«ۇلت جۇمىسى – ۇلكەن جۇمىس, ۇلكەن جۇمىسقا كوپ جۇمىسشى كەرەك», دەپتى احمەت بايتۇرسىن ۇلى. ءيا, ۇلت جۇمىسى – شىنىندا ۇلكەن جۇمىس. ەل بولعان تۇستا سول ۇلت جۇمىسىنا كوپ بولىپ جۇمىلدىق, بىرلىككە ۇيىپ, بىلەك سىبانا كىرىستىك. بۇل جولدا تاپقانىمىز دا بار, جوعالتقانىمىز دا شاش-ەتەكتەن. ەندى باردى ايتامىز, كەم-كەتىككە كەلگەندە بىرىمىزگە ءبىرىمىز قارايمىز, كوكتەن تۇسە قالعانداي بۇل نە سۇمدىق دەپ «كوسىلە» شابامىز. تىزگىنىنە «جابىسىپ», شىلبىرىنان جەتەكتەگەندەر دە, ءمىن تاپپاي قىزىل ءسوزدىڭ كوركىن قىزدىرعاندار دا قالىسار ءتۇرى جوق. «شابىسقا» جاڭا تولقىن دا قوسىلادى. ولارعا داۋ ايتا المايسىڭ. تالابىڭ تەرىس دەۋگە قاقىڭ قايسى؟
وسى الا شاپقىننىڭ باستى اتتەگەن-ايى – ۇرپاقتىڭ كەلەشەگىن انىقتاپ, كەمەلدىككە جەتەلەيتىن ءبىلىم بەرۋ ىسىندەگى, دەنساۋلىق سالاسىنداعى بەرەكەسى شامالى, بىرنەشە ون جىلدان بەرى ءار باسشى ءارتۇرلى جۇرگىزىپ, جۇيكەنى جۇقارتقان رەتسىز رەفورمالار دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ساۋاتتى ەلدەن ساۋاتسىز جۇرتقا اينالىپ بارا جاتقانىمىزدى بۇگىن بىرەۋلەردىڭ كوڭىلى ءۇشىن بۇگىپ قالعانمەن, ەرتەڭ اشكەرە بولارى حاق. بار كىنانى جاستارعا, كەمباعال اتا-انالارعا جاپقان بولامىز. ونىمەن اقتالۋ قايدا؟ اۋقاتتىلاردىڭ بالالارى بولەك وقيدى. بۇل دا زامانعا قاراي شىعار. دەگەنمەن از قازاقتىڭ ۇل-قىزى كيەلى جەرىمىزدە, قاسيەتتى توپىراعىمىزدا ءبىر-بىرىنەن الىستاماي, جات بولماي, سىلتاۋدى سەبەپكە اينالدىرماي, قولتىقتاسىپ جۇرۋىنە دانەكەر بولساق, قانە؟ سەبەپ دەگەننەن شىعادى, ءبىز كوپ تۇيتكىلدىڭ سەبەبىن اشىپ ايتپاي, سالدارىمەن كۇرەسەمىز. ويدان-قىردان قۇراعان سىلتاۋلاردى «ساپقا» تىزەمىز. وسىدان كەلىپ سەبەبى كومەسكى تارتادى. ەندەشە سالداردى كولدەنەڭدەتە بەرمەي, سەلكەۋ سەبەبىن انىق ايتساق, جونسىزدىك پىشاق كەستى تىيىلار ەدى. وسىنداي ۇلت ءىسى سىنعا تۇسكەن شاقتاردا «الاش بالاسى, جۇرت قىزمەتىنە كىرىس» ء(ا.بوكەيحان) دەپ ادال ءسوز ايتۋدىڭ ورنىنا جابايى نارىقتى جالاۋلاتىپ, قارا باستىڭ قامىن كۇيتتەپ كەتەتىنىمىز بار. ء«وز كۇنىڭدى ءوزىڭ كورگە» باسىپ, مايلى جىلىككە تالاسقانداردىڭ قىرسىز قىلىعى بۇگىنگى كۇيگە ءتۇسىردى مە ەكەن دەيسىڭ ىشتەن كۇبىرلەپ.
