تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى تۇراقسىزدىق

«ىشكى نارىقتا تۇرعىن ءۇيدىڭ باعاسى ارزانداي ما؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ كۇتكەلى ءبىراز بولدى. ال وسى سالانىڭ ماماندارى جىلجىمايتىن م ۇلىكتىڭ ارزانداۋىنا سەبەپ بولاتىن فاكتورلار جوق ەكەنىن ايتادى. قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ 90 پايىزى شەتتەن تاسىمالداناتىندىقتان, دوللارعا تاۋەلدى. الماتى, استانا, اقتاۋ, شىمكەنت ءتارىزدى ءىرى مەگاپوليستەردە جەر قىمبات بولعاندىقتان, قالانىڭ ەتەگى ءتورت تاراپقا جايىلىپ بارادى. ۇلكەن قالالاردىڭ شەتكى ايماق­تارى ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن. بوس جەرلەردى يگەرۋدى ويلاعان كومپانيالار مۇنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە تۇرعىن ءۇي باعاسىنا اسەر ەتەتىنىن ايتادى.

مەملەكەت تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى ۇلە­سىن ازايتىپ, يپوتەكالىق باعدار­لامالار سانى شەكتەلەدى دەگەن پىكىر وسى كۇنگە دەيىن اي­تىل­عان. ۇكىمەت  مۇمكىن­دىك انىقتالىپ بىتكەنشە باعانى قۇرىلىس كومپا­نيالارىنىڭ, سودان كەيىن نارىقتىڭ ەركىنە جىبەرۋگە باسىمدىق بەرىپ وتىر. سودان كەيىن­گى شەشىمدى نارىقتىڭ بەتالىسى اي­قىنداماق. بىراق الەمدىك نارىق قۇپ كورىپ وتىرعان بۇل قاعيدانىڭ ءبىزدىڭ ەلدە جۇزە­گە اسىرۋىنا سەنىم از. سەبەبى نارىقتىڭ جاعا­سىنا جارماسىپ وتىرعان فاكتورلار ءالى بارشىلىق.

تۇرعىن ءۇي ساراپشىسى ەلدار شامسۋتدي­نوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر تۇرعىن ءۇي سەگمەنتىن نارىق ەمەس, الىپ-ساتارلاردىڭ زاڭى بيلەپ تۇر.

كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»

«ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتتەرىندە بۇرىن پايدالانۋعا بەرىلگەن پاتەرلەر سانى ترانزاكتسيالار سانىمەن تەڭ بولسا, 2019 جىلدان باس­تاپ ترانزاكتسيالار ءوسىپ, تەڭگەرىمسىزدىككە سىزات ءتۇستى. باسقاشا ايتقاندا, 2022 جىلدان باس­تاپ ءاربىر ءۇشىنشى ترانزاكتسيا دەلدالداردىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىپ, نارىق زاڭى ءوزىنىڭ بەتالىسىنان اداسىپ قالدى. نارىقتىڭ مۇنداي زاڭسىزدىقتى بويىنا سىڭىرە المايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان ءاربىر شارشى مەتردىڭ باعاسىنىڭ كەمى 10-15 پايىزى اراداعى دەلدالداردىڭ پايداسىنا شەشىلەتىن كوتەرمە باعا دەپ قابىلداۋعا بولادى. يپوتەكا مولشەرلەمەسى تومەندەپ كەلە جاتىر, بۇل 2024 جىلدىڭ سوڭى مەن 2025 جىلدىڭ باسىندا 12% دەڭگەيىندە بولۋى ابدەن مۇمكىن. ەگەر ەدب تاۋەكەلگە بارعىسى كەلمەسە, ولار يپوتەكانىڭ قۇنىن تومەندەتپەيدى. باسقاشا ايتقاندا, ەدب نارىققا سەنبەيدى, ال نارىق ەدب-ءنىڭ ايتقانىمەن جۇرگىسى كەلمەيدى», دەيدى ە.شامسۋتدينوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ جوعارى بولۋى ەل ەكونوميكاسىنا دا, سىرتقى ينۆەستيتسيالىق سيپاتىنا دا كەرى اسەر ەتىپ جاتىر. مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا قاراماستان, باسپاناعا سۇرانىس جوعارى جانە تۇيتكىلدى ماسەلە بولىپ قالىپ وتىر. سەبەبى قالاعا باعىتتالعان اۋىل كوشىن توقتاتا الماي قالدىق. حالىقتىڭ كەمىندە 50 پايىزى اۋىلدا تۇرسا دا اۋىلدىقتارعا ارنالعان مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى جوق. تۇرعىن ءۇي نارىعىنا ەكپىندەپ كەلگەن مەملەكەت اۋىلدى ەسكەرگەن كەزدە جاعدايدى قازىرگى دەڭگەيدە ۋشىقتىرىپ المايتىن ەدى. قازىر باعا باقىلاۋدان شىعىپ, «مەن دە اڭ-تاڭ, اپام دا اڭ تاڭ» دەيتىن جاعدايدا تۇرمىز.

