قىستىڭ قىتىمىر ايازى مەن جازدىڭ اپتاپ ىستىعىندا ءاربىر تال-داراق پەن اڭ-قۇستىڭ اماندىعىن ساقتاپ, ءوز جەرىندەگى ەكولوگيالىق احۋالدى كۇزەتكەن ورمانشى ەڭبەگىن ءبىرىمىز بىلسەك, ءبىرىمىز بىلمەيمىز. تابيعات ساقشىلارى جىلدان-جىلعا ورمان القاپتارىن كوبەيتە وتىرىپ, ەكولوگيالىق تۇراقتىلىققا سەپتەسىپ كەلەدى. تابيعاتتى, بايلىق پەن قوردى ساقتاپ جۇرگەن ولاردىڭ ەڭبەگى كوزگە كورىنبەسە دە, قۇرمەتتەۋگە ابدەن لايىق. ولاردىڭ مىندەتى – وڭىردەگى ورمان مەن توعايلى جەرلەردەگى قوردى مۇمكىندىگىنشە ساقتاۋ, پايدالانۋ, ءوسىرۋ.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2021-2025 جىلدارى ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان ۇلتانىنا 1,1 ملن گەكتار سەكسەۋىل ەكپەلەرىن ەگۋدى ۇلعايتۋ جونىندە تاپسىرماسى بار. سوعان سايكەس ەكى جىل بۇرىن 101 مىڭ گەكتار سەكسەۋىل ەگىلىپ, 2022-2025 جىلدار ارالىعىندا جىل سايىن 250 مىڭ گەكتار جەرگە فيتوورمانمەليوراتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. بىلتىرعى مەجە – 250 گەكتار جەر تولىعىمەن قامتىلدى.
بيىل دا 250 مىڭ گەكتار جەرگە فيتوورمانمەليوراتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزۋ جوسپارلانعان. بۇگىندە ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىمەن بىرلەسىپ 53 مىڭ گەكتار جەرگە سەكسەۋىل كوشەتى ەگىلگەن. سونداي-اق كوكتەمدە 7 777 گەكتارعا 28 مىڭ كيلو قاراباراق تۇقىمى, ال كۇزدە 39 223 گەكتار جەرگە گالوفيتتى وسىمدىكتەر تۇقىمى سەبىلدى. ال رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 11 731 مىڭ گەكتارعا 3,5 ملن-نان اسا سەكسەۋىل كوشەتى وتىرعىزىلعان. بۇعان قوسىمشا تەڭىز ۇلتانىنداعى 27 097 گەكتار ورماننىڭ تابيعي وسۋىنە جاردەمدەسۋ شارالارى ءجۇرىپ, كۇزدە 73 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەرگە گالوفيتتى وسىمدىكتەر تۇقىمى سەبىلىپتى.
مامانداردىڭ پىكىرىنشە, ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان ۇلتانىنداعى توپىراقتىڭ تۇزدىلىعى جوعارىلاپ, جەردىڭ سورتاڭدالۋىنا بايلانىستى ەندىگى اتقاراتىن فيتوتورمانمەليوراتسيالىق جۇمىس, ياعني سەكسەۋىل كوشەتىنىڭ ورنىنا گالوفيتتى وسىمدىكتەردى (قاراباراق, سارسازان) اۋىستىرۋ كەرەك. سەبەبى بۇرىنعى تەڭىزدىڭ تارتىلعان ورنىنا جاقىنداعان سايىن توپىراق قۇرامى ناشارلاپ, تۇزدىلىعى جوعارى بولىپ كەلەدى. وسىدان سوڭ ەگىلگەن سەكسەۋىل كوشەتىنىڭ ءوسۋى تەجەلگەن. ال گالوفيتتى وسىمدىكتەر كەيبىر, سورتاڭ جەرگە بەيىم. ەكىنشىدەن, مۇندا وزەن جانە كولدەر جۇيەسى جوق ەكەنى بەلگىلى. وسىعان وراي, ەگىلگەن القاپتىڭ ءاربىر 50 مىڭ گەكتارى ءۇشىن ءبىر سكۆاجينا قازعان دۇرىس. بۇل كليماتتىق جۇيەگە اسەر ەتىپ, ىلعالدى كوبەيتپەك.
