الماتى ۇرەيلەنگەن ءتۇن

توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى «نتتسسن ي ي» سەيسميكالىق ستانسالار جەلىسى 2024 جىلعى 23 قاڭتاردا الماتى ۋاقىتى بويىنشا ساعات 00.09.02-دە (2024 جىلعى 22 قاڭتاردا گرينۆيچ بويىنشا 18 ساعات 09 مين 02 سەك) جەر سىلكىنىسى تىركەلگەنىن حابارلادى. كوپ ۇزاماي «Xinhua» اگەنتتىگى قىتايداعى شىڭجاڭ-ۇيعىر اۋدانىندا ماگنيتۋداسى 7,1-گە تەڭ جەر سىلكىنىسى بولىپ, ىلە-شالا 43 افتەر­شوك تىركەلگەن, ولاردىڭ ماگنيتۋداسى 3-تەن 5,3-كە دەيىن جەتكەنى تۋرالى اقپارات تارات­تى. بۇل ەلدە دە العاشقى دەرەكتەر بو­يىنشا 6 ادام زارداپ شەگىپ, 2-ەۋى اۋىر جا­راقات الىپ, 47 ءۇي قيراپ, 78 ءۇي ب ۇلىنگەن.

الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەردە بىردەن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ ەكى بىردەي جاتاقحاناسى قيراپ قالىپتى, ءزىلزالا 13 بالدىق كۇش­پەن قايتالانادى دەگەن سىندى تەرىس اقپاراتتار ونسىز دا ۇرەيى ۇشىپ, ساندالىپ قالعان جۇرتتىڭ زارەسىن ۇشىردى. كوپ ۇزاماي ەسىن جيعان قالا قاۋىپسىزدىگى مەن توتەنشە جاعدايلارعا جاۋاپتى مەكەمەلەر بايلانىسقا شىعىپ, رەسمي اقپاراتتار تاراتا باستاسا, الماتىلىقتاردىڭ سمارتفوندارىنا كەلگەن حابارلاندىرۋ قىزمەتى جەر سىلكىنىسىنىڭ شامامەن ماگنيتۋداسى 6,2 بالعا جەتكەنىن بولجادى.

كوپ ۇزاماي ەسىن جيناپ ۇلگەرگەن قالا بيلىگى جەدەل شتابتىڭ شۇعىل كەڭەسىن وتكىزىپ, ءارى قاراي قالاي ارەكەت ەتۋ كەرەكتىگىن تالقىلاپ جاتقانى ءمالىم بولدى. قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ بارلىق جۇيەسى قوسىلىپ,  بارلىق مەكتەپ پەن بالاباقشا اشىلىپ, حالىق پانالايتىن ورىندارعا اينالدى. پوليتسيا دەپارتامەنتىنەن باستاپ, جەدەل مەديتسينالىق جاردەم قىزمەتى, كوپبەيىندى, مامانداندىرىلعان, بالالار ستاتسيونارلارى, پەرزەنتحانالار كۇشەيتىلگەن رەجىمدەگى ارەكەتكە كوشتى.

العاشقى رەسمي اقپاراتتارعا سايكەس تۇنگى ساعات 03:00-گە دەيىن ءزىل­زالا سالدارىنان زارداپ شەككەن 8 ادام جەتكىزىلگەن. جا­­­راقات العان ءۇش ادام تۇرعىن ۇيلەردىڭ 2 جانە 3-قاباتىنان سەكىرسە, ءۇشىنشىسىنىڭ جاعدايى اۋىر ەكەنى ايتىلدى. قالعانى كوپقاباتتى ۇيلەردەن قاشىپ شىققان كەزدە جاراقاتتانعان. كوپ ۇزاماي دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى الماتىدا ءتۇرلى دارەجەدەگى جەڭىل جانە ورتاشا دارەجەدەگى جاراقات العان 67 ادام مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنگەنىن حابارلادى.

الايدا جۇرتتىڭ كوكەيىندە ء«زىلزالا مۇنان دا جويقىن ەكپىنمەن قايتالانا ما؟» دەگەن سۇراق تۇردى. ۇلتتىق سەيس­مولوگيالىق باقىلاۋلار مەن زەرتتەۋلەر عىلىمي ورتا­لىعىنىڭ سەيسميكالىق احۋالدى باعالاۋ جونىندەگى كوميس­سياسىنىڭ كەزەكتەن تىس وتىرى­سىنىڭ قورى­تىندىسىندا مۇن­داي جەر سىل­كىنىسىنىڭ قاي­تا­لا­نۋى ەكىتالاي ەكەنى ايتىلعان. «ال­داعى كۇندەرى ال­ما­­تى بول­جاۋ پوليگونىنىڭ اۋما­عىندا ماگنيتۋداسى 5,6, قار­قىن­دىلىعى 7 جانە ودان جوعا­رى بالدى قۇرايتىن (MSK-64 – سەيسميكالىق شكالاسى بويىن­شا) كۇشتى ءزىلزالا 70% ىقتي­مال­دىقپەن كۇتىلمەيدى», دەيدى ماماندار.

