«ۇلگىلى ءىس»

ماقالانىڭ الدىندا اۋىل مول­­­داسى قالي كەركۇنان ۇلىنىڭ «مۇ­­عا­لىم كەرەك» اتتى كىشكەنتاي حابار­­لاندىرۋى بەرىلگەن. وندا: «قارا­تورعاي بولىسى, 5-ءىنشى اۋىلىنىڭ «شورتاندى» دەگەن جەرى­نەن سالىپ جاتقان مەدرەسەمىز سەن­تيابرگە قارسى بىتەدى. جاڭا تəرتىپپەن 4-5 جىلعا شەيىن بالا وقىتۋعا جارايتىن جاقسى مۇعالىم كەرەك. بەرەتىن جالۋانيەمىز: ايىنا 30 سوم, بويداق بولىپ تاماقتى بىزدەن ىشسە, ايىنا 15 سوم. بۇعان ريزا بولىپ كەلەمىز دەۋشىلەر مىناۋ ادرەسپەن حابارلاسسىن. گ.تۋرگاي. ۋپراۆيتەليۋ كارا­كۋگينسكوي ۆولوس-تي, دليا پەرەداچي مۋللا-كاليۋ كەركۋنانوۆۋ.

موللاعالي كەرقۇنانۇعلى» دەلىنگەن. ەندى ماقالانىڭ تولىق نۇس­قاسىن وقيىق.

«تورعاي ۇيەزى, قاراتورعاي بو­لى­سىندا 120 ءۇي «سارى» دەگەن ەل بار. بۇل ەلدىڭ بۇرىننان تۇتىنىپ كەلە جاتقان ءبىر سالتى: ولگەندەردىڭ باسىنا شىعارعان سالتى اتا-انانىڭ ۇلى ۇلەسىن الۋشى ەدى. كىسى ولگەن سوڭ ءبىر جىل تولار-تولماستا ات شاپتىرىپ, ياكي ات شاپتىرماي اس بەرۋشى ەدى. وتكەن 1914-ءنشى جىل ىشىندە بۇل ەلدىڭ بۇكىل تورعاي ۇيەزىنە ءماشھۇر ءۇش قادىرلى اقساقالدارى: ايعوجا ايابەرگەنۇعلى, ماديار كوجەكۇعلى ھəم اساۋباي جۇرىن­ۇعلى دۇنيەدەن قايتتى. بۇرىنعى عادەت بويىنشا بۇلارعا ات شاپ­تىرىپ, اس بەرەتىن شىعار دەپ جۇيرىك اتى بارلار دəمەلى بولىپ, اتتارىن جاراتا باستاعان كەزدە, بۇل ەل بۇرىنعى ءىس بەرەتىن عادەتىن كەنەتتەن تۇجىردى.

اسقا شىعاراتىن مالىمىزدى «سارىنىڭ» ورتالىق «شورتاندى» دەگەن جەرىنە مەشىت ھəم مەدرەسە سالۋعا جۇمسايتىن بولدىق, استى دوعاردىق دەپ حابار تاراتتى. بۇل ەلدىڭ سۇيەككە سىڭىسكەن بۇل عادە­تىن تاستاتۋعا سەبەپشى بولعان كىسى – عالي كەرقۇنانۇعلى دەگەن سول ەل­دىڭ موللاسى. موللانى قوستاپ, ونىڭ پىكىرىن قۋاتتاۋشىلار سول ەلدىڭ اۋىلناي, ستارشيناسى بيجان توققوجاۇعلى ھəم نارودني سۋدياسى ىبراي ماديارۇعلى. بۇل ۇشەۋى «سارى»-نىڭ ءبىرسىپىرا اقساقال, قاراساقالدارىن جيناپ الىپ, ۇلكەن ءۇش اقساقالعا اس بەرۋ جايىن كەڭەسكەن. بۇل جيىلىستا عالي موللا ايتادى: «اقساقالدار­عا اس بەرۋ ورنىنا باسقا ءبىر پايدالى ءىس قىلالىق. ولارعا اس بەرمە­دىڭ دەپ, ەشكىم ءبىزدىڭ حالقىمىز­دى قارىمتالاماس. اس بەرۋدەن ءمۇيىز شىعاتىن بولسا, باياعىدان بەرى اس بەرىپ كەلە جاتىرمىز عوي. ونان قانشا ابىروي الىپ, جۇرت الدىنا شىقتىق. ءبىر تويعان تاماق جينال­عان جۇرتقا قانشاعا ۇنەم بولادى. شاريعاتقا سالعاندا دا اس بەرۋ­دىڭ ءجونى جوق, ىسىراپ قىلىپ كۇنə تاپپاساق, الار ساۋابىمىز شامالى. ەندى ونان داعى مۇنان بۇلاي بۇرىنعى بۇل اداسقاندىعىمىز­دى تاستاپ, ولىككە ساۋاپ بولار­لىق ەل-جۇرتقا تەگىس پايداسى تيەرلىك ورىنعا شىعىندانالىق. ايعوجا, ماديار ھəم اساۋبايعا ءبىز اس بەرمەسەك, مۇنىمىز كەيىنگە «سارى»-نىڭ بالاسىنا ۇلگى بولىپ, بۇل جامان عادەت جوعالادى. بيجان, ىبىراي ۇشەۋمىز وسىنى ويلاپ, ءۇش اقساقالدىڭ اسىنا ارنالعان مالدى مەشىت, مەدرەسە جولىنا جۇمساۋعا قاۋلى قىلىستىق. ەندى, كوپ سەندەر نە ايتاسىڭدار؟» دەپ ءسوزىن اياقتادى.