– جالپى قۇرعاعان تەڭىز ۇلتانى قاراۋسىز قالمايدى. ونداعى تۇز, قۇم كوشكىندەرىن توقتاتۋ, ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋدا بۇگىنگە دەيىن ءبىراز جۇمىس اتقارىلدى. ارالدىڭ دەڭگەيى 1968-1990 جىلدار ارالىعىندا نەگىزگى جاعالاۋدان 100-150 شاقىرىمعا دەيىن قايتقانى بەلگىلى. بۇرىنعى سۋ جاتقان ۇلتان جالاڭاشتانىپ, تۇزدى شاڭ مەن قۇم پايدا بولدى. 1991 جىلى «ارال كونسورتسيۋمى» دەگەن ۇلكەن بىرلەستىك قۇرىلىپ, قۇرعاعان ۇلتاندى ورمانعا اينالدىرۋعا وڭىردەگى ورمانشىلار جۇمىلدىرىلعان. سونىمەن قاتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا ورمانداردى ساقتاۋ جانە مولايتۋ» باعدارلاماسىنا سايكەس دۇنيەجۇزىلىك بانك قولداۋىمەن 2008-2014 جىلدار ارالىعىندا تەڭىز ۇلتانىنا سەكسەۋىل كوشەتىن وتىرعىزىپ قانا قويماي, تۇقىمىن سەبۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. 2018-2020 جىلدارى كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ورمان قىزمەتىنىڭ قولداۋىمەن «ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاپ قالعان ۇلتانىندا فيتوورمانمەليوراتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزۋ» جوباسى ىسكە اسىپ, 13 مىڭ گەكتاردان اسا جەرگە سەكسەۋىل كوشەتى وتىرعىزىلدى, – دەيدى ارال ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى بولات بيسەنباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ورمانشىلاردىڭ ەڭبەگىنە تۇرارلىق ءارى ولاردى قولداۋدا جاقسى جاڭالىق جوق ەمەس. ەكى جىل بۇرىن وبلىستاعى ارال مەن قازالى ورمانشىلارىنا سۋ جاڭا تەحنيكالار بەرىلگەن ەدى. وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىعا 2 ءورت ءسوندىرۋ اۆتوكولىگى, 6 حتز تراكتورى الىندى. ال بىلتىر ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاراقتاندىرۋ ءۇشىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىنىپ, 5 تراكتور, 6 ورمان وتىرعىزۋ اگرەگاتى, 2 ءورت ءسوندىرۋشى ماشينا, 2 پاترۋلدىك اۆتوكولىگى بەرىلىپتى. بۇعان قوسا بىرنەشە قاجەتتى جابدىق الىنعان. ال ورمان ءورتىن بولدىرماۋ, الدىن الۋ ءۇشىن ءتيىستى مەكەمەلەردە 11 ءورت ءسوندىرۋ كولىگى مەن 53 ءورت ءسوندىرۋشى قىزمەت اتقارادى. جالپى 2022-2024 جىلدار ارالىعىندا تەڭىز ۇلتانىندا سەكسەۋىل ەگۋگە قاجەتتى تەحنيكا مەن قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الۋعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن جىل سايىن قاراجات ءبولىنىپ تۇرماق.
سەكسەۋىلدى كوپتەپ وتىرعىزعانمەن ونىڭ تۇبىنە بالتا شاۋىپ, جەكە باس پايداسىنا جاراتىپ جۇرگەندەر جايلى ايتپاسقا بولماس. ونىڭ ۇستىنە كومiردiڭ جەتiسپەۋشiلiگi مەن قىمباتتاۋى اۋىلداعى اعايىنعا اۋىر ءتيدى. سەكسەۋiلدi وتىن رەتiندە قولدانا باستادى. بۇعان قوسا ۇلكەن قالالاردا كاۋاپ ءپىسىرۋ ورىندارى كوپتەپ اشىلىپ, وعان دەگەن سۇرانىس بارىنشا ارتقان. مىنە, پايداعا قۇنىققاندار تەمىر تروسپەن سەكسەۋىلدى ءتۇپ-تامىرىمەن قوسا ج ۇلىپ الاتىن بولعان. بۇل بىزدەگى ورمان قورىن ازايتىپ تۇر.
