قايراتتىڭ باعى

اتاقتى ماماننىڭ باتاسىن العان

ق.كارىموۆتىڭ ەكسپەريمەنتالدى باعى 2015 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاۋ الادى. سول جىلى جارى روزا, بالالارى جانە اعايىندارىمەن ورال قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى 7 گەكتار القاپتى تازالاۋدى باستاعان. بۇل جەر ەرتەدە ادەمى باق بولعان, كەيىن جابايىلانىپ, تۇمسا توعايعا اينالعان ءمۇيىس ەدى. اۋەلگى جىلى تال-تەرەكتى تامىرىمەن قۇرتىپ تازالاپ, كەلەسى جىلى الگى جەرگە قىشا ەگىپ تاستادى. بۇل جەر تىڭايىپ, ارام ءشوپ پەن بۇتا تامىرى تۇگەل قۇرۋى ءۇشىن كەرەك ەدى. سودان كەيىن عانا الما كوشەتتەرىن ەگۋگە كىرىستى.

ايتپاقشى, قايراتتىڭ باعىنىڭ تاريحى قالاي باستالعانى جونىندە كۇندەلىك جازبالارى يرينا يساەۆانىڭ «جەمىستى باق» («پلودوۆىي ساد») سايتىندا فوتوقۇجاتتارمەن بىرگە باسىلعان. ال ي.يساەۆانىڭ ءوزى دەگەن كىم ەدى؟ ول – اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءوز قولىمەن تالاي باقتى جايقالتقان باعبان, وسى سالادا ءىزىن قالدىرعان اتاقتى عالىم, قانشاما شاكىرت تاربيەلەگەن اعارتۋشى. ونىڭ اكەسى سەرگەي يساەۆ تا ءومىرىن المانىڭ جاڭا سورتتارىن شىعارۋعا ارناعان اڭىز ادام بولاتىن. ايگىلى ي.ءميچۋريننىڭ ەڭ تالانتتى شاكىرتى س.يساەۆ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا ءوزى ءوسىرىپ باستاعان المانىڭ جاڭا تۇقىمدارىن ساقتاۋ ءۇشىن جانكەشتىلىكپەن ەڭبەك ەتىپتى. ونىڭ اڭگىمەسى وتە ۇزاق ءارى قىزىقتى. ءبىز وعان توقتالماي, وسى عالىمداردان قالعان ەڭ ۇلكەن كوللەكتسيا قازىر ورال قالاسىنىڭ تۇبىندە, قايراتتىڭ باعىندا ءوسىپ جاتقانىن ايتامىز.

«رەسەي باعباندىق عىلىمىنىڭ اڭى­زى» اتانعان يرينا يساەۆا بىلتىر 16 شىلدەدە 88 جاسىندا ومىردەن ءوتتى. ايگى­لى عالىمنىڭ باقي كەشەر الدىندا ايتقان ءسوزى ديكتوفونعا جازىلىپ قالىپ­تى: «قىمباتتى قايرات! مىنە, سەن باق ەكتىڭ, وندا نەگىزىنەن مەنىڭ اكەم – حح عاسىردىڭ ءىرى سەلەكتسيونەر عالىمى شىعارعان سورتتاردى وتىرعىزدىڭ, ءارى باقتى سەرگەي يساەۆتىڭ ەسىمىمەن اتا­دىڭ. اكەم ايگىلى ءميچۋريننىڭ شاكىرتى ەدى. ۇستازى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ ءبىزدىڭ ەلدە بۇكىل سەلەكتسيالىق جۇمىسقا جەتەك­شىلىك ەتىپ, المانىڭ تالاي جاڭا سورتىن شىعارعان ەدى. الەمدە تەڭدەسى جوق وسى جۇمىس, المانىڭ گەنەتيكالىق قور-قازىناسى «قايتا قۇرۋ» كەزىندە قيراپ قالدى. مەن 80-جىلداردىڭ سوڭىنان بەرى وسى قازىنانى ساقتاۋ, بولا­شاققا جالعاۋ ءۇشىن كۇرەستىم. ەگەر مەنىڭ قولىمنان ءبىر نارسە كەلسە, ول ءوزىڭ سياقتى جانكەشتى ەنتۋزياستاردىڭ ارقا­سى دەر ەدىم. ءتىپتى سولاردىڭ ىشىندە سەن ەرەكشەسىڭ! سەن ميچۋرين باستاعان, ودان مەنىڭ اكەمە, ودان ماعان كوشكەن ۇلى ءىستىڭ تىكەلەي مۇراگەرىسىڭ!» يرينا سەر­گەي­قىزى ومىردەن وتكەنشە وسى سوزدەردى ايتىپ, قايراتقا ءۇمىت ارتىپ كەتتى.

