قازىر قوعامدا «گەندەرلىك تەڭدىك» تىركەسىنىڭ ماعىناسى تولىق ايقىندالماي تۇر. ءتىپتى جۇرتشىلىق وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە اڭگىمە وربىتسە, ايەلدەردىڭ عانا تۇلعالىق ەرەكشەلىكتەرىن قورعايتىن تۇسىنىك رەتىندە قاراستىرادى. الدەبىرەۋلەر وعان باستى سەبەپ, مەنتاليتەتىمىزگە ساي كەلمەيتىن شەتەلدەن كەلگەن ەلىكتەۋشىلىك دەسە, ەندى ءبىرى ادام تەڭدىگى مەن گەندەرلىك تەڭدىك ۇعىمىنىڭ ارا-جىگىن اجىراتا الماعاندىقتان دەيدى.
گەندەر – بۇل ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ مىنەز-قۇلقىن, ولاردىڭ اراسىنداعى الەۋمەتتىك ءوزارا قارىم-قاتىناستى ناقتىلايتىن, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جانە مادەني نورمالارى مەن رولدەرىنىڭ جيىنتىعى. سايكەسىنشە, گەندەرلىك تەڭدىك ستراتەگياسى نەگىزىنەن ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭدىگىنە قول جەتكىزۋ ماقساتىنداعى بيلىك پەن قوعامنىڭ ءوزارا ءتيىمدى ارەكەت ەتۋىنە باعىتتالعان كوزقاراس. بۇعان كوپ جاعدايدا قازاق ەتنوگەندەرولوگيا سيپاتىندا قارايدى. ياعني ەر مەن ايەلدىڭ قارىم-قاتىناسى ەر ادامدى سىيلاۋ, ۇلكەن ادامدى قۇرمەتتەۋ, قىز تاربيەسى, تاعى باسقا قۇندىلىقتارمەن ولشەيدى. سودان بولار دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ گەندەرلىك تەڭدىك تۋرالى جىل سايىنعى بايانداماسىندا قازاقستان بىلتىر 142 ەلدىڭ ىشىنەن 62-ورىنعا جايعاسىپتى. ساراپشىلار ادامداردىڭ مانسابىن, ءبىلىمىن, دەنساۋلىعىن, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن, ساياسي قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن تالداپ, ەكشەپ, ەسكەرگەن. ءدال وسىنداي زەرتتەۋدى ەلىمىزدەگى قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى دا جۇرگىزدى. قۇجاتتا رەسپوندەنتتەردىڭ 51,9 پايىزى ازاماتتاردىڭ قۇقى مەن مۇمكىندىكتەرى بىردەي دەسە, 41,5 پايىزى ەر ازاماتتارعا باسىمدىق بەرىلەتىنىن جاسىرماعان. ال 3,5 پايىزى عانا ايەلدەردىڭ مۇمكىندىگى كوپ دەگەن نۇسقانى تاڭداپتى.
وسى رەتتە ەلگە تانىمال پسيحولوگ روزا اشىربەكوۆا الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا «ەركەكتىڭ باسىن تورگە دە, كورگە دە سۇيرەيتىن ايەل». ء«ار مىقتى ەركەكتىڭ ارتىندا اقىلدى ايەل تۇرادى» دەگەن پىكىردەن ارىلۋ كەرەك دەگەن ويىن ورتاعا سالدى.
«ايەل دە ەركەك سياقتى جەكە تۇلعا. ءوزىنىڭ ءومىر جولىن ءوزى قۇرادى جانە ول وزىنەن باسقاعا بايلانىستى ەمەس. بىزدە كوپ جاعدايدا ايەلدەر گەندەرلىك تەڭدىكتى قالايدى. بىراق ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن تۇيسىنە بەرمەيدى. ماسەلەن, وتباسىندا ەركەك تابىس تابۋى كەرەك دەپ, جاۋاپكەرشىلىكتى وزگەگە جۇكتەيدى. نەگىزىندە بىردەي جۇمىس ىستەپ, كىرىستى نەمەسە قانداي دا ءبىر ماسەلەنى قالاي شەشەمىز دەپ بىرگە اقىلداسا وتىرىپ, ارەكەت ەتۋى قاجەت. كوپ ايەل ومىردە ءوز جولىن تاپپاي, سوتسيۋمنان قورقىپ, ۇيدە وتىرىپ قالادى. بۇل دا اسەر ەتەتىن فاكت», دەيدى ول.
جالپى, زەرتتەۋلەردە دە ەلىمىزدە ايەلدەردىڭ ەرىنە نەمەسە ازاماتتىق سەرىكتەسىنە ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىگى گەندەرلىك تەڭسىزدىككە ىقپال ەتەتىن دەرەك رەتىندە كەلتىرىلەدى.
«ماسەلەن, 2023 جىلعى زەرتتەۋ دەرەگىنە سايكەس, ايەلدەردىڭ 9,4 پايىزى (2022 جىلعى دەرەكتەر بويىنشا 9,9%) ازاماتتىق سەرىكتەسىنە نەمەسە كۇيەۋىنە ەكونوميكالىق تۇرعىدا تاۋەلدى. وتباسىندا كۇيەۋى, ازاماتتىق سەرىكتەسى جۇمىس ىستەيدى, ال ايەلدەردىڭ ەشقانداي جەكە تابىسى (ەڭبەكاقى, جاردەماقى جانە ت.ب.) جوق. ايەلدەر كاسىپكەرلىگىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى تۋرالى قىز-كەلىنشەكتەردىڭ حاباردار بولۋ دەڭگەيى دە تومەن. مۇنى ققدي ەكى جىل قاتارىنان جۇرگىزگەن الەۋمەتتانۋلىق ساۋالناما ناتيجەلەرى راستايدى. سونداي-اق ايەلدەردىڭ كاسىپكەرلىك بەلسەندىلىگى دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن, گەندەرلىك نەگىزدە جالاقىنىڭ الشاقتىعىن, كوبىنە ەرلەردىڭ پايداسىنا شەشىلەتىنىن, باسشىلىق لاۋازىمدارداعى ايەلدەر سانىنىڭ تومەندىگىن اتاپ وتۋگە بولادى», دەدى ققدي وتباسى جانە گەندەرلىك ساياسات سالاسىنداعى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى ارنا دۇيسەنوۆا.