بىراق ابدەن ۇرەيى ۇشقان الماتىلىقتاردىڭ قۇزىرلى مەكەمەلەرگە ساۋالدارى جەتكىلىكتى ەدى. ءبىرىنشى كەزەكتە نەگە ءزىلزالا كەزىندە دابىل قاعىلمادى دەسەك, ال­ماتى قالالىق تجد باسشىسى نۇر­لان اتىعاەۆ بريفينگ بارىسىندا سيرەنالار ماگنيتۋداسى 5,5 بالدان باستالاتىن جەر سىلكىنىسى كەزىندە ىسكە قوسى­لاتىنىن مالىمدەدى.

الماتىدا بۇكىل قالانى قام­تيتىن 843 ەلەكتر سيرەناسى بار. ولار  سەيسموستانسالار ماگنيتۋداسى 5,5 بالدان اساتىن تەربەلىستەر تىركەگەن كەزدە دابىل بەرەدى ەكەن.

«تيىسىنشە, 4-تەن باستاپ 5 بال­عا دەيىنگى دۇمپۋلەر تىر­كەلگەن كەزدە سيرەنانى قوسۋدىڭ قاجەتى جوق, ايتپەسە, دۇربەلەڭ تۋدىرادى. الماتىدا توتەنشە وقيعالار كەزىندە حالىقتى جينايتىن 384 پۋنكت بار, ولار – 229 مەكتەپ پەن 115 بالاباقشا. ولاردىڭ بارلىعى سەيسميكالىق تۇرعىدا ءتوزىمدى. تۇندە كۇزەت سول جەردە جۇمىس ىستەدى. ءبىر س­ا­عاتتىڭ اينالاسىندا مەكتەپ قىزمەتكەرلەرى سول جەرلەرگە كەلىپ, جۇرتتى كىرگىزدى», دەدى تجد باسشىسى.

كەزەكتى سۇراق: توتەنشە جاع­دايدا جينالاتىن ورىندار قانداي ۋاقىت ارالىعىندا ىسكە قوسىلىپ ۇلگەرۋگە ءتيىس. رەتتەۋشى قۇجاتتارعا سايكەس, اكىمشىلىكتىڭ حالىقتى جيناۋ پۋنكتتەرىنە كە­لۋى مەن اشۋى ۋاقىتى قىس مەز­گىلىندە +1,5 ساعات, جازدا +1 سا­عات بولسا, بەل­گىلەنگەن ۋاقىتقا دەيىن بارلىق جيناۋ نۇكتەسى اشىلعان. قا­بىلداۋ پۋنكتتەرىن شامامەن 11 مىڭنان استام ادام پانالاسا, ونىڭ ىشىندە 3,5 مىڭ بالا بار ەدى.

الماتى قالالىق تجد باس­شىسى نۇرلان اتىعاەۆ مەگا­پوليس اگلومەراتسياسىنىڭ ينفرا­قۇرىلىمىنا ەشقانداي قاۋىپ تونبەگەنىن ايتا كەلىپ: ء«زىل­زالا وشاعى جەر بەتىنە الدە­قاي­دا جاقىن, سول سەبەپتى كەڭ اۋماققا تارالدى. بۇعان دەيىن ايتىلعانداي, قحر مەن قىر­عىزستان اۋماعىندا 265 شا­قى­رىم قاشىقتىقتا بولعان­دىقتان, سەيسميكالىق جاعدايدى الماتى تۇرعىندارى سەزدى», دەدى.

