شىڭعىستايداعى نەمىس قىزى

ورالحان ونى اڭگىمەسىندە اۋىلعا كەل­گەن نەمىستىڭ قىزىنا عاشىق بولعان بوزبالا رەتىندە كورسەتكەنىمەن, نۇرلان اقساقال «عاشىق بولعان مەن ەمەس, ءوزى», دەپ كەڭك-كەڭك كۇلەتىن. ءيا, ول تۋرالى ورالحان بوكەي ەستەلىكتەرىنىڭ بىرىن­دە «كىشكەنتاي كۇننىڭ باسى سەكىلدى كۇن­باعىستى شىڭعىستايعا نەمىس قىزى لۋيزا اكەلگەن. ونى اۋىلدىقتار كۇنباعار دەپ كەتكەن. مەنىڭ كىندىك شەشەم, اننانىڭ ۇيىندە تۇردى. سول كۇننەن باستاپ, لۋيزا ەكەۋمىز دوستاسىپ كەتتىك. قالادا وسكەن نەمىستىڭ قىزىنا كۇنباعىستىڭ اراسىندا اتقا ءمىنۋدى ۇيرەتتىم» دەگەن ەدى. 

وقيعا جەلىسىنە شولۋ جاساساق, ۇلى جەڭىسكە ون جىل  تولىپ, شىڭعىستايلىقتار ۇلان-اسىر توي جاسايدى. التايدىڭ اسپانىندا ءان اۋەلەپ, ءار ۇيدە قازان كوتەرىلەدى, شىرماۋىقتان سىرا اشىتىلادى. ءماز-ءمايرام ەل كلۋبتىڭ ەسكى تاقتايىن تەپكى­لەپ, بي بيلەيدى, ارتىنشا كينو كورسەتى­لەدى. الايدا ايرانداي ۇيىعان اۋىل­دىڭ شىرقىن كۇندەردىڭ كۇنى شىبىق ءمىنىپ, اۋىلعا قاراي جۇگىرىپ كەلە جاتقان قارا تابان اۋىلدىڭ بالاسى بۇزعان. «ەلدى الاتايداي بۇلدىرگەن شىبىق ءمىنىپ, اۋىلدىڭ ۇستىنەن شاڭداتىپ, شاپقىلاپ وتكەن قارا بالا بولدى. ول قۇيرىعىن سابالاپ, قۇيىن-پەرەن جۇگىرگەن كۇيى بار داۋسىمەن «نەمىس كەلە جاتىر, نەمىس كەلە جاتىر» دەپ جەر جاڭعىرتا ايعايلايدى», دەپ سۋرەتتەيدى جازۋشى. راس, ورالحان – سۋرەتكەر جازۋشى. ليريكاعا تولى پوۆەسىن جازا وتى­رىپ, التاي تابيعاتىن, كەشقۇرىمعى بۇق­تىر­ما سارىنىن, ونىڭ دولى تولقىنى جار قاباقتى تەپكىلەپ, اۋىل ىرگەسىن قوپا­رىپ جاتقانىن, كوكتەمگى تاسقىندا تەرەك-تالدى تامىرىمەن ج ۇلىپ, اعىزىپ اكەتىپ بارا جاتقانىن دالمە-ءدال بەينەلەيدى. ورالحان جازعان بۇقتىرمانىڭ تەنتەك­تىگى ءالى كۇنگە باسىلعان جوق. اۋىلدىڭ ەتەك جاعىنداعى ۇيلەردىڭ كوبىن سۋ شايىپ, كەمىرىپ جاتىر. تابيعاتتىڭ بۇل مىنە­زىنە توسقاۋىل بولاتىن نە تەحنيكا, نە تەح­نولوگيا تابىلماعان...