بۇل بايلامدارىمىزعا باس باسىلىمنىڭ 2023 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانىندا جۋرناليست فارحات قايرات ۇلىنىڭ ەنەرگەتيك-عالىم, پروفەسسور داۋرەن احمەتباەۆپەن «وتاندىق ەنەرگەتيكا ەنتىگىپ تۇر» دەگەن تاقىرىپتاعى سۇحباتى دايەك دەپ بىلەمىز. ەسىلىپ ايتار ەسەپتە, كوسىلىپ سويلەر سوزدە ءبارى وڭالىپ كەلەدى دەگەنمەن, كوپ سالانىڭ تىنىسى اشىلماي, ەنتىگىپ تۇرعانىن كىم جوققا شىعارا السىن؟ «ارقا جايلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار؟» دەگەندەي, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تاياۋداعى سۇحباتىندا قاڭتار قاسىرەتىنىڭ استارىن: «...قوردالانعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالار, جالپى توقىراۋدىڭ بيلىك پەن قوعامدى ازدىرىپ-توزدىرۋى سەبەپ بولدى», دەپ اقيقاتتى اشىپ كورسەتتى. قولدان جاسالعان قويىرتپاقتى تايعا تاڭبا باسقانداي العا تارتۋدىڭ ارقاۋىندا ەنتىگۋ مەن دىڭكەلەۋدىڭ جاتقانىنا ءشۇبا بار ما؟ شىندىقتى بۇكپەي ايتقان مەملەكەت باسشىسى ودان الدا قۇتىلىپ, ەس جيۋدىڭ جولىن دا اتاپ ءوتتى.
ەنەرگەتيك-عالىمنىڭ مامان دايىنداۋ ىسىندەگى قازىپ ايتقان دالەلدەرى كوكەيگە قونىمدى. اسىرەسە جۇيەسىزدىك توبىقتان قاعىپ توقىراتقانى انىق. بۇل تالاي ايتىلدى. جاڭا رەفورما جاسالادى, جاقسارادى دەدى. بىراق كەلىپ-كەتىپ جاتاتىن مينيسترلەر قاتىرا قويمادى. ءسوز اعىل-تەگىل, ءىس شۇبىرىندى. مىڭداعان جاس جوعارى وقۋ ورىندارىنا ۇمىتپەن كەلىپ, شالا ساۋات مامان بولىپ, كەتىپ جاتتى. سودان دا بولار, كوبىنىڭ قاتىرما قاعازىنىڭ قادىرى بولماي قالاتىنى. ونىڭ ۇستىنە جوعارى وقۋ ورىندارى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاعانمەن, ولاردى بىتىرگەن ماماندى كۇتىپ وتىرعان, «كەل» دەيتىن جۇمىس ورنى كەمشىن ەدى. قيتۇرقىسى ەستەن تاندىرعان جەكەشەلەندىرۋدە ىسكە جارايتىندى ءتۇرلى جولمەن قانجىعاسىنا بايلاپ العاندار – وكتەم, شەتىنەن ءوزىم بىلەم ەدى. قاراپايىم حالىقتىڭ كوكەيىن ەل بولۋ ماقتانىشى كەرنەدى. وسى ەكىگە جارىلۋ: باي مەن كەدەي دەگەندى جىلتىڭداتتى. اقىرى دالاسى دارقان, بايلىعى مول جۇرتتان اسان مەن ۇسەندى شىعارىپ تىندى. قازىرگى زامانداعى اسان مەن ۇسەنىمىز كوزدەرى كۇڭگىرتتەنىپ, ەكى جاققا قاراپ تۇرعان سەكىلدى.