باق پەن قا­لا تۇرعىندارى­نىڭ سۇراقتارىنا ۇلتتىق سەيس­­­­مولوگيالىق باقىلاۋلار مەن زەرتتەۋلەر عىلىمي ورتا­لى­عىنىڭ ديرەكتورى داۋلەت سار­سەنباەۆ تا جاۋاپ بەردى. «سەيس­ميكا­لىق جاعدايدان كەيىن ءبىز قىرعىزستان مەن قحر اۋماعىندا 100-دەن اس­تام افتەرشوكتى تىر­كەدىك. قا­لا تۇرعىندارى قازىر 5 بالدان اسپايتىن افتەرشوكتى سەزى­ندى. بۇل قانشا ۋاقىتقا سوزىلۋى مۇمكىن؟ تۇركيا مەن سي­رياداعى وقيعالاردى الساق, ءزىلزالا دۇمپۋلەرى ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ, ءبىز ونى تىركەپ وتىرمىز. سونداي-اق سىزدەر دە كۇن سايىن كاحرامانماراش پەن سيرياداعى وقيعالاردى جاڭا­لىقتان كورىپ جۇرسىزدەر. بىزدە جويقىن ءزىلزالا بولا ما؟ مەن 100 پايىز جوق دەپ ايتا الامىن. بىزدە كۇشتى جانە جويقىن جەر سىلكىنىسى دە, قاتتى جەر سىلكىنىسى دە بولماي­دى. ءدۇمپۋ ازايىپ بارادى. بىراق قالا تۇرعىندارى مەن قوناق­تارى قانداي دا ءبىر دۇمپۋ­لەردى سەزىنگەن جاعدايدا, جەر سىلكىنىسى كەزىندە ارەكەت ەتۋ ەرەجەلەرىن ءبىلۋى قاجەت», دەدى.

وسى ارادا تاعى ءبىر ماسە­لە­گە توقتالا كەتۋ كەرەك. ما­سە­لەن, قالا كوشەلەرى مەن سىرت­قا شىعاتىن جولدارداعى كەپ­تە­­لىس­­تەردى جانار-جاعارماي قۇيۋ ستان­سالارىنىڭ اينالاسىنا ۇيمەلەگەن كولىكتەر قولدان جاساسا, بۇل جاعداي جەر سىلكىنگەن كەزدە قان­شالىقتى قاۋىپتى؟

سوندىقتان ماماندار ءزىلزا­لا كەزىندە جانار-جاعارماي قۇيۋ ستانسالارىنا جولاماۋ­دى, جوي­قىن جەر سىلكىنىسىنىڭ قاي­تا­لا­نۋىنان جارىلىستار, ءورت شى­عۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتەدى.

سول سياقتى الماتىداعى وقي­عا ەلدىڭ رەسمي دەرەك كوز­دە­رىنە سۇيەنە بەرمەيتىنىن كور­سەت­­تى. وسى ورايدا, ەڭ الدىمەن – تجد, قۇتقارۋ قىزمەتى, جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگانعا قۇ­لاق اسۋ, كورشىلەردىڭ چاتتارى­نا ەمەس, ءوز ىسىمەن اينالىساتىن ماماندارعا سەنۋ, قوعامدا تو­تەن­شە جاعدايلارعا دەن قويۋ ما­دەنيەتىن تاربيەلەۋ قاجەتى دە ايتىلماي قالعان جوق.

سونداي-اق جۋرناليستەر نەگە جەر سىلكىنىسى كەزىندە قالا تۇر­عىن­دارىنا جاپپاي SMS-حابار­لامالار كەلمەگەنىن سۇراۋعا تۋرا كەلدى. 2019 جىلى تۇر­عىن­داردىڭ شاعىمدارىنىڭ كو­بەيۋىنە بايلانىستى تجد ۇيالى جەلى وپەراتورلارىنىڭ تەحنيكا­لىق مۇمكىندىكتەرىنىڭ شەكتەۋلى بولعاندىقتان, جەر سىل­كىنىسى كەزىندە SMS-ەسكەرتۋ­لەردەن باس تارتقانىن العا تارتتى.

مەگاپوليستىڭ حالقى كوپ, ەكى ميلليوننان استام ادام بار. مۇنداي جاعدايدا كەي­بىر ابونەنتتەرگە بىرنەشە سا­عات­تان كەيىن حابارلامالار كە­شى­گىپ كەلىپ, حالىق اراسىندا دۇر­بەلەڭدى ۋشىقتىرا تۇسپەك.

دەگەنمەن سەيسەنبى كۇنى تۇسكە قاراي الماتى تۇرعىندارى قا­لىپتى تىرشىلىگىنە دە قاي­تا ورالا باستادى. بارلىق كاسىپ­ورىن مەن ۇيىم شتات­تىق رەجىمدە جۇمىسىن جال­عاس­تىردى. 