سويتسە, كەشە عانا قان مايداندا قارسى سوعىسقان نەمىستىڭ قىزى اۋىلعا اگرونوم بولىپ كەلە جاتىر ەكەن. اۋەلدە ەل ونى جاۋدىڭ قىزى دەپ جاقتىرماعان. كۇنباعىس جەيمىز بە دەپ, كەلەكە قىلعان. اپپاق شاشى يىعىنا توگىلگەن اققۇبا قىز اۋىلعا كىرگەندە, جات-جۇرت كورمەگەن اۋىل حالقى قوعاداي جاپىرىلىپ جول بەرىسكەن. قالاي دەسەك تە, اڭقىلداعان اۋىل حالقى قۇشاق جايماسا دا, كەۋدەسىنەن يتەرمەگەن. كۇڭكىلدەپ سويلەگەندەردى نۇرلاننىڭ شەشەسى تىيىپ تاستاپ, كولحوز كەڭسەسىنە قاراي جول سىلتەپ, قارشاداي قىزدى شىعارىپ سالعان. ماحاببات حيكاياسى وسى كۇننەن باستالادى. اننا كەمپىردىڭ ۇيىنەن شىقپايتىن نۇرلان ەندى ول جاققا بارۋعا جۇرەكسىنەتىندى شىعاردى. كوڭىلى لۋيزاعا اۋىپ, ناعىز ماحابباتىن كەزىكتىرگەندەي كۇي كەشتى. ءيا, اۋىلدىق جەردە سولاي ەمەس پە ەدى؟! سىرتتان كەلگەن قىزعا اۋىلدىڭ بوزبالالارى سۇقتانا قاراپ, ءسوز سالعىش كەلەر ەدى. بىراق سوڭعى جيىرما-وتىز جىلدا شەتەلدى قويىپ, باسقا قالانىڭ قىزى جات اۋىلعا جۇمىسقا بارا قويمايدى. زامان وزگەرگەن. «ديپلوممەن اۋىلعا» باعدارلاماسى دا وزگە وڭىرلەردەگى ستۋدەنتتەردى ءىشىنارا بولماسا, بۇرىنعىداي تارتا المادى. كەرىسىنشە, قالاعا ءبىر ىلىنگەن بالا قايتىپ اۋىلعا اتتاپ باسقىسى كەلمەيتىندى شىعاردى. بەس-ون جىل بۇرىن جاستار استانا مەن الماتىنى كوكسەسە, قازىر شەتەل اسۋدى ارمان قىلدى. اسىپ كەتىپ جاتقانى قانشاما؟! ال لۋيزاداي اگرونوم ماماندىعىن تاڭداپ, التايدىڭ قۋىسىندا جاتقان اۋىلعا شىناشاقتاي قىزدى قۋىپ اپارا الماسىڭىز انىق. اتا-انانىڭ دا جىبەرگىسى جوق. اۋىل دەسە, ات-تونىمىزدى الا قاشاتىندى شىعاردى. بولاشاقتى اۋىلمەن بايلانىستىرعاندى قويدىق. باقىت دەگەن شەتەل اسساڭ كۇتىپ تۇراتىنداي كۇيگە تۇستىك. قارىشتاپ دامىپ كەتكەن ەلدەي اۋىلعا ەكزوتيكا رەتىن­دە قاراۋدى شىعاردىق. اۋىل پەشىنىڭ سۋرە­تىن الەۋمەتتىك جەلىگە جۇكتەپ, «ەسىڭىزدە مە؟» دەپ جازاتىن جاس­تار شىقتى. سولار شىركىن, لۋيزاداي اۋىلعا بارار ما ەدى؟ لۋيزا شىڭعىستايعا جاڭالىعىمەن, جاڭا­شىلدىعىمەن باردى. بۇعان دەيىن اۋىل ەلى تارى ەگىپ, ونى تالقان قىلۋدى عانا بىلسە, نەمىس قىزى قارا – دالاعا كۇنباعىس ەگىپ, ەلدى تاڭعالدىرعان. شەمىشكە تۇقىمىن ۇر­لاپ, باۋ-باقشاسىنا شاشقانداردىڭ ۇر­لى­عى تامىز تۋا اشىلىپ قالعانى قى­زىق. كۇنباعىس ساپ-سارى كۇندەي دوڭگە­لە­نىپ, باس جارعان. (ۇرلىق قىلعاندار­­دىڭ دا باسى جارىلعان شىعار). اۋىل ەلىنىڭ وسىدان سوڭ كەشە عانا كورمەستەي بولىپ جۇرگەن نەمىس قىزىنا قۇرمەتى ارتادى. تەك اۋىلداعى جالعىز كولىكتى تىزگىندەپ جۇرگەن قوجاقتىڭ عانا جۇرەگى جىبىمەگەن. ءتىپتى, لۋيزانى «فاشيست» دەپ ۇرىپ تا جىبەرگەن. ىشىندە قاتىپ قالعان كەك بار ەدى. اكەسى سوعىستان قايتپاعان. جاۋ قولىنان قازا تاپسا كەرەك. سول ءۇشىن دە قوجاقتىڭ لۋيزاعا دەگەن كوزقاراسى وزگەرمەسى انىق ەدى. ال ونىنشى سىنىپتاعى نۇرلان شىنايى عاشىق. بار ويى وزىنەن بىرەر جاس ۇلكەن لۋيزادا. لۋيزا كەلگەلى مىنەز-قۇلقى دا وزگەرگەن. ەسەيگەن. اكە-شەشەسىنە قولعابىس قىلىپ, قارىنداسى شول­پانعا قامقورلىعىن كۇشەيتكەن. بارى­نە ۋاقىت تاپتى. سول زامانداعى قا­زاق حالقىنىڭ كەڭدىگى قانداي؟! اۋىلعا 1910 جىلدارى جەر اۋىپ كەلگەن گريشا مەن اننانى دا بوتەنسىگەن جوق. جو-جوق, اۋەلدە قوراسىن, مونشاسىن ورتەپ جى­بەر­گەن باسبۇزارلار دا بولعان. بىراق بارار جەر, باسار تاۋى قالماعان ەكى جاس شىڭ­عىس­تايعا ءسىڭىسىپ كەتكەن. ايتقانداي, ورال­حان­نىڭ كىندىگىن كەسكەن اننا كەمپىر ەدى. ول تۋرالى بۇل پوۆەسىندە عانا ەمەس, باس­قا دا شىعارمالارىندا كەزدەسەدى. ەستۋىم­شە, توقساننان اسىپ بارىپ كوز جۇمعان اننانى اۋىلدىقتار مۇسىل­مان­شا جەرلەگەن كورىنەدى. شىندىققا سايا­تىن ءسوز. سەبەبى, شىڭعىستايدىڭ قاق ورت­­اسىن­داعى مۇسىلمان زيراتىنان باس­قا بەيىت­تەر­ جوق. قازاعى دا, ورىسى دا بۇق­تىر­ما جا­عا­سىنداعى قاباقتا تىنىش­تىق تاپقان.

ول زامان مەن بۇگىنگى شىڭعىستايدىڭ تىنىسى دا, تىرشىلىگى دە وزگەرگەن. اۋىلدىڭ ماڭايىنا جايقالتىپ كۇنباعىس ەگۋ بىلاي تۇرسىن, ەگىن ەگىلمەيدى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا بازارى تارقاعان اۋىلدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مال عانا. اۋىلدىقتار الا جازداي جەم-ءشوبىن ازىرلەپ الىپ, التى اي قىستا موماقان كۇن كەشەدى. كىم ءبىلسىن, كۇندەردىڭ كۇنى اۋىلدىڭ اجارىن ەنگىزەتىندەي لۋيزا قىز قايتا ءبىر اينالىپ سوعاتىن شىعار...