قانشا جەردەن «كوزىنە» كۇل شاشساق تا, سوۆەت كەزىندە مامان دايىنداۋ جۇمىسى جۇعىمدى ەدى. ەڭبەك ورىندارى قالادا دا, دالادا دا بارشىلىق بولاتىن. ەندى زەردەڭە سالساڭ, ادالدىقتان اتتاماعان تولقىن-تولقىن ۇرپاق قان-سورپاسى شىعىپ جيعان حالىق مۇلكىن حانتالاپايعا سالعان اشكوزدىك, پرەزيدەنت ايتقان بيلىك پەن قوعامدى ازدىرىپ-توزدىرۋعا اكەلدى. ا.بايتۇرسىن ۇلىنا جۇگىنسەك, بۇقارانىڭ ۇلىن ۇلشا تاربيەلەۋگە ەمەس, قۇلشا تاربيەلەۋگە جەتكىزگەندەيمىز. سودان بولار ولاردىڭ جالتاق, جەتەكشىل بولىپ بارا جاتقانى. مۇنىڭ ءتۇپ تامىرىن بىلىمسىزدىكتەن ىزدەۋ كەرەك شىعار. سۇحباتتاعى مىسالعا كوز جۇگىرتەلىك: «ناعىز كەرەك پاندەر قىسقارتىلىپ كەتتى. ال, شىن مانىندە, ءبىز تاجىريبە تۇرماق, تەوريانىڭ ءوزىن دۇرىس وقىتا المادىق», دەپ بۇرىن ەنەرگەتيكتەردى تەحنيكۋمدار ءتورت جىل وقىتاتىنىن تىلگە تيەك ەتىپ, وقىتۋ باعدارلامالارى سوزدە بار, ىستە جاداعاي ەكەنىن العا تارتادى. باعدارلاما وڭباسا, ءبىلىم وڭا ما, ىسىنە جەتىك مامان شىعا ما؟ ءبىز وسقىرا قارايتىن سوۆەتتىك عىلىمنىڭ ارقاۋىندا اقش ەنەرگەتيكا باعدارلاماسىن جاساپ, سول بويىنشا كادر ازىرلەپ جاتقانىن ەسكە سالادى. بۇل قالاي دەگىزە بەرەتىن ەنەرگەتيكانىڭ ءتۇيىنى تۇيدەك-تۇيدەك تۇيتكىلدەرىن بىلايشا تىزبەكتەيدى: «جاۋاپتى ورىندا بىلىكسىز مامان وتىرسا, ناشار مەنەدجەر بولماعاندا قايتەدى؟ ەنەرگەتيكانى دارىگەر نە مال دارىگەرى باسقارسا, ناشار بولماعاندا نەسى قالادى؟بىزدە ەنەرگەتيكانى ەنەرگەتيك باسقارمايدى, دۇرىسى باسقارتپايدى. سەبەبى ول جۇمىستىڭ جايىن بىلەدى. ال ونداي ادام بيلىكتەگىلەرگە قاشاندا كەدەرگى كەلتىرەدى», دەيدى پروفەسسور. راسىندا, قازىر ءىسىن بىلگەندى ەمەس, باس شۇلعىعىش بىلمەيتىندى قولاي كورەدى. قۇلاقتىڭ تىنىشتىعىن ويلايدى. بىردەڭە بولا قالسا اناعان, مىناعان يتەرە سالىپ, بىرەۋدى كىنالى ەتىپ, قۇتىلىپ كەتەدى.
بۇل ەندى ايداي راس ءسوز. اباي ايتپاقشى, راس سوزدە جالعاندىق بولمايدى. توقىراۋ مەن تۇرالاۋدى ءبىز وسىدان ىزدەپ, ءتۇيىنىن تاپ باسساق, كوپ تۇيتكىل اتتەڭ-ايدان ارىلىپ, جۇرت تالابى مۇلتىكسىز ورىندالار ەدى. تاعى ءبىر ماسەلە تۋرالى اششى بولسا دا اقيقاتتى اتايدى. بار ماسەلەنى شەشەتىن: بولبىراپ قالعان بوس بەلبەۋ ەمەس, ءبىلىمى مىقتى, بىلىگى زامان تالابىنا ساي مىق شەگەدەي كادر دەگەن ۇعىم بولۋشى ەدى بۇرىندارى. ولار نەگىزىنەن تاس كوشەدە, تاس ۇيدە وسكەندەردىڭ اراسىنان ەمەس, اۋىل ەلدەن, جەر قاسيەتىن بىلەتىن, جۇرتىم دەگەن ۇعىمدى قاراپايىم اتا-اجەسىنىڭ سوزىنەن ساناسىنا سىڭىرگەن, ء«تايتىن» تۇسىنگەن, اكە-شەشە ىمىنان ۇققان, جاقسى مەن جاماندى, وبال مەن ساۋاپتى اجىراتا الاتىن العىرلاردىڭ اراسىنان تاڭدالاتىن ەدى. قازىر ول تاڭداۋ قاعابەرىستە قالدى. كەشە اتقا مىنگەندەردىڭ ۇل-قىزى مۇراگەر بولىپ, جىلى ورىنتاققا ولشەمى كەلمەسە دە, سۋىتپاي-اق قونجيا قالاتىن ادەت ورنىعا باستاعانداي. بىراق سول اكىم, مينيستر بولعانداردىڭ ءۇمىت ارتقان جەتكىنشەكتەرىنىڭ كەيبىرى سەنىمگە داق ءتۇسىرىپ, سان سوقتىراتىنىن كىم جوققا شىعارسىن؟ ەنەرگەتيك-عالىم احمەتباەۆ وسىنداي كەلەڭسىزدىككە توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن: ء«مينيستردى جوعارىدان توپ ەتكىزىپ قويا سالماي, تومەننەن جوعارىعا قاراي ساتىلاپ دايارلاۋ كەرەك. ايتپەسە, كەڭسەدەن شىقپاعان ادامعا شيكى نان دا جاقسى, پىسكەن نان دا جاقسى ەمەس پە؟» دەيدى. مۇنداي كۇلكىلى تىرلىكتەر بارشىلىق. ۇيات بولدى-اۋ دەمەي, بەدىرەيىپ تۇراتىندار دا از كەزدەسپەيتىن بولىپ بارادى. بۇل ەتەك الا بەرسە, ۇلت سورىنا اينالىپ جۇرەر.