قازاقستان ريەلتورلار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى الەكساندر پاك اپتا باسىندا الماتىلىق جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە 2024 جىل دا نارىققا وزگەرىستەر اكەلە قويمايتىنىن ايتىپ, ەندىگى جەردە باعا ەمەس, بوس اقشانى قاي باعىتقا باعىتتاعان دۇرىس دەگەن ماسەلەگە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن ايتتى.

«قازىرگى ترەند تۇرعىن ءۇي نارىعى قولداعى قوردىڭ كىرىستىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن پايىمعا باسىمدىق بەرىپ تۇر. بۇعان قوسا پاتەر ساتىپ الىپ, ونى جالعا بەرۋ دە كىرىس كوزىنە اينالىپ بارادى. الماتى مەن استانا قالالارىندا بيزنەس ساناتىنداعى 45-50 شارشى مەترلى پاتەردى جالعا الۋدىڭ ايلىق قۇنى 500-700 مىڭ, ال الەۋمەتتىك ساناتتاعى سول كولەمدەگى پاتەردىڭ جالداۋ اقىسى – 200-250 مىڭ تەڭگە شاماسى. يەسىنە قوماقتى تابىس اكەلەتىن, جالعا الۋشىنىڭ قالتاسىن «شاعىپ» الاتىن سالماقتى قارجى. تۇرعىن ءۇي نارىعى تاۋەكەلدى كوتەرمەيدى, ەڭ دۇرىسى قالتادا باسى ارتىق قارجىسى بولعاندار نەمەسە ءۇي ساتىپ العاندار ۇتىلمايدى. جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنىڭ باعىتىن نارىق بەلگىلەيدى, قازىر بۇل باعىتتى تەك قىمباتشىلىق بيلەپ-توستەپ تۇر. جىلجىمايتىن م ۇلىككە ينۆەس­تيتسيا سالۋ – ۇتاتىن نۇسقا», دەيدى ا.پاك.

ونىڭ ايتۋىنشا, ازاماتتار ءۇشىن كو­بەيتۋ ەمەس, ونى ساقتاپ قالۋ ماڭىزدى. قور نارىعى مەن باعالى قاعازدار نارىعى دامىماعاندىقتان, جىلجىمايتىن م ۇلىك – قولداعى قارجىنى ۇنەمدەۋ, تابىس اكەلۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن باعىت. وسى رەتتە ساراپشى حالىق اراسىندا باعا ارزاندايدى دەگەن پايىمعا مۇمكىندىك بەرىپ قويعان قۇبىلىستار جايلى ءوز پايىمىن ءبىلدىردى. 2023 جىلى تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى ترانزاكتسيالاردىڭ جالپى سانىنىڭ 20 پايىزعا ازايعاندىقتان, باعانىڭ وسۋىنە, ارزانداۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن فاكتور وسى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان.

«2024 جىلى باعا ءوسىمىنىڭ توقتاۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن العىشارت جوق. باعا وسە بەرەدى. ءبىر بولمەلى جانە ەكى بولمەلى پاتەرلەر نارىقتا ۇلكەن سۇرانىسقا يە. ال جەكە سەكتورداعى تۇرعىن ۇيلەرگە قاتىستى مامىلەلەر 25 پايىزعا دەيىن تومەندەپ كەتتى, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە تۇرعىندار تاراپىنان دا, قۇرىلىس كومپانيالارى تاراپىنان دا بوس جاتقان جەر تەلىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس ءوستى. قازىر نارىق ءۇشىن بوس جەر تەلىمى عانا تارتىمدى», دەيدى ا. پاك.

