سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتىپ, دەپۋتاتتار سەناتور اقمارال ءالنازاروۆانىڭ وكىلەتتىگىن توقتاتۋ تۋرالى ماسەلەنى قارادى. سونداي-اق كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان زاڭداردى راتيفيكاتسيالاپ, دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى.
جاڭا قىزمەتىنە ساتتىلىك تىلەدى
پالاتا توراعاسى الدىمەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەپ بەرگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋعا قاتىستى مىندەتتەرگە توقتالىپ ءوتتى. ماۋلەن اشىمباەۆ پرەزيدەنت تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ جولىندا بارلىق مۇددەلى تاراپ كۇش جۇمىلدىرىپ, ءوزارا ءىس-قيمىلدى ارتتىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
«پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بەلگىلەپ بەرگەن مىندەتتەر دەپۋتاتتاردىڭ ەرەكشە نازارىندا بولۋى كەرەك. پالاتانىڭ ءىس-شارالارىن ۇيىمداستىرۋ كەزىندە دە جان-جاقتى ەسكەرۋىمىز قاجەت. سەنات جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا قاجەتتى زاڭنامالىق شەشىمدەردى ماجىلىسپەن جانە ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ قابىلدايدى. سوندىقتان بارلىق مەملەكەتتىك ورگانمەن قويان-قولتىق جۇمىسىمىزدى جالعاستىرا بەرەمىز. الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدى ودان ءارى دامىتۋ جولىندا جاڭا ۇكىمەتپەن بىرگە ناتيجەلى ەڭبەك ەتەمىز دەپ سەنەمىن», دەدى سەنات توراعاسى.
وتىرىس بارىسىندا دەپۋتاتتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالعان سەناتور اقمارال ءالنازاروۆانىڭ وكىلەتتىگىن توقتاتۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. ماۋلەن اشىمباەۆ ارىپتەسىنە زاڭ شىعارۋ ىسىنە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن العىس ءبىلدىرىپ, جاڭا قىزمەتىنە ساتتىلىك تىلەدى.
سونىمەن قاتار سەناتورلار «2014 جىلعى 29 مامىرداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا ەلەكتروندىق نىساندا قىزمەتتەر كورسەتۋ كەزىندە جاناما سالىقتار الۋ ءتارتىبىن ايقىنداۋ بولىگىندە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. بۇل زاڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ىشىندە جانە ققس تولەۋدىڭ اشىق تەتىگى بار ءۇشىنشى ەلدەرمەن دە سالىق سالۋدىڭ تەڭ جاعدايىن جاساۋعا ىقپال ەتەدى. ول ءۇشىن حاتتاما ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىندا كورسەتىلەتىن ەلەكتروندىق قىزمەتتەر ءۇشىن جاناما سالىق ماسەلەلەرىن رەتتەيدى. وسىلايشا, زاڭ سالىق سالىناتىن بازانى كەڭەيتۋگە, سونداي-اق بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەردى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
پالاتا وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن ەستونيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ادامداردىڭ رەادميسسياسى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ دا ماقۇلداندى. اتالعان كەلىسىم ەكى ەل اراسىنداعى زاڭسىز كوشى-قونعا قارسى شارالار قابىلداۋ ماقساتىمەن ازىرلەنگەن. وسى قۇجات ارقىلى رەادميسسيانىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى مەن شارتتارى ايقىندالادى. كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تاراپتاردىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارىنىڭ زاڭسىز كوشى-قونعا قارسى شارالار ىنتىماقتاستىعىن ارتتىرۋعا جانە ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستى ودان ءارى دامىتۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزبەك.