كوكتەم جەر-الەمدى قالاي تۇرلەندىرسە, عىلىم جاھاندى جاڭعىرتادى. اقىلدى قازاق اباي ايتپاي ما: «...مالدى سارپ قىلىپ, عىلىم تابۋ كەرەك. وزىڭە تابىلماسا, بالاڭ تاپسىن. عىلىمسىز احيرەت تە جوق, دۇنيە دە جوق. عىلىمسىز وقىعان ناماز, تۇتقان رۋزا, قىلعان قاج ەشبىر عيبادات ورنىنا بارمايدى». بۇل اقيقاتتىڭ اقيقاتى. اقيقاتتى باسقا ەمەس, «قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم» دەپ ادام رەتىندە ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل, داۋلەتى مەن ساۋلەتى بابالارىنان ۇزىلمەي كەلە جاتقان, سونى مىسە تۇتىپ وتىرىپ قالماي, ۇلتىم قايتسە ىرگەسى بەرىك جۇرت بولار ەكەن دەپ «قايران ءسوزىن» شىن ابىز اباي ايتىپ وتىر عوي. اباي ءسوزىن, الاش ءسوزىن ەرتە ۇققان ارىستار عىلىمى دامىعان ەلدىڭ كەرەمەتتەرىنە ەرتە ۇمتىلعان. «عىلىمى وسكەن ەل – مادەنيەت تاريحىندا شىن وسكەن ەل. عىلىم-تاربيەسى وركەندەگەن ەل – وسەر ۇرپاعىن, حالىق قوعامىن شىن كوگەرتكەن ەل» (م.اۋەزوۆ) دەگەن ولار انا عاسىردا. وسىنى بۇلجىتپاي اتقارعان كەشەگى قازاق عىلىمى, الاششىل قازاق عالىمدارى: «عىلىم, ونەر ارتىلعان سايىن دۇنيەدە بەينەت كەمىمەكشى. وسىعان اقىلى جەتىپ, ەسى ەنگەن جۇرتتار عىلىم مەن ونەردى بىردەن-بىرگە اسىرۋعا تىرىسادى», (ا.بايتۇرسىن ۇلى) دەپ كەرەمەت تالانتتارىمەن تالايدى تامساندىرعانى تاريحتان ءمالىم. ءسوزىمىز جالاڭ شىقپاسىن, بىرەر مىسال, اتومنىڭ ايبىنىمەن تورتكۇل دۇنيەنى تىرەتكەن يگور كۋرچاتوۆتارمەن يىق تىرەستىرگەن قانىش ساتباەۆتىڭ, كەمەلدىگى مەن كەمەڭگەرلىگى تەڭ مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇلتىن ۇلىقتاپ وتكەن ءومىر جولدارىنا, ونەگەلەرىنە, وي جىبەرە الساڭ ءبىر ءارلى الەم ەمەس پە؟ ءبىز وسى كۇندەرى: «ەلىم دەپ شىن ەڭىرەپ جۇرگەن ەرى كىم, وتىرىك ەمەشەگى ءۇزىلىپ, ءوز مۇددەسىن كۇيتتەپ جۇرگەن ەپسەگى كىم – سونى ايقىن اجىراتا...» ء(ا.كەكىلباي ۇلى) الماي ۇتىلىپ جۇرگەنىمىز حاق. مۇنى سۇحباتتاعى عىلىمعا قاتىستى وي-بايلامداردان ايقىن اڭعارۋعا بولادى.