ال كەلەسى ساراپشى نينا لۋكيانەنكونىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى جارتى جىلدا قازاقستان­داعى جىلجىمايتىن م ۇلىك سەگمەنتى نارىق زاڭىنىڭ شەكپەنىنەن شىعىپ كەتتى. ءاربىر شارشى مەتردىڭ اسپانداپ كەتكەن باعاسىنا اسەر ەتىپ تۇرعان فاكتورلاردىڭ سەبەپ-سالدا­رىن ەشكىم ءتۇسىندىرىپ بەرە المايدى. 2023 جى­لى تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ تومەندەگەنى باي­قالدى.

ء«بىز 10 مىڭ دوللارعا الماتىدان ءۇش بول­مەلى پاتەر نەمەسە 1-2 مىڭ دوللارعا شىم­كەنتتەن ءبىر بولمەلى پاتەر ساتىپ الاتىن 2001 جىلدارعا ەشقاشان ورالمايمىز. ۇزاق مەرزىمدى ۋاقىتتا – الداعى 4-5 جىلعا دەيىن باعا وسە بەرەدى. ازىرگە نارىقتىڭ وسى سەگمەنتى عانا ءوتىمدى بولىپ تۇر. حالىققا تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا سەبەپ كوپ. ءبىرى ۇلكەن قالالاردا وقىپ نەمەسە جۇمىس ىستەپ جاتقان بالالارى ءۇشىن الادى. ءتىپتى الماتى مەن استانادا قالا ورتالىعىنان 20-30 شاقىرىم قاشىقتا تۇراتىن ازاماتتار دا قالا ورتالىعىنان ءبىر-ەكى 2 بولمەلى پاتەر ساتىپ الىپ جاتىر. قازىر جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعى ءسان ەمەس, قاجەتتىلىك», دەيدى ن.لۋكيانەنكو.

وسى ورايدا «7-20-25» جانە «9-20-25» يپوتە­كالىق باعدارلامالارى جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنا اسەر ەتە المادى» دەگەن پى­كىردى ەكى ساراپشى دا قولدايدى ەكەن. اتال­عان باعدارلاما ءۇشىن جىلىنا شامامەن 200-250 ملرد تەڭگە ءبولىندى, بۇل – ورتا ەسەپ­پەن العاندا 16 مىڭ ترانزاكتسيا. كەيىنگى ون شاق­تى جىلدا وسى باعدارلاما بويىنشا 500-600 مىڭعا جۋىق, ياعني ايىنا 50 مىڭعا جۋىق ترانزاكتسيا جاسالدى. جالپى, بۇل مۇحيتتاعى تامشى, سوندىقتان بۇل باعاعا ەشقانداي اسەر ەتپەيدى, اسىرەسە جاڭا باعدارلامادا پاتەر ساتىپ الۋعا كوپتەگەن شەكتەۋ بار. «9-20-25» باعدارلاماسى بويىنشا قارجىلاندىرۋ كولەمى نەبارى 8 مىڭعا جۋىق وتباسىن قامتيدى. 8 مىڭ وتباسى باعاعا اسەر ەتە المايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت قۇرىلىس كومپانيالارىن تەكسەرۋدى باستاعانىن كورىپ وتىرمىز. قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ بانكروت­تىق تاۋەكەلدەرى ءالى دە ايتارلىقتاي جو­عارى. قازىردىڭ وزىندە سالىنىپ جاتقان تۇر­عىن ۇيلەردىڭ ءبىراز بولىگىنىڭ پايدالانۋعا بەرى­لۋ مەرزىمى كەستەدەن كەشىگىپ جاتىر. ەگەر قول­جەتىمدى يپوتەكا بويىنشا جاعداي وزگەرمەسە, جىل سوڭىنا دەيىن بىرقاتار كومپانيانىڭ دەفولتقا ۇشىراۋى ابدەن مۇمكىن.