تۇلعالار ەسىمى تاسادا قالىپ كەلەدى
سەناتورلار وتىرىستا ماڭىزدى ماسەلەلەرگە قاتىستى دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. ماسەلەن, بيبىگۇل جەكسەنباي ەلىمىزدىڭ كەڭەستىك كەزەڭدە دە ۇلتقا قىزمەت ەتكەن كورنەكتى تۇلعالار ەڭبەگىن زەردەلەۋدى جانە مەرەيتوي شەڭبەرىنەن شىعىپ, جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋدى ۇسىندى. بۇل پاتريوتيزم مەن مەملەكەتكە قىزمەت ەتۋدى نىعايتا تۇسەدى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ كەڭەس وداعى كەزىندەگى تاريحىندا تەرەڭ ءبىلىم, قاجىرلى ەڭبەگى جانە تاباندىلىعىمەن ەلدىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن باتىل قورعاپ, قوعامداعى ءتۇرلى سالانىڭ دامۋىنا باعا جەتپەس ۇلەس قوسقان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى جەتكىلىكتى. سەناتور ۇلتتىق ءبىلىم, عىلىم جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا جانە قازاق ءتىلىن دامىتۋعا زور ۇلەس قوسقان شايسۇلتان شاياحمەتوۆ تا وسىنداي ونەگەلى جان ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«شايسۇلتان شاياحمەتوۆ – 1960-1986 جىلدار ارالىعىندا قازاق جەرىندە 500-دەن اسا قازاق مەكتەبىنىڭ نەگىزسىز جابىلىپ, ارالاس مەكتەپكە اينالعانىن توتاليتارلىق جۇيەدەن قايمىقپاي, اشىق جازعان تۇڭعىش ساياساتكەر. 1992 جىلى 18 قاڭتاردا قابىلدانعان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش ء«بىلىم تۋرالى» زاڭىن ش.شاياحمەتوۆ ازىرلەپ, سول «شاياحمەتوۆتىڭ زاڭى» ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك ەمەس وقۋ ورىندارىنىڭ قۇرىلۋىنا, جەكەمەنشىك بالاباقشا, مەكتەپتەردىڭ اشىلۋىنا نەگىز بولدى. «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىن سالىپ, 1989-1991 جىلدارى مينيسترلىك 15 شەت مەملەكەتتىڭ مينيسترلىگىمەن, جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بايلانىس جاسادى. حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ قۇرىلۋىنا باستاماشىلىق ەتىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى جەدەل وقىتۋ ورتالىعىن اشۋعا مۇرىندىق بولدى. قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا دامۋىنا دا ۇلكەن ۇلەس قوستى. وسى ۋاقىتقا دەيىن كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرىنىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ نازاردان تىس قالىپ كەلەدى», دەدى بيبىگۇل جەكسەنباي.
سەناتور تانىمال تاريحي تۇلعالاردىڭ ءومىربايانىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باعدارلاماسىندا بەلسەندى تۇردە زەرتتەۋدى ۇسىندى. اتاپ ايتقاندا, جوعارى جانە ورتا ارناۋلى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى ءۇشىن شايسۇلتان شاياحمەتوۆ اتىنداعى ستيپەنديا تاعايىنداۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراۋ كەرەك. دەپۋتات سونىمەن قاتار ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىن تولىققاندى ۇلتتىق عىلىمي ينستيتۋت رەتىندە قايتا قۇرۋ, سونداي-اق الماتى قالاسىنداعى پەداگوگ كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ينستيتۋتىنا ش.شاياحمەتوۆتىڭ ەسىمىن بەرۋدى ۇسىندى.
جاۋاپكەرشىلىك بارىنە ورتاق
دەپۋتات اندرەي لۋكين انىقتالعان قۇقىق بۇزۋشىلىق فاكتىلەرى, كاسىپكەرلەردىڭ مۇددەلەرى مەن جاۋاپقا تارتىلعان كىنالىلەردىڭ سانى اراسىنداعى تەڭگەرىمسىزدىك ماسەلەسىنە نازار اۋداردى. سەناتور بۇعان اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ جەتىلدىرىلمەۋى سەبەپ ەكەنىن ايتىپ, قۇجاتقا بىرقاتار تۇزەتۋ ەنگىزۋدى ۇسىندى.