ءيا, ۇلتىمىزدىڭ العىر ازاماتتارى جەتىپ ارتىلادى. 1999 جىلى استانادا جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى بويىنشا الەم عالىمدارى باس قوستى. ارالارىندا ەكى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بولدى. ولارمەن اۋدارماشى ارقىلى ءتىل ايقاستىرعانىمىزدا ماتەماتيكا مەن فيزيكادان قازاق عالىمدارى وزىق تۇرعانىن ايتىپ, عالىمى مىقتى ەلدىڭ عىلىمى دا وزىق دەپ ەدى. ايتسە دە ءتۇرلى رەفورمالاردىڭ شەڭبەرىندە قالعان وزىق عىلىم بۇرىنعى بيىگىنە, ساتباەۆ داۋىرىنە جەتە الماي كەلەدى. ساتباەۆ اكادەمياسىنىڭ دا ءسانى كەتىپ, ءمانى وزگەرىستەردەن كوز اشار ەمەس. سوڭعى قادام ءۇمىت وتىن تۇتاتقانداي. اتاقتىڭ شەكپەنىن جامىلعانداردىڭ ەمەس, تۇنىق باستاۋلى عىلىم ورداسى بولسا ەكەن.
اشىلعان جاڭالىق وندىرىستەن ورىن الماسا, جانىپ بارىپ وشكەن شالا سەكىلدى. عىلىم جەتىستىگىن باعالاۋ ىسىندە بىلىمدارلىقپەن بار ەكەنبىز, وندىرىسكە ەنسىن, يگىلىگىن ۇلت ۇرپاعى كورسىن دەپ جاناشىرلىق تانىتىپ, ەڭسە تىكتەيتىن جەتىستىك ەكەن دەۋدىڭ ورنىنا كەيدە باقاي ەسەپ باسىم تۇسەتىنى, قۋانا بىلمەي, قۋلىققا باسىپ كەتۋ جاعى قىلاڭ بەرەتىنى بار. وعان گازەت ماتەريالىنداعى عىلىم دوكتورى م.قامباروۆتىڭ عىلىمي جوباسى ءوز وتانىمىزدا – ءۇشىنشى, ىرگەلەس جاتقان قىتايدا, جۇزدەن اسا مەملەكەت باق سىناعان بايگەدە – ءبىرىنشى, مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندە جاتقان اقش-تىڭ لوس-اندجەلەس قالاسىنداعى الەمدىك جارىستا باس جۇلدەنى قانجىعاعا بايلاپتى. مىنە, باعالاي الساق, بۇل – ۇلت عىلىمىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتەر جەتىستىك, وندىرىستە ورنىقسا, جەمىسى ۇشان-تەڭىز.
ءوندىرىسىمىزدىڭ سۇبەلىسى شەتەلدىكتەردىڭ قولىندا. ەندى جەر يەسى رەتىندە قازاق, جەر بەتىندەگى اس, كيىم بولاتىنعا يەلىك ەتسە, اۋىلدى قۇرتا بەرمەي, كەشەگى «قازاق – بالاداي اڭعال, سۇتتەن اق, سۋدان تازا, ب ۇلىنبەگەن حالىق» ء(ا.بوكەيحان) ۇرپاعى بۇگىندە رۋحىن وياتىپ, قايتا تۇلەسە, تاعامنىڭ نەشە تۇرىمەن, وزگە دە بارىمەن كوزگە ۇرار ەدى. ونى كىم اتقارادى؟ حالقىم دەگەن قولى تازا مامان اتقارادى. بۇل قيال بولار قازىرشە, قيال شىندىققا اينالماي تۇرا ما؟ بار ماماندى قايتا دايارلاپ, وقىپ جاتقانداردى «ايداي سالدان از ءولدى, كورە سالدان كوپ ءولدىنىڭ» كەرىن كەلتىرمەي «ەل يەسى سەندەر, ويان, ويلان», «بوتەن كىسى قازاققا ەشقايدان جاقسىلىق اكەلىپ بەرمەيدى. ءوز كۇشىنە, ءوز قۋاتىنا سەنبەگەن ادام دا, حالىق تا عۇمىر جۇزىندە بايگە المايدى. بىرەۋگە تەلمىرگەن ادامنان, حالىقتان قوساق تۇرتكەن جەتىم لاق باقىتتى» ء(ا.بوكەيحان) دەگەندى ۇقتىرساق ۇتىلماس ەدىك. مۇنى سان سىلتاۋدى ىسىرىپ تاستاپ, ۇلت جۇمىسى دەپ, سوزبەن ەمەس, جۇيەلى ىسپەن اتقارساق, قازاق ەكىنشى قىرىنان كورىنىپ, بار ەكەنىمىزدى تورتكۇل دۇنيەگە تانىتار ەدىك-اۋ.
سۇلەيمەن مامەت,
ارداگەر جۋرناليست