«بۇل ءۇردىس نارىقتى تازالايدى, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە پايدالانۋعا بەرەتىن پاتەر سانىن دا ازايتادى. باعىت, جۇمىس جوسپارى كۇماندى قۇرىلىس كومپانيالارىنا اقشا سالىپ, الدانىپ قالعان سالىمشىلاردىڭ تاعدىرىنا ۇكىمەت بەيجاي قاراي المايدى. 2023 جىلداعى وزگەرىستەر تەگىن نەمەسە ارزان پاتەر دەگەن تۇسىنىكتىڭ كەلمەسكە كەتكەنىن, تەك وزىمىزگە عانا سەنۋگە بولاتىنىن تاعى شەگەلەپ كەتكەن جىل بولدى. ەڭ دۇرىسى, قالتاڭىزدا باسى ارتىق قارجى بولسا, ءۇي ساتىپ الۋ كەرەك. قازىر قۇرىلىس كومپانيالارى نەسيەسىز, ءبولىپ-تولەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جەڭىلدەتىلگەن شارتتارمەن ءۇي ساتۋدى قولعا الىپ جاتىر», دەيدى ن.لۋكيانەنكو.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, لوگيستيكالىق تىزبەكتەردىڭ ءۇزىلىپ قالۋى, باتىس ەلدەرى مەن رەسەي اراسىنداعى سانكتسيا 2024 جىلعا سالماق سالايىن دەپ تۇر. كەيبىر ساراپشىلار مۇنى سوڭعى 20 جىلدا بولماعان قۇبىلىسقا تەڭەپ وتىر. الەمدىك ءىجو دەڭگەيى ءماز ەمەس, شيكىزاتقا سۇرانىس تومەن. ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق باعدارلامامىز مۇناي باعاسىنىڭ 80 دوللاردان جوعارى بولۋىنا باعىتتالعان. مۇنداي جاعدايدا نارىق قايتادان مەملەكەتتىك قولداۋعا بەت بۇرادى, بيىل دا مەملەكەت قۇرىلىس نارىعىنان كەتەم دەسە دە كەتە المايدى. 2021-2022 جىلدارى نارىقتىڭ وسى سەگمەنتىندەگى باعانىڭ رەكوردتىق دەڭگەيدە وسكەنىن بايقادىق. باعا استانا مەن الماتىدا عانا ەمەس, بۇكىل قازاقستان بويىنشا جانە الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە 15-20%-عا ءوستى. ال وسى جىلى ساراپشىلار تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى باعا ءوسىمى ۋاقىتشا تىنىس الۋى مۇمكىن دەپ پايىمداپ وتىر. استانادا ورتاشا الىنعان باعا ءبىر جىلدا 3,6%-عا ءوسىپ, شارشى مەترىنە 449 مىڭ تەڭگە, ال الماتىدا 5,7%-عا ءوسىپ, شارشى مەترى 705 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ارتتى.

ساراپشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قايتا­لاما نارىقتاعى باعالار باستاپقى نارىققا قاراعاندا تارتىمدىراق بولادى دەگەن پىكىرگە باسىمدىق بەرىپ وتىر. بىراق باستاپقى نارىقتىڭ ارتىقشىلىقتارى جاڭا ۇيلەر, جاڭا جەرلەردە, قۇرىلىس كومپانيالارى تاراپىنان جەڭىلدىكتەر مەن ءبولىپ تولەۋ جوس­پارلارىمەن ەرەكشەلەنگەلى تۇر.

ن.لۋكيانەنكونىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇي قورى وتە ەسكى بولعاندىقتان, باس­تاپقى نارىقتاعى ۇيلەر ۇزاق جىلدار بويى تارتىمدى بولادى. سۇرانىسقا قاراي باعا دا ءوسۋى مۇمكىن. سوندىقتان بيىلعى باعانى ينفلياتسيا شەگىمەن بايلانىستىرىپ قاراۋعا بولادى. ۇب مەن ۇكىمەت بيىلعى دەڭگەيىن 10%-دان اسىرمايمىز دەپ وتىر. ال قايتالاما تۇرعىن ءۇي نارىعىنىڭ جالپى تەمپەراتۋراسىن باعالاۋ ازىرگە وتە قيىن. ساراپشىلار نارىقتىڭ وسى سەگمەنتى دەلدالداردان تازارسا, ءاربىر شارشى مەتردىڭ نارىقتىق باعاسى نارىقتىق قۇنىنا جاقىندايتىنىن ايتىپ جاتىر.