– جالپى, سەكسەۋىلدىڭ تۇقىمى كۇزدە, قازان ايىنىڭ سوڭىنا قاراي ابدەن پىسەدى. ورمانشىلار وسى كەزدە ءداندى جيناپ, الداعى قار جاۋار الدىندا قۇرعاعان تەڭىز تابانى سەبەدى. سونداي-اق كوشەتپەن ەگۋ ارقىلى دا ورمان قورى مولايدى. ناۋرىز ايىنىڭ العاشقى ون كۇندىگىندە ورمانشىلار ارنايى جابدىقتالعان جىلى ۆاگوندا جاتىپ, 15 كۇن ىشىندە قىستاعى توڭ مەن قاردىڭ ىزاسى ارقىلى ىلعال توپىراققا كوشەت وتىرعىزادى. ەگەر ءبىر تال كوشەت تۇزدى توپىراقتا شىقسا, بۇل – ۇلكەن ەڭبەك. ول بەس جىلدا ءدان بەرىپ, تۇرعان جەلدىڭ اسەرىمەن جان-جاعىندا تابيعي ءوسىم دە پايدا بولادى. ال ءبىر ءتۇپ سەكسەۋىل جەل مەن داۋىلدان كوشكەن قۇمنىڭ 3-4 تونناسىنا بوگەت بولىپ تۇر. قىستا جاۋعان قارعا دا سولاي. سەكسەۋىل تۇبىنە ۇيىلگەن قاردىڭ كوكتەمگى ىلعالىمەن وزگە دە وسىمدىكتەر وسەدى. قازىر سول ۋاقىتتارى ەگىلگەن سەكسەۋىل تۇقىمى مەن كوشەتتەرى قۇرعاعان تەڭىزدىڭ ورنىنان ۇشقان تۇزدى شاڭنىڭ ۇشۋىن توقتاتىپ, ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ جاقسارۋعا كومەگىن تيگىزۋدە. بۇل – ءوڭىر حالقىنىڭ دەنساۋلىعىنا, جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ كوبەيىپ, وسۋىنە وڭ اسەرىن بەرەدى, – دەيدى ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ مامانى فايزۋللا سماعۇلوۆ.
بايىرعى ورمانشىنىڭ ايتۋىنشا, 90-جىلداردىڭ باسىندا تارتىلعان تەڭىز ورنىنا بارعان ورمانشىلاردىڭ كورگەنى, تەك سۋىرعان قۇم عانا بولىپتى. وسىمدىك پەن جانۋارلار دۇنيەسىنەن ادا قالعان. قۇس ۇشپايدى. ء«بىز العاش بارعاندا تەك جورعالاپ جۇرگەن قارا قوڭىزدان وزگە ەشتەڭە كورمەدىك. تەڭىزدىڭ ايانىشتى ءحالىن كورۋ بىزگە وتە اۋىر بولدى» دەيدى ول.
ءيا, ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ءىرى ەكولوگيالىق اپات سالدارىنان جەردى تۇز باسىپ, شولەيتتى جەر اۋماعى كوبەيىپ, ادامزات دەنساۋلىعىنا, جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ كوبەيىپ, وسۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىرعانىن ءجيى ايتىپ كەلەمىز. ارالدىڭ تارتىلۋى ايماقتاعى ەكولوگيالىق جاعدايدى كۇرت ناشارلاتىپ جىبەرگەنى بارشاعا ايان. تەڭىز تابانىنان ۇشقان قۇمدى داۋىل توننالاعان ۋىتتى تۇز بەن شاڭ-توزاڭدى اۋاعا تاراتىپ, تىرشىلىككە كەرى اسەرىن تيگىزدى. ءبىر عانا مىسال, سۋى قۇرعاعان ايماقتان ۇشقان قۇمدى داۋىلدىڭ ۇزىندىعى – 400, كولدەنەڭنەن 40 شاقىرىمدى الادى ەكەن. ال ءراديۋسى – 300 شاقىرىم. بۇل – تارتىلعان تەڭىزدىڭ ماسەلەسى جالعىز قازاقستان ەمەس, بۇكىل الەمگە قاۋىپ توندىرۋدە دەگەن ءسوز. وسىنىڭ سالدارىنان جىل سايىن 75 ملن تونناعا دەيىن شاڭ مەن ۋلى تۇزدى جەل كوتەرىپ, ونىڭ ءوزى ەۋروپا مەن انتاركتيداعا دەيىن جەتىپ جاتقاندىعى الاڭداتادى.
مامانداردىڭ ەسەبىنشە, تەڭىزدىڭ قۇرعاعان ۇلتانى – 4,5 ملن گەكتار. وسىنشا گەكتاردىڭ 2,2 ملن-ى قازاقستان اۋماعىندا دەپ كورسەتىلگەن. از جەر ەمەس. قۇرعاق ايماقتىڭ تۇز باسىپ, شولەيت جەر اۋماعىن كوبەيتكەنى بىلاي تۇرسىن, ونداعى تىرشىلىك يەلەرىنە جاعىمسىز اسەرى تىپتەن كوپ. جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردىڭ كوبەيۋىنە قارسى مۇنداي فاكتورلارعا بىردەن-ءبىر امال – تەڭىز ۇلتانىنا سەكسەۋىل, سارىسازان, قاراباراق سياقتى گالافيتتى وسىمدىكتەردى ەگۋ ەكەنىن كەيىنگى 20-25 جىلدىڭ تاجىريبەسى دالەلدەپ وتىر.
ەرجان قوجاس
قىزىلوردا وبلىسى