الۋان ءتۇرلى الما

وسىلايشا, ورالدىڭ تۇبىندە, 7 گەكتار القاپتا قايراتتىڭ باعى تامىر تارتتى. ۇستازى دا, يرينا سەرگەيقىزىن سىيلايتىن رەسەيلىك سەلەكتسيونەر عالىمدار دا بۇل ىسكە كومەگىن اياماعان. شىن مانىندە قايرات پەن روزانىڭ ءىسى – ناعىز عىلىمي جۇمىس. وسى باقتىڭ اياسىندا ءتۇرلى الما تۇقىمدارىن باتىس قازاقستاننىڭ كۇرت قۇبىلمالى اۋا رايىندا زەرتتەپ, سىناقتان وتكىزەتىن تاجىريبە الاڭى قالىپتاستى. قايرات كارىموۆ پەن روزا ومىرزاقوۆا ورىنبور مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن ءبىتىردى. ەرلى-زايىپتى باعبان قازىر اياداي باقتا المانىڭ الۋان ءتۇرىن ايالاپ ءوسىرىپ جاتىر.

«مۇنداي عىلىمي باق كاسىپكەرلەر ءۇشىن وتە كەرەك. ولار ەكسپەريمەنت جاساپ وتىرا المايدى عوي. المانىڭ قانداي دا ءبىر ءتۇرى بارلىق قاسيەتىن اشىپ كورسەتۋى ءۇشىن كەمىندە 7 جىل قاجەت. سول جۇمىستى ءبىز اتقارىپ, ابدەن تاجىريبەدەن وتكىزىپ, بيزنەس وكىلدەرىنە قانداي سورت ەگۋى قاجەت ەكەنىن انىقتاپ بەرەمىز. بىزدە قازىر وسىنداي عىلىمي جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر», دەيدى قايرات.

باعباننىڭ ايتۋىنشا, ءار سورتتىڭ ءوزىنىڭ باعى جاناتىن, جۇلدىزى جاناتىن جەرى بولادى. ءبىر قىزىعى, المانىڭ كوپ سورتى ءدال وسى قايراتتىڭ باعىندا ءوزىنىڭ تولىق الەۋەتىن كورسەتىپ, جايقالىپ تۇر. الما قالاي سىنالادى؟ قانداي فاكتور ماڭىزدى؟ ايازعا, اۋرۋعا توزىمدىلىك, كوپ كۇتىم سۇراماۋى, جىل سايىن ءونىم بەرۋى, سىرتقى ءتۇر-سيپاتى, ءدامى, ءتىپتى اعاشتا كوپ تۇرۋى – ءبارى ەسكەرىلەدى. «وتە ءتاتتى المالار بار, بىراق پىسكەن بويدا جەرگە ءتۇسىپ قالادى. وندىرىستىك الما شارۋاشىلىعى ءۇشىن مۇنداي سورتتار جارامايدى. ويتكەنى پالەن گەكتار باقتىڭ ءونىمىن از ۋاقىتتا جيناپ ۇلگەرۋ كەرەك. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرەمىز», دەيدى كەيىپكەرىمىز.