2023 جىلى بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى 14 مىڭ زاڭسىز تىيىم الىنىپ تاستالدى, 500 ملن-نان استام تەڭگە بولاتىن 4,5 مىڭنىڭ ۇستىندە ايىپپۇل جويىلدى. زاڭ تالاپتارىنىڭ بۇزىلعانى ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان 680 لاۋازىمدى تۇلعا تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە جانە 121 ادام اكىمشىلىك جازاعا تارتىلدى. سەناتور كىنالى قىزمەتكەرلەر كوپ جاعدايدا تارتىپتىك جازاعا تارتىلۋ نەمەسە جاۋاپتى بولۋدان مۇلدەم جالتاراتىنىن اتاپ ءوتتى.
ء«بىرىنشى كەزەكتە, الشاقتىق اقبتك-ءنىڭ 173-بابى قۇرامى قۇرىلىمىنىڭ السىزدىگىنە بايلانىستى بولىپ وتىر. كەيىنگى 6 جىلدا وسى باپپەن 63 قۇقىق بۇزۋشىلىق تىركەلدى. وسى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ سۋبەكتىلەرى – تەك قاداعالاۋ جانە باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن جۇزەگە اسىراتىن مەملەكەتتىك ورگاندار, ال قالعان مەملەكەتتىك ورگانداردى وسى باپپەن جازاعا تارتۋعا بولمايدى», دەدى ا.لۋكين.
سەناتور ايتقان الشاقتىقتىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – اقبتك-ءنىڭ 32-بابىنا سايكەس تارتىپتىك جازالانۋعا ءتيىس اسكەري قىزمەتشىلەردى, ارناۋلى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن كاسىپكەرلىك قىزمەتكە زاڭسىز ارالاسقانىنا اكىمشىلىك جاۋاپتىلىققا تارتۋ مۇمكىندىگىنىڭ بولماۋى. «وسى قۇقىقتىق ولقىلىقتى جويۋ ماقساتىندا اقبتك-ءنىڭ 173-بابىنىڭ ديسپوزيتسياسىن قايتا قاراۋدى ۇسىنامىز. كودەكستىڭ 173-بابى 2-بولىگىمەن تولىقتىرىلسىن, ەگەر ولاردا قىلمىستىق جازالاناتىن ءىس-ارەكەت بەلگىلەرى بولماسا, زاڭدى كاسىپكەرلىك قىزمەتپەن اينالىسۋعا كەدەرگى كەلتىرۋگە بايلانىستى ءىس-ارەكەتتەرگە جاۋاپتىلىق كوزدەلسىن», دەدى سەناتور.
شەكارالىق اۋىلدار وركەنيەتتەن شەت قالا ما؟
ۇكىمەت شەكارا ماڭىنداعى اۋىلداردا تۇراتىن ازاماتتاردىڭ ءومىرىن جاقسارتۋ جونىندە ناقتى شارالار قابىلداۋى قاجەت. سەناتور ارمان وتەعۇلوۆ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ماسەلەلەرىن جاريا ەتتى.
ونىڭ مالىمەتىنشە, ەلىمىزدىڭ شەكارالاس اۋداندارىندا 1 ميلليون 786 مىڭ ادام تۇراتىن 1 892 ەلدى مەكەن ورنالاسقان. ونىڭ ىشىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى شەكارا ماڭىنداعى 121 اۋىلدا 91 مىڭنان استام حالىق تۇرادى. دەپۋتات ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك جولدىڭ ناشار ەكەندىگى, سۋدىڭ جەتىسپەۋى, ينتەرنەت پەن ۇيالى بايلانىس ساپاسىنىڭ تومەندىگى, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنىڭ جوعارىلىعى جانە ت.ب. ماسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعانىن ايتتى.