جيىلعان كوپتىڭ ءبىرسىپىراسى «ويباي, اتاۋسىز قالدىرۋ دەگەن نە سۇمدىق. قايداعى ەلىمىزدىڭ باس ادامدارى تۇسىندا اتا-بابادان كەلە جاتقان عادەتىمىزدى تاستاپ, جۇرتقا نە بەتىمىزبەن قارايمىز», دەپ ءارلى-بەرلى تارتىسقان. اقىرىندا جۇرت عالي موللانىڭ ءسوزىن ماقۇلداپ, مۇنان بۇلاي اسقا ارناعان مالدى, ءپىتىر ساداقاسىن, قۇران تەرىسىن مەشىت, مەدرەسە پايداسىنا بەرمەك بولىپ, سولاردى جيناپ تۇراتىن قازىناشىلىققا بيجاندى سايلاپ تارقاسقان. سونان بەرى اس مالىنان, پىتىرىنەن ھəم قۇران تەرىسىنەن جينالعان 8 ءجۇز سوم شاماسىندا بولىپتى. ەندى, سولارعا كەرەك كىرپىش قويىلىپ جاتىر. عالي موللانىڭ پلانىنشا: مەدرەسە التى بولمەلى بولادى. ۇشەۋى مۇعالىمگە ارنا­لىپ, ۇشەۋىندە بالالار وقيدى. مەد­رەسە سەنتيابرگە شەيىن بىتسە كەرەك. سونان سوڭ ءبىر جاقسى مۇعالىم الدىرىپ, بالالاردى جاڭا تəرتىپپەن وقىتپاقشى.

Əر جەردەن عالياداي جۇرت قامى ءۇشىن ءوز پايداسىن قياتىن موللالار كوبەيسە, ونداي موللالارعا بيجان, ىبىرايداي سەرىك تابىلسا, ءبىزدىڭ كەنجە قالعان جۇرتتىڭ ىلگەرى باسۋىنا ۇلكەن سەبەپشى بولار ەدى-اۋ. بۇلاردان باسقالار دا ۇلگى الار دەپ ءۇمىت ەتەمىز», دەپ جازىلعان. اۆتور ءوز ەسىمىن بۇركەنشەك ەسىم­­مەن «تورعاي ۇلى» دەپ بەرگەن. ءبىز جازعان مۇنى جازعان الاش ارداقتىسى مىر­جا­قىپ دۋلاتوۆ دەپ جوبالايمىز.

ماقالادا ايتىلعان قاراتور­عاي بولىسىنىڭ 5-اۋىلى – قازىرگى قوستاناي وبلىسى امانگەلدى اۋدانى قابىرعا اۋىلدىق وكرۋگى. بۇل – مەنىڭ تۋعان اۋىلىم. وسى ەلدى مەكەنگە قاراستى شور­تاندى وزەنىنىڭ جاعاسىندا سالعان مەشىت پەن مەدرەسە بەرتىنگە دەيىن ساق­تالدى. كەڭەس زامانىندا بولىم­شەنىڭ قويماسى بولدى. بۇل مەدرەسە دە ءدىن وقۋى عانا ەمەس, جاديتتىك باعىتتا دا ءبىلىم بەرىلگەن. وسى ءبىلىم ورداسىنىڭ اشىلۋىنا ۇيىت­قى بولعانداردىڭ ءبارى دە ەلگە سىيلى تۇلعالار. قىسقاسى, وتكەن عاسىر باسىندا شاعىن اۋىلدىڭ باس كوتەرەر ازاماتتارىنىڭ سان عاسىردان بەرى قالىپتاسقان ساۋىن ايتىپ, ات شاپتىرىپ, اس بەرەتىن داستۇردەن باس تارتىپ, ونىڭ ورنىنا بالالار ساۋاتىن اشىپ, ءبىلىم الاتىن مەدرەسە سالۋ تۋرالى باس­تاما كوتەرىپ, سونى ىسكە اسىرعانى – بۇگىنگى كۇنگە دە ۇلگى بولاتىن ىزگى ءىس دەپ ايتامىز.