قايراتتىڭ الما جايىنداعى اڭگى­مە­سى تاڭعا دەيىن تاۋسىلمايدى. ونىڭ سوزى­نەن ءوز ىسىنە دەگەن شەكسىز ماحابباتتى كورە­سىڭ. ول ماحاببات قايراتتىڭ تاپ-تۇي­ناقتاي, كورسە كوز تويمايتىن الما باعى­نان دا كورىنىپ تۇر. «الما دەگەن – ادام سياقتى عوي» دەپ باستالعان اڭگىمە ادام­دى ۇيىتادى, سەندىرەدى, تەرەڭىنە تارتادى.

«المانىڭ سورتى, تۇقىمى بار, ودان بولەك «پودۆوي» (تەلتۇبىر) دەگەن بار. پودۆويدى «الما اعاشىنىڭ ىرگەتاسى» دەپ اتايدى. ءار سورت ءار پودۆويدا ءوزىن قالاي كورسەتەدى؟ مىنە, سول وتە ماڭىزدى. المانى ءبىز سورتتارىمەن بىلەمىز. ال پودۆوي نومىرمەن بەلگىلەنەدى. بىزدە 80 ءتۇرلى پودۆوي بار. مىسالى, «انتونوۆكا» دەگەن سورتتى الايىق. انتونوۆكا ءار پودۆويدا ءوزىن ءارتۇرلى كورسەتەدى. ءتىپتى تۇسىنە دەيىن بولەك بولادى. بىرىندە ءونىم كوپ بەرەدى, بىرىندە ءتوزىمدى بولادى. مىسالى, ايازعا ءتوزىمدى سورتتى باسقا پودۆويعا وتىرعىزسا, ءۇسىپ كەتەدى. سوندىقتان سورتتى زەرتتەگەندە ءتۇرلى پودۆويعا سالىپ سىنايدى. پودۆوي كومبيناتسياسى وتە كەرەمەت ناتيجە بەرەدى. مىسالى, 1862 جىلى ۆورونەجدان الماتىعا كوشكەن ءبىر شارۋا ءوزىنىڭ قاراپايىم كوشەتتەرىن الا بارعان. سول قاراپايىم تۇقىم الماتىنىڭ سيۆەرس دەگەن پودۆويىنا تەلىنىپ, بەلگىلى ءبىر بيىكتىكتە ەگىلگەن كەزدە ءوزىن اپورت سياقتى كورسەتكەن», دەيدى قايرات.

باعباننىڭ ايتۋىنشا, المانىڭ وسۋىنە كۇن كوزىنىڭ اسەرى وتە ەرەكشە بولادى.

ء«بىزدىڭ جاقتىڭ الماسىنا, ونىڭ دارۋمەندىك قۇرامىنا ءتىپتى الماتى­لىق­تاردىڭ ءوزى تاڭعالادى. بىزدە وسكەن المالاردىڭ دامدىك ساپاسى وتە جوعارى بولاتىنى دالەلدەنگەن. قىستا سالقىن, جازدا ىستىق, جازدىگۇنى كۇن كوزى 19 ساعات بويى تۇسەدى – وسىنىڭ ءبارى اسەر ەتەدى. جاقىندا ءبىز روزا ەكەۋمىز رەسەي­دەگى ميچۋرين كونفەرەنتسياسىنا باردىق. سول جەردە ورلوۆ عزي عالىمدارى وزدەرى شىعارعان «ورلوۆسكي پولوساتىي» دەگەن الما سورتىن الىپ كەلدى. ال ول سورت بىزدە قىپ-قىزىل! بىزدەگى كۇننىڭ كوزى سونداي, قىزارعاندا جولاعى كورىنبەي كەتەدى. فوتوسىن كورسەتىپ ەدىك, «مىناۋ شىنىمەن ءبىزدىڭ «ورلوۆ جولاق» پا؟» دەپ ورىس عالىمدارى تاڭعالدى», دەيدى ول.