قوعامداعى بارلىق ازاماتتىڭ ءوزارا قۇرمەت جانە تەڭدىك قۇندىلىقتارىن جالعاستىرۋ جانە بەكىتۋ – دامىعان ەلدە بار قاعيدات. دەمەك قاي جاعىنان قاراساق تا, تەپە-تەڭدىك ورناۋى ءۇشىن ەلىمىز ءالى دە جۇمىس جۇرگىزۋى كەرەك. وسى ورايدا جۋرناليست مارعۇلان اقان گەندەرلىك تەڭسىزدىك, جالپى تەڭسىزدىكتەن كەرەعار تەوريا ىزدەي بەرگەنشە, ماسەلەنى دۇرىس قابىلداي الۋعا بەيىمدەلۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتادى.
«مەنىڭ ايتقىم كەلەتىنى بويدىڭ نە باسقانىڭ تەڭدىگى ەمەس, ويدىڭ تەڭدىگى. ساياسي جۇيەسى ءالى ءبىر رەتكە تۇسە الماي جاتقان ەلدە وتىرىپ, ءالى سول قاڭسىق پىكىرگە سەنىپ, ءالى سول وتباسىنداعى ايەلدىڭ ءومىرىن ەكىنشى رولگە قالدىرۋ – ابسۋرد. قاراپايىم مىسال, جۇمىستا باستىعىنان ءسوز ەستىپ كەلگەن ەركەكتىڭ ۇيىندەگى ايەلىنە ايعايلاۋى نە ۇرۋى قانشالىقتى زاڭدى؟ ءوزىنىڭ تەڭدىگىن قورعاي الماي, ءۇنسىز قالىپ, سول جۇيەنىڭ ءبىر بولشەگى بولۋعا كەلىسكەن ەركەك, ۇيىنە كەلگەندە ايەلىن دە سول ۇنسىزدىككە ۇيرەتۋگە تىرىسادى. بۇل جاي عانا مىسال, بىراق بۇل ماسەلە – كوپ وتباسىنداعى داۋدىڭ باسى, باستى پروبلەما. الەۋمەتتىك جاعدايىمىز وڭىپ تۇرعان جوق. ءومىرىمىز تانىس پەن جەمقورلىققا بايلانعان قوعامدا كۇن كەشىپ جاتىرمىز. ەندەشە ەسەيىپ, باسقاشا ءبىر كوزقاراستا ءومىر سۇرۋگە ۇمتىلۋدىڭ جولىن ىزدەۋ كەرەك. بۇل ەڭ الدىمەن وتباسى ىشىندەگى ۇرىس-كەرىس, داۋ-جانجالدى ازايتۋ جانە بارىنشا ەكى سانالى ءارى ءبىلىمدى ازاماتتىڭ قوعامعا شىعۋىمەن ولشەنەدى. ءبىر عانا ەركەكتىڭ ءبىلىمى قازىر بارىنە جەتپەيدى: كرەديت, يپوتەكا, بالا باعۋ, كۇندەلىكتى شىعىن, اتا-اناعا كومەكتەسۋ بار. تاپتاۋرىن وي, ەسكى تۇسىنىك دەگەننەن دە قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. شىنايى ءومىردىڭ ەسىگىن قاعۋعا قورىقپاۋ كەرەك. ايەلىڭ ءبىلىمدى بولىپ كەتسە, سەنى ۇرىپ, بالاعاتتامايدى. كەرىسىنشە, ساعان سۇيەۋ بولادى, كومەكتەسەدى. ال ءبىز شە؟ ءبىز تاپقانىمىزدى, ىستەگەنىمىزدى مىندەتسىنەمىز», دەدى مارعۇلان اقان.
وعان قوسا «مەنى وسىلاي قابىلدا!» دەگەن پوزيتسيالىق ۇستانىم دا مىنەزدىلىك پەن سىپايىلىقتىڭ الدىن كولدەنەڭ كەسىپ تۇر. ياعني تۇپتەپ كەلگەندە قوعام تۇيسىگىندەگى تۇلعالىق ەركىن پوزيتسيانى ء«وزىم بىلەمنىڭ» ەگوسى باسىپ كەتپەۋى قاجەت.
اڭگىمەنىڭ توركىنى وتباسىنداعى جاراسىمعا جول سالۋ ءۇشىن ەر دە, ايەل دە ىشتەي وي قۋى كەرەك. گەندەرلىك تەڭدىك قاعيداتىنا ءوتۋ ءۇشىن دە ازاماتتار ءوسۋدىڭ, جەتىستىككە جەتۋدىڭ كىلتىن تاۋىپ, اشىق قوعامنىڭ ىرگەسىن قالاۋى قاجەت. ياعني ماسەلە ماقۇلمەن ەمەس, اقىلمەن شەشىلۋگە ءتيىس.