«7 اۋداننىڭ 25 ەلدى مەكەنى اۋىزسۋمەن تولىق قامتىلماي, سۋدى قۇدىقتان نەمەسە تاسىمالداۋ ارقىلى ءىشىپ وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا سۋبسيديا مەن ميكروكرەديتتەر شەكارا ماڭىنداعى اۋىلداردى تولىق قامتىمايدى. 10-نان استام ەلدى مەكەندە ينتەرنەت مۇلدەم جوق, ال ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جۇيەسىنىڭ توزۋ دەڭگەيى 90%-عا جەتىپ وتىر. وبلىس ورتالىقتارىنان وتە الىس جەردە ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردىڭ كوپتىگىن ەسەپكە العاندا ولاردى جالعايتىن جولدار دا توزىعى جەتكەن», دەدى سەناتور.
سەناتور وتەعۇلوۆ پرەمەر-مينيسترگە ارناعان ساۋالىندا وسى ماسەلەلەردى شەشۋ جونىندە بىرقاتار ۇسىنىس ايتتى. «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن جوبالار اراسىندا شەكارالاس ەلدى مەكەندەر ءۇشىن ەرەكشە ارتىقشىلىقتار بەرۋدى, سونداي-اق شەكارالاس ەلدى مەكەندەرگە ينۆەستيتسيالىق سالىمداردىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن شىعىستاردىڭ وتەۋ پايىزىن سالىستىرمالى تۇردە جوعارىلاتۋدى ۇسىنامىن. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ينۆەستورلاردى تارتۋ ارقىلى ءوندىرىس قۋاتىن ۇلعايتۋ كەرەك. سونداي-اق اۋىل كاسىپكەرلىگىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى پروبلەمالارىنا, ونىڭ ىشىندە كەپىل مۇلكىنىڭ وتىمسىزدىگىنە بايلانىستى نەسيە رەسۋرسىنا قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەستىگىنە نازار اۋدارۋ قاجەت», دەدى دەپۋتات ارمان وتەعۇلوۆ.
سونداي-اق وتىرىس بارىسىندا سەناتور ەرنۇر ايتكەنوۆ پاۆلودار وبلىسىنىڭ «ەرتىس ورمانى» ورمان رەزەرۆاتىندا اۋىلداردى سۋ باسۋ جانە ءورت شىعۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعانىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى دەپۋتات ۇكىمەتتى اتالعان پروبلەمالاردى شەشۋگە ارنالعان شارالاردى قارجىلاندىرۋعا ىقپال ەتۋگە شاقىردى. ولگا بۋلاۆكينا دا اباي وبلىسىندا ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن ۇلعايتۋ, ولارعا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ شارالارىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن كوتەردى.
دەپۋتات جانبولات جورگەنباەۆ قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى گەنەتيكالىق بانكىنىڭ قىزمەتىن جانداندىرۋدى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ نەگىزگى رەسۋرستارىن تولىقتىرۋ, ساقتاۋ, ءوسىمىن مولايتۋ باعىتىنداعى جۇمىستى ءتيىستى دەڭگەيدە قارجىلاندىرىپ, وعان «ۇلتتىق» مارتەبە بەرۋدى ۇسىندى.
ال رۋسلان رۇستەموۆ سىر وڭىرىندە سۋارمالى جەرلەردىڭ تۇزدانۋىنا بايلانىستى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. دەپۋتات اتاپ وتكەندەي, قازىرگى تاڭدا قىزىلوردا وبلىسىندا مامانداندىرىلعان توپىراقتانۋ زەرتحاناسىن اشۋ قاجەتتىلىگى ارتىپ وتىر.
سەناتور عالياسقار سارىباەۆ ەلدەگى اۋەجايلار قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارىنا سايكەس كەلمەيتىنىن جانە اۋەكومپانيالار اراسىندا باسەكەلەستىكتىڭ جوقتىعىن ايتسا, بەكبولات ورىنبەكوۆ «قاراسۋ-وتەگەن» ۋچاسكەسىندەگى رەسپۋبليكالىق جولدى كۇردەلى جوندەۋگە جانە «قورداي» شەكارالىق وتكىزۋ بەكەتىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋعا قاتىستى ماسەلەنى قوزعاپ, ساۋال جولدادى.