وتكەن كۇزدە استانادا وتكەن ءبىر فورۋمدا ارنايى اپارىلعان, قايراتتىڭ باعىندا وسكەن الما مەن ءجۇزىم تۇرلە­رى­نىڭ ءدامىن تاتىپ كورگەن جاندار تاڭ­عالىپتى. ء«بىزدىڭ المالار كامپيت سياقتى, ءدامى وتە ءتاتتى. ءار سورتتىڭ ءوزىنىڭ دەسەرتتىك ءدامى بار» دەيدى قايرات ماقتانىشپەن. بۇل راس. وسى جولداردىڭ اۆتورى دا ايگىلى باقتىڭ جەمىسىن تاتىپ كورىپ, عاجايىپتى ابدەن مويىنداعان.

عالىمدار مويىنداعان باعباندار

ء«بىزدىڭ ورالدىڭ الما باعى كەزىندە بۇكىل الەمگە ءماشھۇر بولعان. 1910 جىلى پاريجدە وتكەن الەمدىك كورمەدە ورالدا وسكەن انيس تۇقىمدى المانىڭ التىن مەدال العانىن بىلەسىز بە؟ ءتىپتى كەڭەس وكىمەتى جىلدارى دا ورالدىڭ الما باقتارى وداق بويىنشا ەڭ جاقسى ونىمىمەن ايگىلى بولعان», دەيدى قايرات.

تاريحي دەرەكتەرگە قاراساق, باتىس قازاقستان وبلىسىندا 1916-1917 جىلدارى جەمىس باعىنىڭ كولەمى 2 349 گەكتار بولىپتى. سول جىلى 1 100 توننا الما جينالعان. ورالدىڭ المالارى ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگكە تاسىلعان. وبلىس اۋماعىنان سىرتقا كەتكەن المانىڭ كولەمى 500 تونناعا دەيىن جەتىپتى. ايتسا ايتقانداي, بۇرىن وداق كەزىندە ورال وبلىسىنىڭ ءار اۋدانىندا كەمىندە 2-3 جەردە الما باعى بولدى. سول المامەن اۋدان حالقىن قامتاماسىز ەتىپ تۇردى.

«مۇنىڭ بىرنەشە پايداسى بار. بىرىنشىدەن, دەنى ساۋ ۇلت – مەملەكەت بايلىعى. ءار ادام دارۋمەنى كوپ, ءوز جەرىندە وسكەن ەكولوگيالىق تازا جەمىستى جەپ وسەدى. ەكىنشىدەن, يمپورت الماستىرۋ دەگەن وسى عوي. نەگە ءبىزدىڭ اقشامىز باسقا جاققا كەتەدى؟ نەگە وزگەنىكىن الامىز؟ وزىمىزدە وسپەيتىن زات بولسا ەكەن. كەرەمەت ءوسىپ تۇر عوي. ۇشىنشىدەن, مۇنداي باقتار كوپ بولسا, ءوز بالالارىمىز الما باقتىڭ نە ەكەنىن كورىپ وسەر ەدى. قازىر 30-عا كەلىپ قالعان جاستار باق­تىڭ نە ەكەنىن بىلمەيدى. تابيعاتتى كور­مەگەن بۋىن ءوسىپ شىقتى. ستۋدەنتتەر وسىن­داي جەردە جۇمىس ىستەپ ۇيرەنسە, تابي­عاتقا جاقىنداپ, ەلىن ءسۇيىپ وسەر ەدى», دەپ كۇيىنەدى قايرات.

راسىندا, كۇنى كەشە دەرلىك تەرەكتى اۋدانىنداعى بارباستاۋ الما باعىنىڭ داڭقى تالاي جەرگە جەتىپ تۇرعان ەدى. ورىنبور ۋنيۆەرسيتەتىندە قايراتتىڭ عىلىمي جەتەكشىسى بولعان بەلگىلى عالىم, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەۆگەني ساۆين 1980 جىلدارى وسى بارباستاۋدا ەرگەجەيلى الما اعاشتارىنا تاجىريبە جاساعان ەكەن. سول كەزدە بۇكىل كەڭەس وداعى بويىنشا ۇزدىك ونىمدىلىگىمەن ايگىلى بولعان بارباستاۋ قازىر جوق. وكىنىشتى.

