» دەگەن ەلدىڭ ۇرپاعىمىز, يمان احۋالىمىز ەشقاشان السىرەمەۋى كەرەك.