الماتى قالالىق ەڭبەك ينسپەك­تسياسى باسقارماسى 23 قاڭتار­دا بار­لىق كاسىپورىن مەن ۇيىم­­ شتاتتى رەجىمدە قىز­مەت ەتىپ جاتقانىن جانە جەر سىلكى­­نىسىنە بايلانىستى وندى­رىستىك جاراقاتتار, جازاتايىم وقيعا­لار تىركەلمەگەنىن حابارلادى. 

قۋانىشىمىزعا وراي, ال­ماتى پوليتسياسى «بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا» قاشقان تۇندە توناۋ, قاراقشىلىق وقي­عالار تىركەلمەگەنىن راستادى. 

ءبىر عانا الماتىنى ەمەس, بۇكىل ەلدى دۇرلىكتىرىپ كەتكەن وقي­­عاعا وراي, سەيسەنبى كۇنى ەل­ور­دا­داعى ۇكىمەت وتىرىسىندا تو­­تە­نشە جاعدايلار ءمينيسترى سى­­رىم ءشارىپحانوۆ ەسەپ بەردى.

«23 قاڭتاردا تۇنگى ساعات 12-دەن 9 مينۋت كەتكەندە ۇلتتىق عىلىمي سەيسمولوگيالىق ور­تا­­­لىعىنىڭ دەرەگى بويىنشا, ءزىلزالا وشاعى الماتى قالا­سى­­نان وڭتۇستىك-شىعىسقا قا­راي 264 شاقىرىم جەردە قىر­عىزستان جانە قىتاي حالىق رەسپۋبليكالارىنىڭ شەكاراسىندا جەر سىلكىنىسى تىركەلدى. ساعات 07:00-دەگى جەدەل جاعداي بويىنشا 3 سەيسميكالىق وقيعا تىركەلسە, الماتى قالاسىندا – 5, شىمكەنت قالاسىندا – 2, جامبىل وبلىسىندا – 2-3 جانە جەتىسۋ وبلىسىندا – 4 بالل بولدى. الدىن الا مالىمەت بويىنشا عيماراتتار مەن قۇرىلىستاردىڭ بۇزىلۋى تىركەلگەن جوق», دەدى.

سىرىم ءشارىپحانوۆ توتەن­شە جاعدايلار مينيسترلىگىن­دە رەسپۋبليكالىق جەدەل شتاب اشىل­­عانىن, اۋماقتاردا دا شتاب­­­­تار جۇمىس ىستەپ جاتقا­نىن, مينيسترلىك پسيحولوگ­تەرى ­«جە­­­دەل جەلى» قىزمەتىن ۇيىم­داس­­­تى­رىپ وتىرعانىن مالىمدەدى. وعان قوسا وڭىرلەر­دەگى ازاماتتىق قورعاۋ مەملە­كەتتىك جۇيەسىنىڭ كۇش­تەرى مەن قۇرالدارى جوعا­رى دايىن­دىققا كەلتىرىلىپ, كومان­دالىق-شتابتىق ماشينالار ورنالاس­تىرىلعان.

مينيستر الماتى قالاسى مەن وڭىرلەردە زارداپ شەككەندەردى قابىلدايتىن پۋنكتتەر جۇمى­سىن جالعاستىراتىنىن, تاياۋ ورنالاسقان پۋنكتتەر تۋرالى دەرەكتەر 2گيس پلاتفورماسىنا ەنگىزىلگەنىن ەسكە سالدى.

«سەيسميكالىق بولجاۋ كو­ميس­سياسىنىڭ بولجامىنا ساي­كەس, الماتى قالاسىنىڭ اۋما­عىن­دا قاتتى جانە جويقىن جەر سىلكىنىسى بولمايدى. سون­دىق­­­تان تۇرعىنداردان دۇر­بە­لەڭ­گە سالىنباۋىن, تەك رەس­مي دە­رەككوزگە سەنۋىن سۇراي­مىن. قا­زىرگى ۋاقىتتا وڭىر­لەر­دە عي­ما­راتتار مەن قۇرىلىس­تار­دىڭ, ونىڭ ىشىندە قورعانىش گيدرو­تەح­نيكالىق نىسانداردىڭ بۇزىلۋ ىقتيمالدىلىعىنا كو­ميسسيالىق تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەدى.

وسىلايشا, سەيسميكالىق قاۋىپتى ايماقتاعى الماتىنى  الماتى بولعالى بەرى قورقىتىپ كەلە جاتقان, ەكىنىڭ ءبىرىن ساۋە­گەيگە اينالدىرعان جەر سىلكىنىسى تاعى دا ساباق بەرىپ كەتتى.

الماتى