قايرات پەن روزانىڭ بيىل كۇزدە رەسەيدىڭ ميچۋرينسك قالاسىنداعى عىلىمي كونفەرەنتسياعا ەلىمىزدىڭ اتىنان قاتىسىپ قايتقانىن ايتتىق. شىنى كەرەك, ورىس عالىمدارى ورالدىق باعبان وتباسىن وتە جوعارى باعالايدى. باعبانشىلىق ونەرىنىڭ بۇكىل مارعاس­قا­لارى جينالعان سول جيىندا عالىمدار قايرات پەن روزانىڭ سوزىنەن كەيىن: «مۇنداي عىلىمي تەرەڭ باياندامانى ءبىز كوپتەن بەرى كورمەپ ەدىك» دەپ مويىن­داپتى. «المانىڭ مىناداي الۋان گەنوفوندى ءسىزدىڭ باعىڭىزدان باسقا ەش جەردە قالمايتىن شىعار», دەپتى ءبىر عالىم.

ء«بىز كىشكەنتاي عانا وتباسىمىز عوي. مۇمكىندىگىمىز شەكتەۋلى. الما باعىنىڭ كولەمىن ۇلكەيتىپ, وندىرىستىك دارەجەگە جەتكىزۋ ءۇشىن كۇش-قۋات, قارجى, مەملەكەتتىڭ قولداۋى قاجەت. ازىرگە ونداي بولماي تۇر», دەيدى ق.كارىموۆ.

ايتپاقشى, 2020 جىلى رەسەيدىڭ اتى ايگىلى ءبىر توپ عالىمى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ اتىنا حات جازعان:

ء«بىز ورال قالاسىندا كوللەكتسيالىق تالىمباق ءوسىرىپ جاتقان ارىپتەستەرىمىز قايرات پەن روزانىڭ ىسىنە ۇلكەن ۇمىتپەن قاراپ وتىرمىز. مۇندا المانىڭ 200 تۇقىمى مەن 80 ءتۇرلى تەلىتۋشىسى, ءجۇزىمنىڭ 170 ءتۇرلى سورتى ءوسىپ جاتىر. كارىموۆتەر وسى كەزگە دەيىن ءوز كۇشى­­مەن قىرۋار جۇمىس اتقاردى. وسىناۋ ەڭبەكتى ەش كەتىرمەي, ناتيجەنى وندىرىستىك ماسشتابقا دەيىن جەتكىزۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ قولداۋى قاجەت. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى, سىزدەن قايرات كارىموۆكە زاماناۋي دەڭگەيدەگى وندىرىستىك باق قالىپتاستىرۋىنا قاجەت كومەكتى گرانت رەتىندە ءبولۋ جونىندە ورتالىق وكىلەتتى ورگاندارعا تاپسىرما بەرۋىڭىزدى سۇرايمىز. بۇل باتىس قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, تۇتاس مەملەكەتتىڭ ابىرويىن اسقاقتاتاتىن ءىس بولار ەدى», دەگەن ەدى سول حاتتا يرينا يساەۆا, لەونيد كوتوۆ, ماكسيم راچەنكو, ەۆگەني ساۆين سىندى عالىمدار.

«بۇل حاتتىڭ ناتيجەسى نە بولدى؟» دەگەن سۇراق ءتىل ۇشىندا تۇرعان شىعار؟ ءيا, وكىنىشكە قاراي, وسىدان ەكى جىل بۇرىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءوزى «ونەركاسىپتىك باققا كومەكتەسىڭدەر» دەپ قول قويعان حاتتاما ءالى جۇزەگە اسپاي كەلەدى.

بەرەكەلى ءىستىڭ باسى

قايرات ازىرگە ءوز قولىنان كەلەتىن ىستەن تارتىنعان ەمەس. 2020 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىندا «مەنىڭ اۋلام – مەنىڭ باعىم» دەگەن جوبا باس­تالدى. ءوڭىردىڭ ءار اۋدان-اۋىلدارىندا تۇراتىن از قامتىلعان وتباسىلار ءوز قالاۋى بويىنشا جەمىس اعاشتارىن الىپ, اۋلاسىنا وتىرعىزىپ باستادى. بۇل ىسكە باس كەڭەسشى بولىپ قايراتتىڭ ءوزى ءجۇردى. ءار وڭىرگە لايىقتى سورتتى تاڭداۋ, كوشەتتى وتىرعىزۋ, كۇتىپ-باپتاۋ جونىندە كومەگىن اياعان ەمەس. «سول جەمىس اعاشتارى ەندى-ەندى ءونىم بەرە باستادى», دەپ قۋانادى باعبان.

2021 جىلى استانانىڭ التى مەكتە­بى­نىڭ اۋلاسىندا دا قايراتتىڭ باستاماسىمەن 100-گە تارتا الما اعاشى ەگىلگەن ەدى. قازىر ولار دا – باقىلاۋدا.

«ميچۋرينسكىدە عالىمدار باپتاپ-كۇتەتىن ۇلگىلى وندىرىستىك باق بار. بيزنەس وكىلدەرى كەلىپ, ءارتۇرلى تۇقىمنىڭ ارتىقشىلىعىن, ەرەكشەلىگىن كورەدى. سول جەردەگى ارنايى تالىمباقتان ءوزى قالاعان سورتتى ءوزى قالاعان كولەمدە ساتىپ الادى. قازىر قازاقستانعا الما دا, كوشەتتەر دە نەگىزىنەن شەتتەن كەلەدى. سەبەبى بىزدە مۇنداي باق جوق», دەيدى قايرات.

نەگىزى ق.كارىموۆ وندىرىستىك باققا ارنالعان جەردى دايىنداپ قويعان. بىراق ونى يگەرىپ الىپ كەتۋگە كوپ كۇش كەرەك. جەمىس ساقتايتىن قويما, ءتۇرلى تەحنيكا, ماماندار, قاراجات قاجەت. باستاپقىدا مەملەكەت تاراپىنان كومەك-قولداۋ بولسا, كەيىن ءوزىن ءوزى اقتايتىن, ءارى مەملەكەتتىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە ۇلەس قوساتىن ۇلكەن ىسكە اينالار ەدى.

«قازاقستان اۋا رايى كۇرت قۇبىل­مالى ايماققا جاتادى. سوعان قارا­ماستان, المانى قازاقستاننىڭ بار­لىق وڭىرىندە وسىرۋگە بولادى. ءبىز حالقىمىزدى ءوزىمىز المامەن تولىق قامتي الامىز. ال قازىرگى ءبىزدىڭ باقتا ءوسىپ جاتقان مىناداي گەنوفوند – ستراتەگيالىق ماڭىزى بار قازىنا دەر ەدىم», دەيدى قايرات.

ايتپاقشى, كەلەر جىلى ورالدا بوتانيكالىق باق اشىلعالى جاتىر. جوبالاۋشىلار بۇل ورال قالاسىنىڭ «تۇز كوزىرى», ەرەكشە ۆيزيت-ورتالىعى بولادى دەپ وتىر. ارينە, بۇل جەردە دە ءبىزدىڭ قايرات بىلەگىن سىبانىپ, باس كەيىپكەر بولىپ جۇرگەنى انىق.

«مەنىڭ ويىمشا, بوتانيكالىق باقتىڭ فۋنكتسياسى عىلىمي-اعارتۋ­شى­لىق باعىتتا بولۋى كەرەك. ەڭ الدىمەن, مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان بوتانيكالىق ۇيىرمەلەرى, ستۋدەنتتەردىڭ عىلىمي جوبا جازىپ, تاجىريبە جاسايتىن الاڭى بولادى دەپ ويلايمىن. الماتىنىڭ بوتانيكالىق باعىمەن, بوتانيكا ينستيتۋتىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستامىز. قازىر اكىمدىك 12 گا جەردى بەلگىلەپ بەردى. جوبا جاسالدى. بوتانيكالىق باق بەلگىلى كاسىپكەر تيمۋر تۋرلوۆتىڭ قارجىلاي قولداۋىمەن قالىپتاسپاق», دەيدى قايرات.

باتىس قازاقستان وبلىسى